Medıa álem hám isker áıel
О́tken jyldyń qorytyndysyna kóz júgirtsek, Qazaqstan genderlik teńsizdiktiń ındeksi boıynsha halyqaralyq reıtıngterde 146 eldiń arasynda 65-orynda tur. Bul týraly Ortalyq Azııa Medıa forýmy sheńberinde ótken «Medıa salasyndaǵy áıelder: azamattyq qoǵamdy damytýdaǵy genderlik teńdiktiń róli» paneldik sessııasynda aıtyldy.
Sońǵy jyldary áıel qaýymy azamattyq qoǵamdy damytý isine belsene atsalysyp keledi. Prezıdent ákimshiligi basshysynyń orynbasary Aıda Balaeva memleket azamattyq qaýymdastyqpen birlesip, genderlik teńsizdikti jeńýge jol ashqanyn aıtty. Bul rette, kórsetkishterdiń jaqsarǵany baıqalady.
«Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda genderlik teńdik salasynda birqatar progressıvti shara qabyldady. Bul – memleket pen azamattyq qoǵamnyń birlesken kúsh-jigeriniń nátıjesi. Al onyń mańyzdy bóligi – medıa. Genderlik saıasat eldiń halyqaralyq reıtıngtegi jaǵdaıyn jaqsartady. 2021 jyly genderlik teńdik ındeksi boıynsha Qazaqstan 146 eldiń ishinen 65-orynǵa kóterildi. Bul – Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy kóshbasshy pozısııa. Bul baǵyttaǵy jumysty turaqty túrde júrgizip jatyrmyz. 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasattyń qoldanystaǵy tujyrymdamasy osy kórsetkishti jaqsartýǵa múmkindik beredi. Aldaǵy segiz jylda Qazaqstannyń áıelderge qatysty kútiletin ómir súrý uzaqtyǵyndaǵy genderlik alshaqtyqty jeti jylǵa deıin, ortasha jalaqydaǵy alshaqtyqty 21%-ǵa deıin qysqartý, sondaı-aq sheshim qabyldaý deńgeıindegi bılik organdaryndaǵy áıelderdiń úlesin 30%-ǵa deıin jetkizý josparlary bar», dedi ol.
A.Balaeva buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy belsendi pozısııalarda áıelder sanynyń óskenin, osy saladaǵy jumysty jaqsartý úshin barlyq múmkindik pen alǵyshart bar ekenin atap ótti. Áıeldiń beınesi shyǵarmashylyqta durys kórsetilýi mańyzdy.
«BAQ sektorynda 1 700-ge jýyq áıel basshy bar. Bul – Qazaqstandaǵy BAQ-tyń jalpy úlesiniń shamamen 32 paıyzy. Áıelder respýblıkalyq arnalardyń, ınternet resýrstardyń, gazetterdiń basshysy qyzmetin atqarady. Dese de, búginde áıeldiń beınesi buqaralyq aqparat quraldarynda, atap aıtqanda kınoda qalaı berilip júr degen saýal mazalaıdy. Menińshe, bul – eldegi jáne Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy genderlik teńdik jaǵdaıyn jaqsartýǵa áser etýdiń mańyzdy quraly. Jaqynda Qazaqstanda jáne Ortalyq Azııanyń birqatar elinde qazirgi zamanǵy fılmderde tabysty áıeldiń modelin beıneleıtin jarqyn áıel rólderi joq ekendigi týraly eskertý aıtyldy. Qazaqstanda keıingi 10 jylda genderlik stereotıpti zerdeleý turǵysynan kınofılmderge taldaý júrgizildi. Nátıjesinde, otandyq fılmderdegi áıelder men genderlik rólderdiń stereotıptik beıneleri ana, ishki kúızelisi bar áıelder, basty keıipkerdiń súıiktisi, ekinshi áıel sııaqty beınelermen shekteletini anyqtaldy. Bilimdi jáne tabysty áıeldiń beınesin sıpattaıtyn kartınalar óte az. Menińshe, bárimiz bul týraly oılanýymyz kerek. Mysal retinde alýǵa bolatyn áıelder halqymyzda kóp ekenine senimdimin», dedi Aıda Balaeva.
