QUPIIа QUJAT

Patsha generaly Chernıaevtyń ońtústik óńirdegi qupııa júrgizgen aılaly saıasaty Qoqan handyǵy tusynda Ońtústik óńirde bılik júrgizgen datqalar týraly tyń derekter tabylyp otyr. Muny shymkenttik tarıhshy-ǵalym D.Danııarbekovtiń Tashkenttegi arhıvten alǵan derekterinen anyq kórýge bolady. Ońtústik óńir men Tashkentti baǵyndyrǵan, jergilikti halyqty aıaýsyz qyrǵynshylyqqa ushyratqan, ásirese Áýlıeata men Shymkent bekinisterin alýda qatygezdik kórsetken, áskerı joryqty basqarǵan general Chernıaev, ár atqarǵan isterine oraı Peterbýrgtegi soǵys mınıstri Borısovke esep berip otyrǵan. Generaldyń jibergen qupııa habarlamasyn oqyp tanysqanda, Baızaq datqanyń qaıǵyly ólimine tikeleı ózi sebepshi ekenin, bárin óte qupııa uıymdastyrǵanyn ashyq jazǵan. Sóıtip, qupııa habarlamada tómendegideı aqpar jibergen: “Asa mártebeli soǵys mı­nıs­tri. Patsha aǵzamnyń tap­syr­ma­syn oryn­daý­da aıanyp jat­qanymyz joq, ózde­rińi­zdiń bergen nusqaýlaryńyz bo­ıynsha ózimizdiń soldattardyń ómirin saqtaý maq­satynda, eldi me­ken­der men beki­nisterdi alý kezinde zeńbi­rekter men jergilikti adam­dardy (tý­zem­sy) kóbirek paıdalanýdamyz. О́zińizge, aldyndaǵy habar­lamalarda jazǵanymdaı buryn Qoqan handyǵy tusynda, Ońtústik óńirdi bılegen Baı­zaq, Sapaq, Shoqaı datqalar (datqa-general shen­in­degi ás­kerı bıleý­shi) bizge azyq-túlikpen, attar­men, sar­bazdarmen kómektesti. Baızaq datqanyń ózi 1000 sarbaz bóldi, basshysy óziniń uly. Bul ki­si­lerge patsha aǵzamnyń kelisimine oraı, sizdiń buı­ryǵyńyzben berilgen ofı­serlik shen, maıor ataǵyn kıimdermen, syı-sııapatpen qosa berdim. Osy ofı­serlik ataqqa, syılarǵa bul kisiler rıza boldy. Ieligindegi je­r­lerin bala-shaǵalarymen máń­gilik paıdalaný jónindegi kýálik qujattardy da berdim. Bul kisilerdiń ara­syndaǵy Batyrbek datqa, men úshin óte qupııa tulǵa. Islam dinine, salt-dástúrine óte berik. Orystardy jat­dindiler deıdi. Basqa datqalarǵa qaraǵanda Ońtústik óńirde, halyq arasynda ataq-abyroıy óte zor, bulardy ózge datqalar da ashyq mo­ıyn­daıdy. Ońtústik óńir Batyrbek dat­qanyń yq­pa­lynda bolǵan. О́z qara­ja­tyna jergilikti halyq úshin, óńirdiń birneshe eldi meken­derinde, Sa­mar­qandtan qurylys­shylar, kúı­dirilgen kir­pishter aldyrtyp, záý­lim, sáýletti me­shitter (bizdińshe hram) men me­dreseler (shkola) saldyrtqan. Bular qazir halyqqa qyzmet ja­saýda. Shkolda jas týze­mester ıslam dininde bilim alýda. Birneshe shaqyrym ka­naldar, kóp­tegen sý qoıma­laryn (toǵan) qaz­ǵyzǵan, taldar ekkizip, jergilikti ha­lyqty aýyl – aýyl (selo) etip or­nyq­tyryp, tamdar saldyrt­qyzyp, ha­lyqtyń turaqty otyrýyna jaǵdaı jasaǵan. Jer­gilikti halyq kanaldardy paı­dalanyp, bıdaı, tary, júgeri, t.b. azyq-túlikterin egip, daıyndap alýda. Burynǵydaı Iran, Qoqan, Samarqand saýdagerlerinen qymbat baǵaǵa azyq-túlikter satyp al­maıdy. Osy eńbegi úshin Ońtústik óńir halqy Batyrbek datqany qatty qadirleıdi. Batyrbek datqa jóninde barlyq aqparatty zamandastary Baızaq, Shoqaı, Sapaqtardan bilip alǵan soń, ekinshi ret ol kisini ózime taǵy da sha­qyryp sóılestim. Birinshi kezdesýimizde áńgimege rotmıstr Sh.