Sóz óneriniń tynysyn tynymsyz izdenisimen, talmas eńbekqorlyǵymen keńeıtip kele jatqan Shárbaný Qonaqbaıqyzy qazaq jýrnalıstıkasy men kórkem prozasy salasyna az eńbek sińirgen joq.
Shárbaný Beısenova – Shyǵys Qazaqstan oblysyna qarasty Ulan aýdanynyń túlegi. Qazaq til biliminiń qara nary Sársen Amanjolov, qazaqtyń qaharman uldary Tólegen Toqtarov pen Qasym Qaısenov, ádebıettanýdyń kórnekti ókili Zákı Ahmetov dúnıege kelgen topyraqta Shárbanýdaı qalamger qyzdyń da kindigi kesilgen. Eńbek jolyn jýrnalıst retinde bastap, óz jazbalarynda áý bastan-aq názik jandy áıel taǵdyryn qaýzaǵan qalamgerdiń kórkem proza janryndaǵy týyndylary da ádebıetshi qaýymnyń nazaryn birden aýdardy.
Eńbek jolyn respýblıkalyq «Mádenıet jáne turmys» (qazirgi «Parasat») jýrnalynda bastap, «Qazaqstan áıelderi» jýrnalynda adamgershilik tárbıe bóliminiń meńgerýshisi bolyp uzaq jyldar qyzmet etti. 1998-2005 jyldar aralyǵynda Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginde baspa isi departamentiniń bas mamany, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń «Kitap álemi» qosymshasynyń redaktory qyzmetin atqaryp, memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptardy nasıhattaý salasynda da belsendi jumys atqardy.
Shárbaný Beısenova kórkem aýdarma salasynda da óz talantyn tanytqan jazýshy. Ol «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha álem ádebıeti úlgileriniń qazaq tiline aýdarylýyna atsalysty. Latyn-amerıkalyq jazýshy Jorj Amadýdyń «Qum jaǵalaýdyń kapıtandary» romanyn, nemis jazýshysy ári dramatýrgi Volvgang Borherttiń «Jabyq esik aldyndaǵy jalǵyz» atty pesasy men «Nysanaǵa tigilgen bastar», «Osy seısenbide», «As úıdegi saǵat», «Jibektiń qıyǵy», t.b kóptegen áńgimesin, armıan, latysh, eston, ázerbaıjan, ýkraın qalamgerleriniń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdardy.
Kórkem proza men jýrnalıstıka júgin qatar arqalaǵan jalǵyz ózi bolmasa da osy bir eki salanyń salmaǵyn barynsha tereń sezinip, salıqaly sabyr, parasatty paıymmen kóterip kele jatqan jazýshynyń týabitti qabiletine izdenimpazdyǵy, eńbekqorlyǵy qosylyp, qazaq ádebıetiniń keregesin áıel-ana, áıel-qaıratker, áıel-ámirshi, áıel-jar obrazdarymen keńeıtti.
Sh.Beısenovanyń ult tarıhyndaǵy qaıratker arýlar týraly kórkem baıandarynyń bastaýynda turǵan «Súzgeniń sońǵy kúnderi» (ekinshi ataýy «Súzge-dastan») atty hıkaıat. Povestiń basty keıipkeri – Súzge hanym.
Súzge hanym kim edi? Onyń esimi ne sebepti el jadynda saqtalyp qaldy? Jazýshy bul saýaldyń jaýabyn tarıhı shyndyqty kórkem keńistikte jańǵyrta otyryp berýdi maqsat etedi. Súzge – ult azattyǵy jolynda qurban bolǵan qaısar da parasatty arý. Súzge hanym jaıly sóz onyń qudaı qosqan qosaǵy, Sibir hany Kóshimniń taǵdyrymen tikeleı baılanysty. Olaı deıtinimiz, Súzgeni sol ýaqyt túsinigine qarama-qaıshy, musylmandyqqa jat áreketke barýǵa, ıaǵnı ózin ózi mert qylýǵa májbúrlegen jaıt Kóshimniń Reseı patshalyǵy otarshylarynan jeńilýi sebepti oryn alǵan edi.
HVI ǵasyrda Altyn Orda memleketi ydyraǵannan keıin Sibirdiń ońtústik jáne qazirgi Qazaqstan aımaǵynyń Soltústik aýdandarynyń jerin qamtı Esil, Ertis, Tobyl ózenderiniń arasyn erkin jaılap, qulashyn keń jaıǵan Sibir handyǵy qurylǵany tarıhtan belgili. Ony Shyńǵystyń qaharman uly Joshynyń urpaǵy – aıbary men ataǵy alysqa jetken Kóshim han bılegen.