Spıker bılik organdarynda áıelder sanyn arttyrý boıynsha memleket qabyldaıtyn shara týraly da aıtty. «Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn jarııalady. Memlekettiń qoǵamnyń suranysyna tez jaýap berý kórsetkishi edáýir ósti. Buǵan birqatar iri áleýmettik zertteýlerdiń nátıjeleri dálel bola alady. Bul kóbinese áleýmettik jeliler men messendjerler sekildi zamanaýı baılanys quraldary arqyly júzege asty. Munda biz genderlik menedjmenttiń naqty áleýeti men tabysty úlgisin kórip otyrmyz. Búginde Qazaqstanda 22 000-nan astam úkimettik emes uıym jumys isteıdi jáne olardyń 37%-yn áıelder basqarady. Eger biz praktıkalyq statıstıkany alsaq, onda áıelder basqaratyn sýbektilerdiń úlesi 80%-ǵa deıin artady. Qyzmet aýqymy eriktiler qyzmetinen daǵdarys ortalyqtaryna deıin. Olardyń bári azamattardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý máselelerin sheshýge belsendi qatysady. Áıelder quqyǵyn saıası ilgeriletý baǵytyndaǵy mańyzdy qadam 2020 jyly Qazaqstan Prezıdentiniń tapsyrmasy boıynsha saılaýdaǵy partııalyq tizimderde jas áıelderge arnalǵan 30 paıyzdyq kvotany engizý boldy. Sondaı-aq oblystyq máslıhattardaǵy áıel depýtattardyń sany 15-ten 27%-ǵa deıin, qalalyq máslıhattarda 23-ten 29%-ǵa deıin, aýdandyq máslıhattarda 23-ten 32%-ǵa deıin ósti. Parlamenttiń tómengi palatasynda áıelder 27%-dy quraıdy. Genderlik teńdiktiń kóptegen kórsetkishi boıynsha Qazaqstan óńirde kósh bastap tur. Bul – memleket pen azamattyq qoǵamnyń birlesken jumysynyń nátıjesi», dedi A.Balaeva.
Sessııada sóz alǵan «New York Times» basylymynyń jýrnalısi Lız Ýelsh shyǵarmashylyǵynyń tikeleı álemdik genderlik saıasatqa baǵyttalǵanyn atap ótti. Ony jýrnalıstik zertteýleri men maqalalarynan kórýge bolady.
«Sóz adamdy emdeıdi. Jýrnalıst retinde maqalalarymda qıyndyqqa tap bolǵan áıelderdiń máselesin, olardyń bastan keshken oqıǵalaryn jazamyn. Meniń materıaldarym oqyrmanyma áıel týraly ózindik oı qalyptastyryp, durys jolǵa jeteleıdi dep senemin. Áıelder týraly jýrnaldarǵa erekshe keıipkerlerdiń erekshe oqıǵalaryn jazýǵa tyrysamyn. «Medıa naryqta áıel teńdigi týraly fılmderdi jıi túsiredi. Qazaqstandyq fılmderdiń toptamasynan da muny baıqadym. Bul – qoǵam genderlik teńdik máselesine beıjaı qaramaıtynynyń kórinisi», dedi Lız Ýelsh.
Ortalyq Azııa Medıa forýmy sheńberinde «New York Times» basylymynyń jýrnalısi Lız Ýelshtiń búrkitshi qyz týraly «Eagle Huntress» kitabynyń tusaýkeseri ótti.
Sharaǵa qatysqan Prezıdent ákimshiligi basshysynyń orynbasary Aıda Balaeva jáne Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli kitap avtoryn quttyqtady. Rásimge kitaptyń basty keıipkeri, álemdegi eń jas búrkitshi, Oskarǵa úmitkerlerdiń tizimine engen Aısholpan Nurǵaı qatysty.
Lız Ýelsh Aısholpanmen alǵashqy kezdesýi týraly áńgimelep berdi. «Kóptegen adam menen kezdesýdiń tarıhyn aıtýdy surady. Áý basta búrkitterdi túsirgen ızraıldik fotograftyń sýretin jáne olardy Mońǵolııada qalaı jattyqtyrǵanyn kórgen edim. Surastyra kele, Aısholpanmen baılanysqa shyqtym. Onyń búrkitpen túsken sýreti onyń ómirin ózgertti. Ol týraly derekten kınorejısser habardar boldy. «Búrkit pen ańshy» fılmi shyqty, ol ákesimen birge AQSh-taǵy Sundance kınofestıvaline de bardy», dedi L.Ýelsh.
Aısholpan óz sózinde Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyrálige forýmǵa shaqyrǵany jáne joǵary oqý ornynda oqýǵa grant bergeni úshin alǵysyn bildirdi.