Ýálıhanov qatysqan bolatyn. Ekinshi kezdesýimizge rotmıster qatys­qan joq, ol maǵan ren­jip ekspedesııadan ketip qalǵan. Rot­­mıs­trdiń maǵan renjip ketýine, estýimshe Batyrbek dat­qanyń tikeleı qatysy bar, sebebi, ekeýi ońasha kezdesken, rotmıstrdi jatdindilerge kómektesip júrsiń dep kiná­laǵan, óz halqyńa qarsy soǵysyp júrsiń dep aıyptaǵan kórinedi. Osylarǵa shydamaǵan rotmıstr Sh.Ýálıhanov eks­pedısııadan ketti. Batyrbek datqa, kezdesýge balasy, taǵy da 4-5 kisimen keldi. Eshnárse sezdirmeıdi. Baǵynǵan pishin kórsetedi. Biraq senbeımin. О́te aılaker, ustamdy, sheber saıasatker, bárin beıbit jolmen sheshýdi qalaıdy. Sarbazdarǵa azyq-túlik beremin dep aldynda ýáde bergenimen, dáleldi sebepter aıtyp, eshqaı­sysyn oryndaǵan joq. Ashyq jazalaıyn desem halyqtyń tolqýynan qaýip­tenemin. О́z bıligindegi halyqty, aldyn-ala bizdiń ekspedısııa áskerleri júretin jol boıynan, urys bolatyn jerlerden alysqa kóshirip jibergen. Áýlıeata bekinisin alý ke­zinde, biz­diń ekspedısııa quramy biraz shy­ǵynǵa ushyradyq. Shymkent bekinisin alýda, shyǵynǵa jol bermes úshin, bekinis basshysynan (garnızon) bekinisti beıbit jolmen berýdi talap etý úshin kelissózge datqalardy jiberý úshin Baı­zaq, Shoqaı, Sapaq, Batyr­bekti sha­qyrt­tym. Bul shaqyrýyma tek Baızaq datqa balasymen keldi, ol Áýlıeata be­kinisine jaqyn turatyn. Qalǵan úsh dat­qa kezdesýge kelmedi. Habar­shy­laryn jiberip dáleldi sebepter aıtypty. Bul datqalardyń mekenderi bizden alysta bo­la­tyn. Ýaqyt tyǵyz bol­ǵan­dyqtan, Shymkent bekinisiniń basshysyna ýltımatýmdy jet­kizýdi Baızaq datqaǵa tap­syrdym. Shym­kent bekinisin uryssyz bersin, áıtpese qyrǵyn bolady dep eskerttim. Baızaq barýdan bas tartty, men bara saly­sy­men Qoqan áskerba­sy­lary meni ká­pir­lerge satyldyń dep óltiredi dep ashyq aıtty. Men, Baızaqqa qoryqpańyz sizdi óltir­meıdi, siz patsha aǵzamnyń áskerı eks­pedısııalyq korpýsynyń ókili re­tinde, dıplomat bolyp bara jatyrsyz dep túsin­dirdim. Qa­syńyzda tilmash, eki kishi ofı­serler bolady dedim. Baızaq barýǵa kóndi, amaly joq edi, qatyn-balalary, aýyldary Áý­lıeata bekinisine jaqyn orna­lasqan­dyqtan, meniń baqylaýymda bolatyn. Baızaq datqanyń kelissózden tiri qaıtpaıtynyn bildim, sol úshin de orys ofıserlerin qasyna qospadym, tatar tilmash pen eki tatar ýnter-ofı­ser­lerin qostym, barlyǵy musyl­mandar ǵoı (magometandar). Qoqan áskerbasylardyń dat­qalarǵa degen ashý-yzasyn aldyn-ala bilip otyrdym. Orystarǵa kómekteskenderi úshin olar aıamaıtyn edi. Meniń maqsatym kelissózge barlyq datqalardy jibertip, kózderin Qoqan áskerı basshy­lyqtyń