Sibir handyǵynyń ortalyǵy – búgingi Tobyl qalasyna jaqyn Tobyl ózeniniń Ertiske quıar saǵasyna ornalasqan Esker qalasy. Ol eski (baıyrǵy jurt) jer degen uǵymdy bildirse kerek. Bul qalanyń kóne jurtynyń bir jaǵy áli kúnge saqtalǵan desedi. Ekinshi jartysyn aryndy, asaý Ertistiń sýy shaıyp, alyp ketken sııaqty. Qalanyń saqtalǵan bóligindegi kóne tas qabyrǵalardyń bekemdiginen, kóne jurtty qorshaı tereń qazylǵan orlar men turǵyzylǵan qorǵandardan Sibir handyǵynyń óz zamanynda kúshti memleket bolǵany baıqalady. Al onyń ortalyǵy bolǵan Esker qalasy búkil Sibirdiń mádenı-saýda ortalyǵy sanalǵany anyq.
О́z zamanynda qalyptasqan úrdispen Kóshim han da kóp áıel alǵan adam. Ony orys jylnamashylary da jazyp ketken. On jeti uly, on shaqty qyzy, kóptegen nemere-shóberesi bolǵan. Áıelderiniń arasynda qazaqtan basqa, tatar, noǵaı, ózbek, qalmaq, bashqurt, hanty qyzdary da bar eken. Kóshim hannyń basqa áıelderi týraly derek joqtyń qasy. Tek Súzge hanymǵa baılanysty ańyz el aýzynda áli kúnge deıin saqtalǵan. Shárbaný Beısenovanyń «Súzgeniń sońǵy kúnderi» hıkaıatyna arqaý bolǵan el aýzynda saqtalyp, jadymyzda jattalyp kelgen sol ańyzdyń oqıǵasy.
Súzge Esil boıynda ǵumyr keshken qazaq sultandarynyń biriniń qyzy eken. Kóshim hanǵa aqylymen, parasatymen syıly bolǵan jas hanym óz qalaýymen úlken ordadan bólek turýǵa hannan mursat alady. Sóıtip, búgingi Tobyl qalasynan bes-alty shaqyrym jerde Ertis ózeniniń kilt burylys ıiriminde bir bıik shoqy basyna ózine arnap jaı saldyrady. Basynda shaǵyn qorǵan bolyp salynǵanymen, ol ulǵaıa kele qalaǵa aınalady. Osy kóne qala orny áli kúnge deıin saqtalǵan. Ony jergilikti jurt «Súzge-tura» dep ataıdy. «Tura» sózi kóne maǵynada kent, shahar degen uǵymdy bildiredi. «Turaq» degen ózimizge túsinikti sózdiń bir qoldanysy erterekte osylaı bolǵan bolar... Sol arada kezinde Súzge hanymnyń qalasy qonys tepken. Qala ózenniń kilt burylysyna taıaý ornalasqandyqtan, eki jaǵynan da bıik jarqabaqty Ertiske tirelip turǵan. Qalǵan eki jaǵynan tereń or qazylyp, qorshalǵan. Qorǵan osylaı jan-jaǵynan qorshalyp, munaralaryna berik saqshy qoıylady. Qala ortalyǵyndaǵy hanymnyń qamaly jumaqtan bir kem emes delinedi ańyz-jyrlarda. Bizge jetken ańyzda han men jas hanymnyń beıbit ómiri jaıly emes, Sibir handyǵy qulaǵan kezdegi Súzge hanymnyń áreketi men taǵdyr talaıy týraly syr shertiler edi... Mine, jazýshy qalamynan týǵan kórkem baıanǵa osy oqıǵa jelisi arqaý bolǵan. Tereń psıhologızm men názik lırızm sheber úndesken bul hıkaıattyń sahna men kıno ónerine suranyp turǵan dúnıe ekenin aıta ketken jón bolar.
Tarıh qoınaýynan syr izdep, el basyna kún týǵan syn saǵatta óz basyn qaterge tikken aıaýly arýlardyń taǵy bireýi ári biregeıi – Súıinbıke-hanbıke.
Qalamger Beısenova qazaq handyǵynyń ydyrap, ózge elge bodan bolýynyń basy saıyn dalany erkin jaılaǵan babalarymyzdy eki qabyrǵadan qysyp, qyspaqqa túsirgen basqynshylardyń Qazan handyǵy men Sibir handyǵynyń qulatýy dep biledi. Qazaq handyǵyna kóz alartqan qara nıetke bul eki handyq úlken kedergi edi. Osy eki úlken handyqtyń qulaýy basqynshylardyń qazaq dalasyna kirýine jol ashty...