«Muǵalim mamandyǵy boıynsha úshinshi kýrsta oqyp jatyrmyn. Men bala kezimnen búrkitshi bolýdy armandadym. Men týraly fılm túsirilip, kitap jazyldy. О́zim týraly fılmniń premerasyn jasaǵan 30 elge barýdyń sáti tústi. Búkil álemge dástúrimiz dáriptelip, halyqaralyq qatynastardy nyǵaıtýǵa úles qosýǵa múmkindigim bar ekenine qýanyshtymyn», dedi Aısholpan.
BAQ – biriktirýshi kúsh
Búginde saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq progress jolynda baýyrlas memleketterdiń yntymaǵy artyp, qarym-qatynasy joǵary deńgeıde damyp kele jatqany jıi aıtylyp júr. Astanada ótken Ortalyq Azııa Medıa forýmynyń «Halyqaralyq uıymdar – yntymaqtastyq kópiri» atty paneldik sessııasynda Halyqaralyq túrki mádenıeti jáne mırasy qorynyń basshysy Gıýnaı Efendıeva buǵan erekshe toqtaldy.
«Túrki halyqtary arasyndaǵy tarıhı jáne mádenı baılanys nyǵaıyp, qarym-qatynas pen beıbitshilikti turaqty damytyp keledi. Ortalyq Azııa – Túrki jalpy ádebıetiniń ortalyǵy. Mádenı qundylyqtar qaldyrǵan ǵalymdar osy jerde ómir súrgen. Olar – álemge áıgili ál-Farabı, uly Abaı Qunanbaıuly sııaqty birtýar tulǵalar. Búginde bizdiń basty maqsatymyz – ózara yntymaqtastyq aıasynda mádenı baılanystardy damytyp, túrki ádebıetiniń jumysyn jandandyryp, álemge túrki mádenıetin tanystyrýǵa bar kúsh-jigerimizdi jumsaý. Biz óz qundylyqtarymyzdy áspettep, urpaqqa qaldyrýymyz qajet», dedi G.Efendıeva.
Forýmda AО́SShK Bas hatshysy Qaırat Sarybaı Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes Ortalyq Azııaǵa ortaq platforma alańy ekenin aıtty. Iаǵnı bul uıymǵa múshe memleketterdiń mınıstrlikterimen birlese qabyldanǵan qujat birlik pen qarym-qatynasty odan ári nyǵaıta túsedi.
Jahannyń beldi medıa ókilderi basqosqan jıynda Túrki memleketteriniń saýda dınamıkasy 25 mlrd dollarǵa ósetini de sóz boldy. Bul rette sarapshylar halyqaralyq uıymdarmen birlese salaaralyq deńgeıdiń turaqtylyǵyn saqtaý mańyzdy dep otyr.
Keleli basqosýdyń kelesi paneldik otyrysy «Jasandy ıntellekt jáne aýqymdy derekter: medıadaǵy ınnovasııalyq tehnologııalar» taqyrybynda ótti. Jıynda «Almera» tobynda bıznesti damytý jónindegi vıse-prezıdent Dmıtrıı Istomın ıntellekt pen bilimniń ózara baılanysyna toqtaldy.
«Biz jańa tehnologııanyń aınalasynda bilim berý úderisin qalaı qurý kerek ekeni týraly aıtyp otyrmyz. Tehnologııanyń kómegimen ne jasaı alamyz degen suraqqa jaýap berýimiz qajet. Tehnologııa adamǵa kómektesken kezde belgili bir júıe qurý kerek. Mysaly, derekterdi taldaý arqyly biz adamnyń úlgerimin arttyra alamyz. Biraq klassıkalyq bilim turǵysynan qarasaq, jasandy ıntellekt kedergi keltiredi. О́ıtkeni standartty bilim berý júıesi testter men standarttarǵa negizdelgen», dedi D.Istomın.
Jalpy, álemdik naryqta kreatıvti ındýstrııanyń orny erekshe. Qazir ol ekonomıkanyń jedel damyp kele jatqan bólimi retinde qarastyrylady. Premer-mınıstrdiń orynbasary Altaı Kólginovtiń paıymdaýynsha, Ortalyq Azııanyń kreatıvti ındýstrııany damytýda úlken áleýeti bar.
