Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ashylǵan «Abaı akademııasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty uly aqyn murasyn búgingi qoǵamnyń damýymen sabaqtastyra qarastyrýdy mindetine alyp otyr.
Aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda qurylǵan ınstıtýt el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» jáne «Abaı – rýhanı reformator» baǵdarlamalyq maqalalaryna sáıkes «Abaı – memleket isiniń múddelesi, jańa qoǵamnyń janashyry», «Abaı Qunanbaıuly jáne qazirgi qazaqstandyq qoǵamnyń basymdyqtary», «Abaı – álemdik mádenıettiń tulǵasy» baǵyttary boıynsha taldamalyq, áleýmettanýlyq zertteýler júrgizý, elimizde abaıtanýmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ortalyqtaryn akademııanyń tóńiregine toptastyrýdy ǵylymı turǵydan úılestirip otyr.
Abaıtanýda úlken serpilis bolǵan 2020 jyly L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń tikeleı qarjylandyrýymen «Abaı akademııasynda» arnaıy jobalar júzege asyryldy. Osynyń aıasynda «Abaı akademııasy» arnaıy serııasymen 20-dan astam akademııalyq basylym oqyrmandarǵa usynyldy.
Al 2021 jyly akademııa Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń tapsyrysy negizinde «Abaı Qunanbaıulynyń murasy qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdar aspektisinde» jáne «Qazirgi zamanǵy Qazaqstan jáne Abaı Qunanbaıuly» atty eki keshendi jobany iske asyrdy. Sonymen qatar ınstıtýttyń negizgi qyzmet baǵyttaryn qazaqstandyq qoǵamdy jańǵyrtý basymdyqtarymen qamtý aıasynda «Abaı murasy jáne Qazaqstan qoǵamynyń mádenı qundylyqtary», «Abaıdyń shyǵarmashylyq murasy jáne qazaq tiliniń ultaralyq qarym-qatynas tili retinde qalyptasý joldary», «Abaı dúnıetanymy jáne qazirgi qoǵamdaǵy dinniń róli», «Abaı shyǵarmashylyǵy jáne qazirgi Qazaqstannyń mádenıetaralyq yntymaqtastyǵy», «Abaıdyń qoǵamdyq-saıası kózqarastary jáne «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy», «Abaı murasy kontekstinde qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý», «Abaı shyǵarmashylyǵy jáne qazaq ádebıetiniń qalyptasýy», «Abaıdyń shyǵarmashylyq murasynyń tarıhı-etnografııalyq konteksi», «Abaı tili jáne qazaq til biliminiń ózekti máseleleri», «Abaıdyń ekonomıkalyq kózqarastary jáne qazaq halqynyń sharýashylyq qurylymy», «Abaı murasy jáne túrki áleminiń órkenıettik negizderi» atty arnaıy serııalarymen 24 ǵylymı-tanymdyq kitap ázirlendi. Atalǵan arnaıy serııalar boıynsha E.Sydyqov, J.Dádebaev, Sh.Ibraev, S.Negımov, T.Jurtbaı, T.Shapaı, Q.Mádibaeva, S.Ananeva, J.Aımuhambet, A.Kemelbaı, G.Muratova, A.Doǵalov, Y.Paltóre, B.Qorǵanbekov, M.Alpysbes, Q.Bıbekov, E.Tileshov, S.Qorabaı, A.Myrzabek, Q.Battalov, Á.Qaıshataeva, A.Smaǵulova, A.Qalıeva sııaqty belgili zertteýshilerdiń tyń eńbekteri jaryqqa shyqty.
2022 jyldy da akademııa Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń tapsyrysy negizinde «Qazirgi Qazaqstan jáne Abaı Qunanbaıuly murasy qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdar salasynda» atty jobany iske asyrdy.
Instıtýttyń negizgi qyzmet baǵyttaryn Qazaqstan qoǵamyn jańǵyrtý basymdyqtarymen qamtý arnaıy serııalarmen jyl saıyn 24 (úsh jylda barlyǵy 70 jýyq) ǵylymı-tanymdyq kitap, áleýmettanýlyq saýalnamalar júrgizildi, «Abaı – álemdik mádenıettiń tulǵasy» baǵytynda alys-jaqyn sheteldegi jáne respýblıkalyq BAQ-ta Abaı murasy qoǵamdyq-gýmanıtarlyq, áleýmettik-saıası, áleýmettik-quqyqtyq, tarıhı-etnografııa jáne t.b. baǵyttarda jańasha paıymdalǵan 50-den astam tanymdyq maqalalar jaryq kórdi.