Kóshim han bılegen Sibir handyǵynda Súzge syndy kúresker arý sheıit bolsa, Qazan handyǵynyń bıligin jaýǵa bermeý úshin aıanbaı kúresken Súıinbıke arý da sheıit ketti. Áý bastan shyǵarmashylyǵynyń altyn ózegine áıel taǵdyryn arqaý etken jazýshy sol qaharman arýlardyń kórkem ári derekti beınesin urpaqpen qaýyshtyrýdy óziniń mindeti dep túsindi. Sóıtip, Súzgeniń kórkem beınesin somdasa, Súıinbıkeniń tarıhı-derekti tulǵasyn qazaq oqyrmanynyń sanasynda qalyptastyrdy. Súıinbıke men Súzgeni «azattyqtyń alǵashqy qurbandary» dep baǵalap, olardyń isin búgingi urpaqqa úlgi etti.
2012 jyldyń qyrkúıek aıynda Shárbaný apaıymyzdyń bastaýymen Qazan qalasyna sapar shektik. Maqsat – qalyńdyq bolyp uzatylyp baryp, keıin qadir tutar hanbıkesine aınalǵan Súıinbıkedeı qaısar arýdyń eli men jerin kórý, rýhyna taǵzym etý edi... Qazan tatarlary hanbıkeleriniń rýhyna áli kúnge táý etedi, erteginiń erekshe keıipkerindeı qasterleıdi. Tipti izdeýshi bolyp barǵan bizden «qyzǵanyp» ta qalǵandary bar... «Aý, uzatylyp kelgen bizdiń qyz. Ata soıy áıgili Edige degen er edi», dep ýáj aıtqan Shárbaný apaıymyzǵa keliskileri kelmeı biraz burtańdady. Bul – Súıinbıkedeı súıikti arýǵa degen tutastaı bir eldiń sheksiz súıispenshiligi edi... Osy saparda Shárbaný apaı tatardyń belgili jazýshysy, Súıinbıke týraly roman jazǵan Rabıt Batýllamen kezdesip, suhbat júrgizdi, belgili ǵalym Fatıh Ýrmanchymen júzdesti, arhıvte, kitaphanalarda bolyp, tarıhı málimettermen tanysty. El aýzynda aıtylatyn Súıinbıkeniń báıitteriniń syryna úńildi. «Súıinbıke» jýrnalynyń redaksııasynda bolyp, tatar jurtynyń qaharman arýǵa degen erekshe iltıpatyn kórdi. Súıinbıkeniń ormany bar edi dep, ornyn izdedi. Súıinbıke munarasyna kelip, rýhymen syrlasty... Aq Kremldiń ishinde, Hanbıke munarasynyń irgesindegi qulpytasqa esimderi qashalǵan jeti hannyń rýhyna táý etti. Nátıjesinde «Uly dala arýlary» jobasyn qolǵa alyp, osy serııanyń alǵashqy kitaby «Súıinbıke» dúnıege keldi... Onymen toqtalmady, Astana kósheleriniń birin Súıinbıkeniń atymen ataýdy surap, tıisti oryndarǵa ótinish joldady. Bul ótinishi qoldaý taýyp, Astana qalasyndaǵy Family Village kottedj qalashyǵynyń bir kóshesine Súıinbıke esimi berildi. Kósheniń ashylý saltanatyna Tatarstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Rýstam Mınnıhanov qatysyp, qalamgerge rızashylyǵyn bildirip, gúl shoqtaryn tabys etti...
Shárbaný Beısenovanyń áıel taǵdyryn arqaý etken taǵy bir hıkaıaty – «Bir mahabbat baıany». Bul poveste jazýshy keshegi keńestik saıasattyń qysymyn kórip, qýǵynǵa túsken, sóıtip aýyr da azapty kúnderdi basynan keshirgen otbasynyń taǵdyryn baıan etken. «Halyq jaýy» degen qara tańbany jazyqsyzdan jazyqsyz moınyna ilip, Sibirdiń túkpirine jer aýdarylǵan jarynyń sońynan baryp, janyna demeý bolǵan Marǵýa atty áıeldiń taǵdyr-talaıy sýrettelgen. Eriniń aldyndaǵy jubaılyq paryzyn shynaıy mahabbatymen ótegen qarapaıym áıel-ananyń qaıraty men jigeri, qandaı synaqqa da synbaǵan rýhy qalamger beıneleýinde jan-jaqty tanytylady. Azattyq jolynda sheıit ketken Súıinbıke men Súzge, keńestik júıeniń zobalańyna ushyraǵan shańyraqtyn shyraqshysyna aınalǵan Marǵýa – Shárbaný Beısenovanyń qazaq kórkem jáne derekti prozasyna ákelgen tyń sıpatty kúresker keıipkerler.