«Sońǵy jyldary Ortalyq Azııa elderiniń úkimeti kreatıvti ındýstrııanyń bolashaǵyn túsine otyryp, ony qarqyndy damytý máselesine erekshe nazar aýdara bastady. Máselen, Qazaqstanda 2021 jyly kreatıvti ındýstrııany damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy bekitildi. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan ishki jalpy óniminde kreatıvti ındýstrııa 2,67 paıyzdy qurady. Ortalyq Azııa elderine ortaq kreatıvti ındýstrııanyń negizin kórýge bolady. Birinshiden, olardyń tarıhy, mádenıeti men órkenıeti ortaq. Ekinshiden, mańyzdy strategııalyq faktorlardy iske asyrýda tájirıbege kóńil bóledi. Úshinshiden, álemdik naryqtaǵy múmkindikterimiz birdeı», dedi A.Kólginov.
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Samal Eslıamova elimizdegi bilim júıesinde kreatıv jetispeıtinin alǵa tartady.
«Qazir balalardy bir nársege qyzyqtyrý qıyn. О́z basym balaǵa aldymen tárbıe, keıin bilim berý mańyzdy dep aıtar edim. Bizdegi bilim salasynda kreatıv jetispeıdi. Balanyń bári óte aqyldy, sol sebepti olardy qyzyqtyrý ońaı emes. Balaǵa bilim berý úshin kreatıv kerek dep esepteımin. Balalardyń qyzyǵýshylyǵyn árdaıym eskergen jón, olardyń pikirimen sanasqan durys», dedi S.Eslıamova.
Al qazirgi balalardyń qyzyǵýshylyǵyn telearnalar tolyq oryndap jatqan syńaıly. Olardyń biri amerıkalyq – «Nickelodeon» telearnasy. Qazaqstanda júrgizilgen statıstıkalyq zertteý nátıjesi boıynsha bul arnanyń kórermenderi 50 paıyzǵa jýyqtaǵan. Muny «Nickelodeon» kompanııasynyń TMD jáne Baltyq elderindegi «Paramount» balalar jáne oıyn-saýyq brendterin damytý jónindegi vıse-prezıdenti Marııa Kosareva aıtty.
«Bıylǵy jyly arnanyń 100 paıyz qazaq tilinde qoljetimdi bolǵanyna óte qýanyshtymyz. Buǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi qoldaý kórsetkeni óte mańyzdy. Biz Qazaqstannyń iri qalalarynda zertteý júrgizdik. Bul jaı ǵana saýaldama emes, tereń zertteý. Kishkentaı kórermenderge telearna týraly ártúrli suraqtar qoıdyq. Balalardyń teledıdar, planshetter men uıaly telefondardy qansha ýaqyt qosatynyn suraǵanymyzda, kún saıyn balalardyń 76%-y ekenin bildik.
Sonymen qatar 44% qurylǵylarmen kúnine bir-eki saǵat, 17% kúnine eki saǵattan artyq ótkizedi, al 27% múldem shektelmeıdi. Balalardan sondaı-aq mazmun týraly suradyq. Mazmunnyń tárbıelik jáne oıyn-saýyqtyq bolýy mańyzdy. Ata-analardyń jartysynan kóbi balaǵa ne kóretinin tańdaýǵa múmkindik beredi. Bul rette respondentterdiń 36%-y eshqashan balalar kontentiniń mazmunyn baqylamaıdy. Sondaı-aq biz óz arnamyzdyń aýdıtorııada tanymaldylyǵy týraly zerdelep kórdik. Ata-analardyń 73% «Nickelodeon»-dy biledi, 49% arnany únemi kóredi», dedi M.Kosareva.
Eki kúnge sozylǵan Ortalyq Azııa Medıa forýmy joǵary deńgeıde ótti. Bul – alys-jaqynnan kelgen sarapshylardyń pikiri. Spıkerler jańa medıany damytý, jasandy ıntellekt tehnologııalaryn medıada qoldaný, Ortalyq Azııadaǵy kreatıvti ındýstrııanyń damýy, post-shyndyq kezeńindegi aqparattyq qaýipsizdik, medıa salasyndaǵy bilim berý tranformasııasy, ózara yntymaqtastyqtaǵy halyqaralyq uıymdardyń orny, azamattyq qoǵamdy damytýdaǵy genderlik teńdiktiń róli, óńirlik jáne jahandyq kooperasııa múmkindikteri sııaqty kókeıkesti máselelerdi talqylap, oılaryn ortaǵa saldy. Osylaısha, forým óz mıssııasyn tolyǵymen oryndady deýge tolyq negiz bar. Bul rette, qatysýshylar is-sharany uıymdastyrýǵa muryndyq bolǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligine alǵystaryn aıtyp, elorda tórinde jıi bas qosyp turýǵa nıet bildirdi.
Oralhan AHMADIIа,
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