qolymen joıyp, jer­gilikti halyqty kósemsiz qaldyrý edi. Biraq Baızaqtan bas­qalary dáleldi s­e­bepter aıtyp kelmeı qaldy. Biraq kóz­degen maqsatyma az da bolsa qol jetkizdim. Baızaq datqany qasyndaǵy nóker­le­rimen qosa óltirgen, tek Baızaqtyń ba­lasy aman qashyp shyqqan. Baı­zaq­tyń ólimin óz maqsatyma paıdalandym, onyń ólimine Sapaq, Shoqaı, Batyrbek datqalar kináli, ózderi birge kelissózge barmady. Baızaqty jalǵyz jiberdi dep jergilikti senimdi adamdar arqyly sybys tarattym. Bul qupııa áreketim óz jemisin berip jatyr. Qazir maǵan kelip jatqan astyrtyn má­limetter boıynsha, Baızaqtyń keıbir týystary basqa dat­qa­lardyń týystarymen araz bolýda. Biraq bul sybysqa rý, taıpa aq­sa­qal­dary, halyq senbeıtin kó­ri­nedi. Meniń árek­etimniń isi deıtin sııaqty. Datq­a­lar­d­yń kezinde usaq-túıek arazdasýy bol­ǵa­ny­men bir-birlerin satpaı­tyndyǵyna, ólimge qımaı­tynyna aqsaqaldar, halyq senimdi. Baızaqty qasyndaǵy nóker­lerimen birge tutqyndap, óltirdi degen habardy aman kelgen ba­lasynan estip, Shymkent beki­nisin alýǵa tez attandyq. Jergilikti sarbazdardy, halyqty Baızaqtyń ólimi úshin qoqandyqtardan kek alýǵa úgittedim. Bekiniske jaqyn­dap, áskerı bekinis basshysynan beıbit berilýlerin talap ettim, olar jaýap retinde bizderge oq atty. Men qorǵandy zeńbirekpen at­qylaýǵa buıryq berdim. 2000 qyr­ǵyz-qaısaq sarbazdaryn ur­ysqa qos­­tym, ózimizdiń orys soldat­taryn shaıqasqa jibergenim joq. Bekinisti 7 kúnnen soń aldyq, qyrǵyz-qaısaq sarbaz­darynan 300-deı sarbaz aman qaldy. Bekinis ish­indegi halyq kóp qyrylǵan, sanaý múmkin emes. Jınap, kómdirdim. Beıbit halyqtyń kóp qyryl­ǵanyna bizder emes, qoqandyq áskerı bas­shy­lyq pen datqalar kináli, beıbit ke­lisimge kelmegen dep taǵy da sybys ta­rat­tym. Qansha ádis-aıla jasa­ǵa­nymyzben, jergilikti halyq, osy zor­lyq-zombylyqty, qyrǵyndy kápirler, jatdindiler jasaýda, bular musyl­man­dardyń qas jaýy dep túsinedi. Bizge sen­beıdi. Sondyqtan, Oń­tús­tik óńirdiń kósemderi Shoqaı, Sa­paq, Baty­r­bek dat­qalar ar­qyly áreket etýi­miz kerek. Aldynda Shoqaı, Sapaq, tiri kezinde Baızaq datqalarǵa ofıserlik ataqtar, (maıor) basqa da syı-sııapat jasadyq, olar rıza. Batyrbek datqa ol kezde bul syılyq­tardan birden bas tartty. Batyrbek aqyldy, kóregen tulǵa, bárin oı tarazysynan ótkizip, eliniń Reseıdiń qaramaǵyna ótkendigin ýaqyt óte ózi de túsinedi. Birden bolmasa da birtindep moıyndaıdy. Batyrbek qazir 70-ten asqan, ári ketse 10-15 jyl ómir súrer, dinderi, salt dástúrleri, meshit-medre­se­leri burynǵydaı qalýlary qajet. Ara­laspaýymyz kerek. Ieligindegi bar jer­lerdi máńgilik ózińizdiń, ur­paq­tary­ńyzdyń ıeliginde dep kýálandyryp be­rýimiz qajet. Barlyq musylman mem­leketterine baryp kelýine erkindik be­rýimiz kerek. Mekke men Medınege de. Batyrbek datqaǵa, basqa dat­qalarǵa qaraǵanda ózgeshe syılyq tartqanymyz jón. Básekeles datqalardy arazdastyrý úshin. Mártebeli soǵys mınıstri, siz patsha aǵzamǵa meniń ótinishimdi jetkizip, Batyrbektiń ózine polkovnık shenin bergizdirip arnaıy mýndır tik­ki­zip, qylysh (esimi jazylǵan) ja­sat­ty­ryp jiberseńizder eken. Batyrbek bul ataqtardy, syılyqty báribir qa­byl­damaıdy. Biraq halyq arasyna pat­sha aǵzam men soǵys mınıstri Batyrbekti erekshe eńbegi úshin osyndaı ataq, syılyqtarmen marapattady dep sóz taratamyn. Báribir ol ataq pen syılyqtar Batyrbektiń ózi qaıtys bol­ǵan soń balalarynyń enshisinde bolady ǵoı. Jergilikti halyqtyń kósem­derine túrli dárejedegi ataqtar men syı­lyqtar jasaý arqyly, araz­das­tyryp, birtindep ózimizge táýeldi etemiz. Patsha aǵzamymyzdyń, mınıs­tr­ler­diń bilgirlikpen jasaǵan josparlary, aıla-tásilderi, saıasaty kezinde soltústik óńirdi mekendegen qyrǵyz-qaısaq­tar­dyń kósemderiniń alaýyzdyǵyn ór­shi­tip, Reseı qaramaǵyna ótýlerin qam­­tamasyz etken joq pa? Osy saıa­satty, ádis-aılany Ońtústik óńir halqynyń kósemderin arazdastyrý maq­satynda sizderdiń qamqor­lyq­taryńyzben tezdetip iske asyrýym kerek.” Mine, zymııandyq saıasat ustanǵan, patshalyq Reseıdiń ekspedısııalyq áskerı kor­pý­synyń basshysy general Cher­nıaevtyń Ońtústik óńirdi jaýlap alý kezinde, qandaı aıla-tásil qoldanǵany arhıv derekterinen belgili bolyp otyr. Bılik basynda bolǵan dat­qa­lar­dyń týǵan-týystaryn, urpaq­taryn, bir-birlerimen qalaı jaý­las­tyr­ǵanyn arhıvtegi derek aıǵaqtap otyr. Bir jarym ǵasyr boıy aılaly general Chernıaevtiń qa­sa­qana uıymdastyrǵan ósegine, ja­lasyna, qazaq halqy senip keldik. Baı­zaq datqanyń qaıǵyly ólimi ózi­niń zamandastarynan, bir-bir­le­ri­men syılasyp júrgen datqalardan bol­dy delinetin. Sóıtip, aılaly jala, ósek sanamyzdy bir jarym ǵasyr boıy ýlady, sendirdi. Cher­nıaev­tiń taratqan ósek-jala­sy­nyń ýyty áli de sanamyzdan óshken joq, ókinishti-aq. Keńes ókimeti, qa­tygez generaldyń Ońtústik óńirde ýaqytynda júrgizgen, iske asyrǵan aılaly saıasatyn, odan ári damytyp óz maqsattaryna sheber paıdalandy. Keńes ókimetiniń saıasaty, úgit-na­sıhaty bir maqsatty kózdedi, ol Qazaq halqy Reseıge óz erikterimen qo­­syldy, otarlaý, zorlyq-zom­by­lyq bolǵan joq degendi ornyqtyrý. Chernıaevtiń Ońtústik óńirdi basyp alý kezinde, áskerı eks­pe­dı­sııa­syna azyq-túlikpen, sar­bazd­a­ry­men kómektesken dat­qalar, bıler Reseıdiń, dostary dep esepteldi de, ıslamdy, musylman baýyrlaryn jaqtaǵan, halqy men elin jat­din­dilerdiń otarlaýyna ashyqtan-ashyq qarsy bolǵan Batyrbek datqa men onyń týǵan-týystary, urpaqtary patshalyq Reseıdiń keıin Keńes óki­metiniń jaýlary dep esepke aly­nyp, jasyryn qýdalaýǵa ushyrady. Keńes ókimeti Ba­tyrbek datqanyń Ońtústik óńirde, bılik basynda bolǵan ýaqytynda óz qara­jatyna tur­ǵy­zylǵan Jýaly aýdanyndaǵy Batyrbek datqa sa­zyn­daǵy (Kú­reń­bel aýyly), Qosh­qarata ózeni bo­ıyn­­daǵy