О́zindik ulttyq ereksheligimen, salt-dástúri, tabıǵı jaratylysymen sar daladaı darhan bolmysy arqyly adamzattyń uly kóshiniń kórkine ajar qosyp, qoǵamdy izgilendirýge qalamyn terbegen qazaq ádebıetiniń osy kóshten alary da, qosary da mol. Kórkem óneri gúldenip, órisi ulǵaıǵan saıyn ózge halyqtardyń qyzyǵýshylyǵy men súıispenshiligin týǵyzyp otyratyny belgili. Tól ádebıetimizdiń qazaqy kóshin Abaıǵa bastatýymyzdyń da basty sebebi de sol bolmaq. Bul jerde aldymen ózimizdi tanyp boldyq pa, joǵymyzdy taptyq pa, ótkenimizdi aqylmen saralap, parasatpen paıymdaı alamyz ba?! Árıne, kóp suraqtyń jaýabyn izdenýmen tabamyz. Tolymdy izdenisterdiń biri retinde «Abaı Qunanbaıuly jáne tarıhı úderis (HIH ǵasyrdyń 70-80 jyldary-HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary)» eńbegin aıtar edik. Bul eńbektiń ótkenimizdi tarıhtyń otarshyl eldiń sııasymen jazylǵan tarıhty qaıta qarap óz múddemizdi aıshyqtaýymen erekshe. Abaıdyń XIX ǵasyrdyń 60-70 jyldarynda Qazaq dalasynda syrttan kúshtep engizilgen ákimshilik basqarý júıesi arnasyndaǵy saıası-áleýmettik jáne qaıratkerlik kózqarastar evolıýsııasyna mán berilgen. XX ǵasyrdyń bas kezindegi Alash qozǵalysy men Alashorda qaıratkerleriniń jáne Semeı-Shyńǵystaý óńirinen shyqqan qazaq baılary men bedeldi tulǵalarynyń ustanymy tarıhı derekter negizinde taldaý jasalǵan. Sonymen qatar Keńestik dáýirdiń alǵashqy jyldaryndaǵy bolshevıktik «kúshteý» saıasatynyń aımaqtyń tulǵalaryna qatysty jasaǵan soqqysy jáne onyń tarıhı saldary qosa qarastyrylǵan. Osyndaı taǵdyrly úderisti qatar alýymen birge halqyn oılap qan jylaǵan Abaıdyń beınesi ashylady.
Instıtýt jaryqqa shyǵarǵan kitaptardyń arasynan oqyrmandar nazaryn Abaıdyń qaǵıdattary týraly qalam terbegen belgili ǵalym Serik Negımovtiń «Abaı qaǵıdattary» zertteýine aýdarǵan bolar edik. Avtor Abaı qaǵıdattaryn patrıottyq, ulttyq, jalpyadamzattyq, kóshbasshylyq ıdeıalarǵa baı danalyq oı-tujyrymdary, ósıet, ǵıbrat, jón-josyq, úlgi-ónege, kemeńgerlik keńes retinde usynady.
Osylaısha, «Abaı akademııasy» ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń zertteý jumystarynyń sapaly ári joǵary deńgeıde iske asyrylýyna elimizdiń abaıtanýshy ǵalymdary, zertteýshiler, ǵylym doktorlary, professorlar men akademıkter óz úlesterin qosty.
Jalpy, álemdik tájirıbede ádebıeti arqyly elin tanytý ejelden bar. Aǵylshyndar Shekspırdi, nemister Geteni, orystar Pýshkındi, túrikter Iýnýs Emre, ıspandyqtar Servantesti, qytaılar Konfýsııdi ulyqtasa, Abaı akademııasy da Abaı arqyly osy jaýapkershilikti moınyna alyp otyr.
Instıtýtta Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes elimizdegi abaıtanýmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ortalyqtarynyń is-qımylyn ǵylymı turǵydan úılestirýge qatysty birlesken jumystar atqarylyp jatyr. Elimizdegi jáne sheteldegi «Abaı» ortalyqtarymen de birlesken is-sharalar uıymdastyryldy. 2022 jyldyń 27 qarashasynda Túrkııanyń iri qalalarynyń biri Alanııada «Otandastar qorynyń» uıymdastyrýymen jetinshi «Abai uii» mádenı-iskerlik ortalyǵynyń ashylý saltanatyna «Abaı akademııasy» ǴZI dırektory Jandos Áýbákir qatysyp, Abaı murasyn zertteýge arnalǵan ǵylymı kitaptardy syıǵa tartty. Sonymen qatar mereıtoıly jylda álemniń kóptegen astanasynda aqyn bıýsti ashylyp, qazaq eline, qazaq ádebıetine qurmet kórsetildi.
Uly aqynnyń tylsymy tereń muhıttaı týyndylaryna ózimiz ǵana tamsanyp qoımaı, ony álemge tanytý isi jalǵasyn tappaq. Kúnderdiń kúninde álemdik tájirıbe sııaqty tek qana ádebıetimizdiń ǵana emes, qazaq tiliniń, qazaq óneriniń úlken shańyraǵyna aınalatyn «Abaı akademııasy» alǵashqy kúnderden-aq óz qarymyn kórsetti.
Amangeldi KEŃShILIKULY,
ádebıet synshysy