Qalamger izdenisi bul aıtqandarymyzben shektelip qalǵan joq. «Bozoq arýy» (avtor keıinnen bul poveske «Baný-Sheshek hıkaıaty» degen qosymsha at berdi) baǵzy tarıhymyzben, kóne kúnderdiń bizge jetken kómbesi – arheologııalyq qazba nátıjelerimen baılanysty týyndaǵan dúnıe. Saryarqa tósinen oryn tepken Astana tarıhynyń ejelgi dáýir mádenıetine sabaqtastyǵy talassyz aqıqat. Oǵan dálel – búginde elordamyz ornalasqan mekende sonaý bir zamandarda boı kótergen Bozoq atty qalanyń tabylǵany.
Kóne Bozoq qalasynyń ornyn taýyp, baıaǵynyń shyndyǵyn topyraqtan arshyp alǵan arheolog ǵalym Kemel Aqyshev. Ǵalym qazba jumystary kezinde tabylǵan áıel adamnyń múrdesin zerttep, bas músinin jasatqan. Oǵan «Injý» degen ádemi at qoıǵan. Ol – ortaǵasyrlyq jaýynger qyz. Kóne dúnıe arýyna ádemilik te jat emes. Múrdeniń bassúıeginiń janynan segiz júz tal injý monshaq tizilgen erekshe úlgidegi sáýkeleniń jurnaǵy tabylǵan. Qazbadan tabylǵan qyz týraly ǵylymı, ádebı ortada túrli zertteý, taldaý, boljamdar órbidi. Sonyń bir parasyn avtor óziniń sýretkerlik qııalymen «Baný-Sheshek hıkaıatyna» ózek etken. Oqıǵa oǵyz dáýirinde ómir súrgen Baný-Sheshek atty arýdyń arheologtiń túsine kirip, óz taǵdyryn baıandaýy arqyly sýretteledi.
Jazýshynyń sońǵy kezde jazylǵan týyndylarynyń biri – «Qyzaı ana» hıkaıaty. Ult tarıhynda eldik, el birligin saqtaý jolynda ter tókken abzal da aqylman analar barshylyq. Solardyń biri – áýlıe Domalaq ananyń perzenti Qyzaı. Qyzaı ana tarıhyn arqaý etken bul hıkaıattyń tarıhı-derektik sıpaty basym. El jadynda ańyz bolyp saqtalǵan, urpaǵyna uran bolyp, erekshe qurmetke bólengen, rý atyn ıelengen Qyzaı ananyń eldikti, birlikti saqtaý, urpaǵyna taǵylym berip, ónege úıretýdegi kemeńgerligi atalǵan týyndynyń altyn tinine aınalǵan.
Jazýshynyń ár jyldary «Toıǵa kelgen kelinshek» (Áńgimeler. Almaty: «Jalyn», 1980), «Topjarǵan qyzdar» (Derekti proza. Almaty: «Jalyn», 1985), «Sezimtal júrek» (Áńgimeler. Almaty: «Jazýshy», 1988), «Taǵylymdy taǵdyrlar» (Derekti proza. Astana: Elorda, 2000), «Mızamshýaq» (Áńgimeler. Almaty: «О́lke, 2006), «Súzgeniń sońǵy kúnderi» (Povest jáne áńgimeler. Almaty: «An-Arys, 2008), «Bir mahabbat baıany» (Povest jáne áńgimeler. Almaty: «An-Arys, 2009), «Týǵan úıdiń tútini» (Astana: Folıant, 2011) kitaptary jaryq kórdi. Shyǵarmalary túrik, orys tilderine aýdarylyp, bedeldi basylymdardan jaryq kórdi.
Jazýshynyń «Taǵylymdy taǵdyrlar» atty derekti prozalar jınaǵyna Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵy berildi. Týysqan túrik elinde Shárbaný qalamynan týǵan kórkem dúnıeler zertteý nysanyna alyndy.