Qoshqarata aýyly, Talas aýda­nyn­daǵy Kóktal, Qy­zy­l­áýit, Saıram aýda­nyndaǵy Qaı­narbulaq, Qara­bulaq eldi me­kenderinde kúıdirilgen kirpishten turǵyzylǵan záýlim, sáýletti meshit-medre­selerdi aıaýsyz talqan­dady. О́ziniń kúm­bezi de qıratyldy. Túlkibas, Saıram, Jýa­ly aýdan­daryndaǵy qazdyrtqan sý ka­nal­dary, Talas aýda­nyn­daǵy Kóktal, (qazir shıpajaı) Qy­zyláýit sý qoı­ma­laryn sal­dyrt­qan, (toǵan) qazdyrtqan sý kanal­dary, halyqty aýyl-aýyl etip, ornyq­tyrǵan, tamdar sa­l­dyrtqan, tal-aǵashtar ek­kiz­gen eń­bekterin Keńes óki­meti ha­lyqtyń jadynan óshi­rýge ty­rysty. Batyrbek datqanyń ur­paq­taryn qýdalaýǵa ushy­ratyp, kún kór­set­pedi. Laýazymdy qyz­metterge al­ma­dy. T.Rys­qulovtyń qam­qor­lyq kór­se­týiniń nátı­jesinde, úrim-butaqtary aman qaldy. Memleketimizdiń táýelsizdigine bıyl 19 jyl bolady. Osy merzim arasynda Shoqaı, Baızaq, Sapaq dat­qalardyń esimderi eldi me­ken­derge, aýdan, mektepterge, Taraz qa­lasyndaǵy kóshelerge berildi. Eń­bekteri eskerýsiz qalǵan joq. Biraq eline ólsheýsiz eńbek sińirgen Ba­tyrbek datqanyń eńbegi eskerýsiz qa­lýda. Tarıhı derekterge júginsek qa­zaq hal­qynyń, patshalyq Re­seıdiń, keńestik dáýirdiń tusynda din­sizdenýden, ózderiniń salt-dás­túrinen, tutastaı ajyrap qal­ma­ýy­nan, máńgúrttenýden saqtap qalǵan, birinshiden Allanyń ra­qymy bolsa, ekinshiden Oń­tústik óńirde Ba­tyr­bek dat­qanyń, Or­talyq óńir­de Qunanbaı qajynyń saldyrtqan meshit-medreseleriniń jergilikti ha­lyq­tyń, ásirese jas jet­kin­shekterdiń dinı saýat­tylyqtaryn ashý­daǵy, salt-dástúr ustanym­da­ryn berik ustaýdaǵy úgit-nasıhat, oqytý jumys­tarynyń orny erekshe boldy. Batyrbek datqa men Qunanbaı qajy 1874 jyly qajylyqqa bar­ǵan­da, Mekkede ózge de qazaqtyń ıgi­jaqsylarymen birigip, qarajat shyǵarysyp úsh qonaq úı (tákııa) turǵyzǵan. Batyrbek datqa qazaqtyń HIH-ǵasyrda ómir súrgen bedeldi ıgi jaqsylarymen aralasyp, syılas bolǵan. Datqanyń úıinde Ke­nesary han, Qunanbaı qajy, Musa Shormanov, Tezek tóre birneshe ret qonaqta bolǵan. Batyrbek datqa ultymyzdyń tarıhı tulǵasy. Osy ýaqytqa sheıin “Egemen Qazaqstan”, Jambyl ob­lys­tyq “Aq jol” gazetterinde tarı­hı tulǵanyń eńbeginiń eskerýsiz qalyp kele jatqandyǵy týraly fılolog-ǵalymdar men tarıh­shylardyń kólemdi maqalalary jazyldy. Biraq bılik áli únsiz. Batyrbek datqanyń esimi ózi týyp-ósken Kúreńbel eldi me­kenine, mektepke, Taraz qala­synyń bir kóshesine berilse deımiz. Ol sal­dyr­ǵan meshit-medrese “Mádenı-mu­ra” baǵ­darlamasy negizinde mem­le­kettik tizimge engizilse jaqsy bo­lar edi. M.MYRZAHMETOV, Mem­le­kettik syılyqtyń laý­reaty, fı­lologııa ǵylym­darynyń doktory, pro­fessor; S.JOShYBAEV, QR Ult­tyq ǵylym akade­mııa­synyń korrespondent-múshesi, kar­dıo­hırýrg, professor; Q.BО́LEEV, pe­dagogıka ǵylym­darynyń dok­tory, professor; A.О́TEÝLIN, Jambyl ob­lysynyń qurmetti azamaty. TARAZ.