О́leń eki týmaıdy

Ony buǵan deıin anyqtaǵan eshkim joq, budan keıin de eshkim anyqtaı almas. Adamnyń aqyly jetpeıtin nárseni anyqtaý bizdiń de mindetimiz emes. Biraq pálenshe tarmaq, túgenshe shýmaqtan tura­tyn óleńniń ishinen sol eki joldy taba alsań, óleń tabıǵaty ashylyp sala beretini de bir qudiret. Ondaı joldar bar bolyp taba almasań, ózińe sert, al joq bolsa, aqynǵa sert desek, bul da dalaǵa aıtylǵan sóz bolmasa kerek.

Shynynda da, jaqsy jazylǵan bir óleńdi alyp, osynyń qaı joly birinshi týdy eken dep oılanyp kórińizshi. Ol joldar aqynnyń basyna qaı jerde, qan­daı jaǵdaıda keldi eken? Jolda kele jatqanda ma, áldenege qarap turǵanda ma, bolmasa birnárseniń esebin shyǵara sala­ıynshy degen kezinde me? Múmkin qan­daı jaǵdaıda kelgenin aqynnyń ózi de umytyp qalǵan shyǵar?

Eger óz jazǵan óleńiniń bárin ózi osylaı butarlap taldaıtyn aqyn bolsa, kóp syrdyń beti ashylǵandaı bolar edi. Biraq ol aqyndardyń ózderinen góri solardyń óleńderin taldaýǵa táýekel etetin synshylardyń isi desek, aqylǵa qonyńqyraıdy. О́ıtkeni aqyn ol óleńdi jazdy da tastady, endi ony talqyǵa salatyn da bireý kerek qoı.

Mine, sol synshy degen qaýym tylsymnan góri teorııaǵa kóbirek baǵynatyn bolǵan. Al teorııa degen birnárseniń syryn ashýdan góri tigisin jatqyzýǵa kóbirek beıim turady. Sondyqtan olar aqynnyń basynda myna joldar birinshi týǵan bolýy kerek degen sııaqty qııalı suraqtardy kóp qarastyrmaıdy. Shyndyǵynda, teorııa­men óleńniń tylsym syrlarynan buryn, tehnıkalyq jaqtaryn taldaý ońaıyraq. Mysaly, Abaı óleńderiniń uıqasynan búgingi aqyndar jyrlarynyń uıqasy damyp ketken degen sııaqty sózderdi qula­ǵymyz shalyp qalyp júr.

Biraq ár kezde aıta júretin óleń joldary Abaıda nege kóp, basqada nege az ekenin oıladyq pa eken? Ilgeridegi bir essemizde Abaıdyń sondaı óleń joldaryn tizgenimizde, jumys dápterimizdegi eki paraq jetpeı qalǵan. Ol essemizge «Qazaqqa óleń degen bir qadirsiz» dep taqyryp qoıǵan edik. Sondaǵy tizgen joldardy qaıta qaraǵanda, qamtylmaı qalǵan joldardyń taǵy birazy eske tústi.

Abaı mundaı joldardy bir aıtady da, qaıtyp soqpaıdy. Sol eki joldan eki óleń týdyrýy múmkin, biraq bir óleńniń ishinde eki qaıtalamaıdy. Tipti bir joldy túrlishe oınatyp ta áýre bolmaıdy. Sebebi Abaı óleńderi onsyz da obrazǵa baı, oıǵa kemel bolyp keletindikten, qaıtalaýǵa qajettilik týmaıdy.

Basqany bilmeımiz, qazaq óleń óneriniń ereksheligi men tektiligi de sonda. Mardan Baıdildaev, Muhtar Maǵaýın, Qabıbolla Sydıyqov jınaqtap shyǵarǵan jyraýlar poezııasynda da solaı. Ár shýmaq óleń-jyrdaǵy turǵan ornymen, qaıtalan­bas órnegimen jeke-dara. Ol óleńderdi shyǵarǵan jyraýlardyń qaı-qaısy da oıym jetpeı, sózim ótpeı qalady-aý dep alańdamaǵan da, bir shýmaqty qaıta-qaıta tyqpalamaǵan da.

Abaı da jazba aqyn bolǵanymen, osy dástúrdi buzbaǵan. Biraq sol tusta qazaq poezııasyna orys ádebıetiniń yqpaly tıe bastady. О́leń joldary men shýmaqtaryn oınatyp jazý sheberliktiń shyńy kórindi. Ol orysqa shetel ádebıetinen kelýi de múmkin. Arnaıy osy taqyrypty zert­teıtin maman bolmaǵannan keıin, oǵan naq jaýap bere almaımyz.

О́leń joldaryn qaıtalap berýdiń anafora, gradasııa degen sııaqty teorııalyq ataýlary bar. Biraq ol óleń shýmaqtaryn emes, óleń joldaryn túrlendire qaıtalaý týraly teorııa. Bul ádebı tásil Pýshkınde azyraq, Esenınde kóbirek qoldanylady. Qoldan jasalynǵany kórinip tursa da, ózine jarasa ketetin úılesimi bar. Osyn­daı úılesimdilik Qasym Amanjolovta ­jıi ushyrasady.

«Qaıda eken, qaıda, darıǵa sol qyz?» degen jol bir óleńde úsh-tórt ret qaı­ta­lanady. О́leń shýmaqtarynda ǵana emes, oqyp shyqqannan keıin oıyńda, mıyńda da qaıtalana beredi. «Saıra, saıra, sandýǵashym» degen óleńinde de taqyrypqa shyǵarylǵan bir jol on shýmaqtyń segizinde keltiriledi. Bul joldar óleńnen góri án mátinine jaqyn jáne mýzyka aspaptarynyń ár túrinde erkin oınaı beretin Qasym Amanjolovqa bek jarasady.

О́leńderiniń bulaısha órnektelýine aqynnyń talantymen qosa taǵdyry, taǵ­dyrymen qosa tabıǵaty da beıim turǵa­nyn baıqaý qıyn emes. Poezııada óleń joldaryn qaıtalaý aqynnyń taǵdyr joly men mahabbat romantıkasyna da qatysy bar dúnıe ekenin ishki bir sezim pernesi shertilgende baıqaısyń. Oǵan Afrıkaǵa jasaǵan saıahatyn áıel zatynyń sezimimen shendestire órgen Nıkolaı Gýmılevtiń «Jıraf» atty óleńi mysal bola alady. Bar-joǵy bes shýmaq óleńniń bas-aıaǵynda eki ret qaıtalanatyn bir-eki jol bar. Biraq tutas óleńnen góri tap sol joldar sezimge tıetindikten, poezııada bul erekshelik jas aqyndarǵa úlgi retinde usynylady.

Alaıda osyǵan da qaramastan shýmaq qaıtalaý, jol qaıtalaý sánge aınalyp ketpegen. Bul tásildi aqyndar kerek je­rinde ǵana, óleńine ekpin berý úshin qajet­tilik­ten qoldanǵan. Máselen, Juban Mol­daǵalıev «Men qazaqpyn, myń ólip, myń tirilgen» poemasynda «Men qazaqpyn, myń ólip, myń tirilgen, Jórgegimde tanystym muń tilimen. Jylaǵanda júregim kún tutylyp, Qýanǵanda kúlkimnen tún túrilgen» degen shýmaqty eshbir sózin ózgertpeı eki-úsh qaıtalap beredi. «Atan túıege júk bolǵandaı» demekshi, poemany ustap turǵan osy shýmaq bolǵandyqtan da, oǵan eshkimniń talasy joq.

Al qazirgi aqyndardyń ózi bes-on shýmaq­tan quralǵan óleńderinde bir shýmaq­ty eki ret qaıtalap berýge nege áýes ekeni túsiniksiz. О́leńniń basynda oqy­ǵan shýmaqty sol kúıi esh ózgertpesten so­ńynda qaıta qaıtalaǵanda, oqyrman ájep­táýir abdyrap qalady. Jańa ǵana óleńniń basynda oqyǵan, endi aıaǵynda taǵy oqyp, basyna qaıta kóz júgirtedi. Muny basqa túsinse de, bir sózdi eki aıtpaıtyn qazaq túsine qoımaıdy.

Aldymyzda Muqaǵalı Maqataev, Oljas Súleımenov, Jumeken Nájimedenov, Tuman­baı Moldaǵalıev, Farıza Ońǵar­synova, Muhtar Shahanovtyń negizgi óleń­­­deri toptastyrylǵan jyr jınaqta­ry jatyr. Ár-árkimde birli-jarym kezde­se­di, biraq eshbiri sóz tappaǵandaı orynsyz qaı­talaýdyń sońyna túsip ketpeıdi. Qara óleńdi pir tutqan Muqaǵalı da bir tal, eki tal óleńinde bolmasa, qaıtalaýǵa bar­maǵan. Sonyń bárin bir-bir sholyp shyq­tyq ta, sońynda Qadyr Myrza Álige toqtadyq.

«Evrıka!» dep qýanbasaq ta, izdegeni­mizdiń ústinen túskendeı hal keshkenimiz de osy tus. Bizde bir shýmaqty óleńniń bas-aıaǵynda eki qaıtalaýdy shegendep ketken Qadyr Myrza Áli bolyp shyqty! Basqa aqyn bolsa bálkim, synap ta alar me edik, kim bilsin. Biraq óleńderi esepke toly Qadyr abyzda bári keshirimdi sanalady. Sóıte tura aıtarymyz, jurttyń bári Qasym Amanjolov ta, Qadyr Myrza Áli de emes qoı!

Endi kitap sóremizden jas kúnimizde jınaǵan eski kitaptardy sýyrdyq. Qoly­myzǵa Iranbek Orazbaevtyń «Sulý­lyq sarasy» (1985 jyl), Keńshilik Myrza­bekovtiń «Bir mysqal» (1996 jyl), Ulyq­bek Esdáýletovtiń «Jaratylys», (1989 jyl) atty kitaptary ilikti. «Jazýshy» baspa­synan shyqqan osy jınaqtardyń bári talaı paraqtalǵan.

Bul kitaptarda qaıtalanatyny birdi-ekili jol, birli-jarym shýmaq qana.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qazaq poe­zııasy oıdan jutańdyq kórmegen kemel ýaqyt. Baspalar da basy artyq joldar men shýmaqtardy qaǵyp tastap otyrǵan. Bir sózben aıtqanda, óleń jazýdyń da, kitap shyǵarýdyń da jaýapkershiligi bar kez. Eki alaqanyńa emin-erkin syıyp ketetin jup-juqa jınaqtardyń qandaı azapty eńbekpen daıyndalǵanyn ishteı sezine túsesiń.

Máselen, Keńshilik Myrzabekovtiń «Bir mysqalynda» qaıtalaý bir-aq jerde kezdesti. Onda da shýmaq emes, eki joly ǵana qaıtalanady. О́leńniń basyndaǵy «Qaraǵym, bizdiń basta da, qarlyǵash dáýren kóp turmas» degen qos tarmaqqa, aıaǵynda «Qulasaq, jer ǵoı – baspana, Jer bizdi kókke laqtyrmas» degen túıindi qosady. Biraq osy óleńdi jazarda aqyn­nyń basyna birinshi kelgeni sońyndaǵy tapqyr joldar emes, basyndaǵy taǵdyrly joldar bolýy kerek. Keńshilik aqynnyń tabıǵatyna taǵdyrly óleńder jaqsy keledi.

Sol sııaqty Iran Ǵaıyptyń «Sulýlyq sarasy» jınaǵynan da bir ǵana qaıtalaý kezdestirdik. «Bári bar mende, Adamǵa tán­niń bári bar, Bolmys kenimnen ne izdeseń, sonyń tabylar» degen joldarǵa barynsha salmaq salady. О́leń joldaryn oınatýǵa sheber aqyn budan artyqqa barmaıdy. Kerisinshe, onyń óleńderinde oı tyǵyz, dramaǵa toly, ishki qaıshylyqtary mol, mundaı jerde qaıtalaýǵa oryn da joq.

Ulyqbek Esdáýlet te «Jaratylys» jınaǵynda «Qajeti joq, ashymasyn jan­daryń» degen sııaqty jarym-jarty joldar bolmasa, ózin de, oqyrmanyn da shýmaq qaıtalap áýre etpeıdi. «Men týyp­pyn jol ústinde, arbada» dep keletin joldarǵa mán bergizgisi kelip, salmaq sa­la tolǵaıtyny da bar. Onyń bári «Keshi­riń­der, Arbat, Lývr, Sorbonna, Maǵan ystyq ózim týǵan sar dala» degen oıdy aıtý úshin kerek bolǵan. Ulyqbek te basqadaı oı qaı­ta­laýdan da, sóz qaıtalaýdan da ada.

Ásilinde, shyǵarmashylyq adamy jańa­lyq ákelýge qushtar. Biraq onyń bári ónerde ornyǵyp qalady deý qate. Nebir uly aqyndardyń jańalyǵy óziniń óleńimen ǵana shektelip qalatyny sodan. Bir myqty aqynymyz osylaı jazǵan eken dep, sol izdi shıyrlaý tabys ákelmeıdi. Bul jaǵynan Qadyr aqynnyń qashanda esebi túgel bolǵanymen, keıingiler sony qaıtalaımyn dep utylyp qalyp jatady.

Qazir baıqasaq, Qadyr aǵamyz óleńde mate­matıkalyq qaıtalanbas órnek qur­ǵan eken. Odan aqynnyń asaý sezimdi arǵymaqtaı tejep ustaıtyn ishki qýaty aıqyn kórinedi. Tipti basqalardyń basyna qapylysta keletin aıan ispettes alǵashqy shýmaqty oıynan ózi jaratady desek te, qatelese qoımaspyz. Keıingi aqyndarda Qadyr salǵan joldyń kóp qaıtalanatyny sodan da bolýy kerek.

Rasynda da, Qudaıyń qasyńda tursa, Alladan aıan kútip neǵylasyń. Sheber­ligiń jetetin bolsa, uıqasy men býynyn keltirip óleń quraý da asa qıynǵa soqpaıdy. Mine, sondyqtan da óleńniń basyndaǵy shýmaqty sol qalpy aıaǵyna qoıa salatyn ádet kóbeıip ketti. Bul ádet «óleń tylsymnan týmaı, qoldan jasalady eken» degen oıǵa qaldyryp, oqyrmannyń da kóńilin sýyta bastaıtyny anyq.

О́leńdi bólmeı-jarmaı tutas jaratatyn aqyndardyń biri Serik Aqsuńqaruly. Biz «Siz shýmaq qaıtalaısyz ba?» dep habarlasqanymyzda, ol «Alla saqtasyn!» dep jaýap berdi. Tek: «Myna jerde obrazdy ashý úshin eriksiz qaıtalap turmyn», dep bir shýmaqty keltirdi. Onda da ol aldy-artyn qosqanda: «Alpys jastan asqanda, aıyl jımaı, Nege kelip turmyn men aına aldyna?» degen tarmaǵy bar shýmaq eken. О́leńniń sońynda ony: «El jaǵalap ketsem de, sý jaǵalap, Endi qaıtyp barmaspyn aına aldyna» dep alǵashqy joldarmen shendestire qoıady.

О́zi qoıǵan suraqqa ózi jaýap bergen rıtorıka! Bálkim, ol suraq aqynǵa tylsymnan qoıylǵan shyǵar. Arqaly aqyn tylsymmen básekege túsip, jaýabyn dál sondaı etip ózi bergen bolar. Alla kimge de bolsa mahshar alańynda amal dápterin oń jaǵynan bersin deımiz. Siz de, biz de bir sóılem jazsaq ta, izgilik úshin jazamyz. Sondyqtan tylsymmen talasty degendi teris túsinip qalmańyzdar. Shyn máninde Serik Aqsuńqaruly da – sam jamyratqan sansyz úmbetterge tylsymnyń syryn jyrmen jetkizýshilerdiń biri.

О́leńdi qalaı jazýdyń bir úlgisin, mine, osy Serik Aqsuńqarulynyń poezııasynan kórýge bolady. Oǵan da bir jol, bir shýmaq bizdińshe, tylsymnan keleri haq. Al endi ony óleńniń ár jerine tyqpalamaı, ári qaraı damytý kerek emes pe?! О́zin ózi babynda ustap, aqyndyq qýatty sar­qa jumsaıtyn tus – osy tus. Muny oryn­daý úshin aqyn tylsymnan kelgen shýmaqpen básekege túsedi. Ońaı jolyn tańdap, basyn aıaǵynda qaıtalaı salmaıdy. Aqynnyń bári tylsymnan kelgen shýmaqtan asa almaı, óleńniń bas-aıaǵynda qaıtalaı berse, poezııadan ne qalady? Onda bárimiz joldaýdy túsindirgish aqyndardaı ýaǵyz aıtyp ketpeımiz be?

Nurjan Qýantaıuly Baıbotanyń «Qara qarǵany aqtaý» atty óleńin áleý­mettik jelige «Qazaq lırıkasynyń bir she­devri» dep jarııalapty. Buǵan bizdiń de esh talasymyz joq, biraq alty shýmaq óleń­niń bas-aıaǵyndaǵy eki shýmaq qaıtala­nyp tursa ne isteımiz? «Kinási me onyń qalǵany kúzde, týǵan jer bolyp qazyǵy, qarǵamaıyqshy qarǵany biz de, qarǵamnyń bar ma jazyǵy?!» dep emosııamen bastalady. О́leńdi osylaı bastaǵan ekensiz, endi osyndaı emosııalyq sezimmen aıaqtaý kerek qoı.

Al oǵan aqyndyq qýat jete me, tylsymnan túsken óz óleńimen ózi taıtalasa ala ma? Taıtalasa alsa, nege odan da bir kúshti joldardy tógip-tógip jibermeıdi? Aqyn ońaılaý joldy tańdaǵan da, basyn aıaǵyna oımaqtaı qylyp qondyra qoıǵan. Biraq biz oılaǵandaı, Baıbota jazaıyn dese, óleń jetpeı júrgen aqyn emes. Joǵarydaǵy qaıtalaýy da ózine jaras­paı qaldy dep aıta almaımyz. Qazaq poe­zııasynda Esenǵalı qandaı bolsa, Baıbota da sondaı lırık aqyn. Alaıda esh bóten oısyz ózimiz de qostap otyrǵan myna óleńinde poezııanyń bir sharttylyǵy bar sekildi. Ol ózdiginen týa qalǵan óleń joldaryn tabıǵaty­nan tys áreketke baryp, sheberligine salyp oınatyp áketkeni bolar, kim bilgen. Bul – kópshilik oqyrman sózsiz moıyndaǵan jaqsy óleń. Biraq poe­zııa onsyz da qarapaıymdylyǵynan aıyrylyp, kúrdelenip bara jatqanda jastar abaılasynshy degimiz keledi.

Keıingi býynnyń bir shýmaqty óleń­niń basyna da, aıaǵyna da qymsyn­baı keltiretinine etimiz úırenip te ketti. Soń­ǵy kezderi áleýmettik jeliden oqyǵan óleńderdiń birazynda osyndaı qaıtalaý baryn baıqadyq. О́leńdi qoıyp, uzaq poe­malarda da táspi tartqandaı bir jol, bir shýmaqty qaıtalaý sánge aınalyp barady. Bul orta býynda da bar, odan keıingilerde de kezdesedi. Ásirese jańa jazyp júrgen jastar bir shýmaǵyn eki oqyp, betińe baqyraıyp qarap turady. Túptiń túbi qazaq poezııasy osyndaı ońaı da oınaqy jolǵa túsip kete me degen qaýip bar.

Búginde óleń tehnıkasyn meńgerý alǵa shyqty, al óleń tabıǵatyn ıgerý art­ta qaldy. Eger ony jetistik dep baǵa­lasaq, joǵarydaǵydaı ádis-tásilder so­nyń jemisi der edik. Áıtpese ánniń qaıyrma­syn jazǵandaı bul shoqyraq ne shoqy­raq ekenin túsinbeı álek bolyp júrgenimizdi nesine jasyramyz. Aıtpaqshy, joǵa­rydaǵy búkil kitabynan birer ǵana qaı­talaý taptyq degen aqyndarymyzǵa da aıtarymyz bar. Jaqsy bolsyn, jaman bolsyn, mundaı ádet keıingige juqqysh keledi. Ol qandaı bolsa da, nátıjesin keleshek qazaq óleńinen kóretin bolamyz.

Qazaq óleńiniń bolashaǵyna alańda­ǵan az sózimizdi osymen támamdaýǵa da ­da­ıyn edik. Biraq jazý ústelimizde jat­­qan «Qazaq poezııasynyń injý-marjan­da­ry» serııasyndaǵy Jumeken Nájimede­nov­tiń tańdamaly óleńder toptamasy kózi­miz­ge túse berdi. «Apyr-aı, óleń sózdi ant pen sertteı qabyldaǵan tekti aqyn álgindeı qaıtalaýǵa bardy ma eken?» degen suraqtan júzimizdi taıdyryp ákete almadyq.

* * *

Abaı birde-bir jol qaıtalamaǵan. Abaıdy pir tutqan Jumeken nege qaı­talasyn?!

Júsipbek QORǴASBEK,

jazýshy