Shárbaný Beısenovanyń bastamasymen jáne avtorlyǵymen «Uly dala arýlary» atty joba qolǵa alynyp, osy serııa aıasynda «Súıinbıke», «Bozoq arýy», «Urpaǵyna uran bolǵan analar» kitaptary jaryq kórdi. О́nerpazdyǵymen el jadynda saqtalǵan Sara Tastanbekqyzynyń taǵdyry, shyǵarmashylyǵy týraly «Sara sańlaq» kitabynyń jaryq kórýi de – qajyrly, yqtııatty qalamgerdiń jankeshti eńbeginiń jemisi.
Qatal da qaharly zamanda ǵumyr keship, qaıratkerlik kórsetken, jaýynan qaımyqpaǵan, eli men erine degen qurmetinen tanbaı qurban bolǵan arý áıelder taǵdyry – jazýshy shyǵarmashylyǵynyń altyn ózegi. О́nerdegi arýlar, ańyzǵa aınalǵan, el birligi jolynda parasaty men meıirimin aıamaı, azamatyna senimdi serik, elge tutqa bolǵan analar týraly talmaı izdenip, olar týraly árbir derekti muqııat zerdelep, búgingi urpaqqa jetkizýde yjdaǵattylyqpen eńbektengen qalamgerdi ózin de qazaqtyń aq mańdaıly aıymy dese de bolady.
Sh.Beısenova shyǵarmashylyǵy ádebıet synshylary men zertteýshileriniń erekshe nazaryna erte ilikti. Kórnekti aqyn Farıza Ońǵarsynova, akademık Serik Qırabaev jazýshy prozasy týraly tushymdy oılar aıtyp, joǵary baǵasyn berdi.
Akademık Serik Qırabaevtyń: «Shárbaný shyǵarmalarynyń kórkemdigi de kóńil toıdyrarlyq. Ondaǵy sýretter men baıandaý quraldary jaqsy jymdasyp, harakter ashýǵa, oqıǵa ótken ortanyń shyndyǵyn tanýǵa múmkindik beredi. Sýretter de jarqyn... Jýrnalıstik qyzmette júrip ómir tanyǵan Shárbanýdyń shyndyqty tereń túsinýi men adamdardy tanýy onyń jazýshylyq qalamyna jel bergeni shyǵarmashylyǵynan anyq baıqalady. Qalamgerge tán baıqaǵyshtyq, qubylysty sýret kúıinde kórý de oǵan kómektesken. Sóıtip, Shárbanýdyń sátti shyǵarmashylyq eńbegine jol ashqan. Onyń harakterleri de dara, sýretteıtin oqıǵalary (sıýjet, fabýla) da nanymdy, tili de qunarly, oıly. Aıtary bar, usynar sabaǵy men ǵıbraty da mol. Ony qazaq áıeli tabıǵatynyń jyrshysy deýge ábden bolady», degen pikiri Shárbaný Beısenovanyń shyǵarmashylyq kelbetin asha túsedi.
О́tken tarıhtan búgingi kúnge deıingi qazaq aıymdarynyń ónerdegi, el basqarý isindegi, almaǵaıyp zamandaǵy, soǵys órti lapyldaǵan qan maıdandaǵy kúrdeli de ónegeli taǵdyryn urpaqqa ónege etýdi murat tutqan, sóz óneriniń qadir-qasıetin jan-júregimen túısinip-túsingen, shyǵarmashylyǵymen ádebıetshi qaýymnyń nazaryn aýdaryp, oqyrmanynyń yqylasyna bólengen Shárbaný Beısenova týraly aıtylar sóz, jazylar dúnıe kóp bolmaq.
Sóz sońynda aıryqsha toqtalyp aıtarymyz – qudaı qosqan qosaǵy, kórnekti synshy, qaıratker tulǵa Saǵat Áshimbaevtyń amanatyn urpaqqa tabystaýy. Keńestik júıeniń buǵaýyn úzbekke talpynǵan Jeltoqsan kóterilisiniń shyndyǵy beınelengen taspany kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, ýaqyty kelgende tıisti adamdardyń qolyna tıgizýin qalamgerdiń úlken jaýapkershilikti, el aldyndaǵy paryzdy tereń túsingen bıik parasaty, eline degen erekshe súıispenshiligi dep bilemiz. О́ziniń bir týyndysyn «Amanat arqalaǵan sapar» dep ataǵan eken. Qalamgerlik jolda arqalaǵan amanatyna qııanat jasamaǵan jazýshy dál osy eńbegi úshin de erekshe qurmetke laıyq.
Janat AIMUHAMBET,
aqyn, fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory
