Kókshetaý topyraǵynda týyp, jalpaq jurttyń jan dúnıesine rýhanı tuma bulaqtyń shyryn sýyn darytqan qapysyz qarymdy qalamgerdiń biri, ádebıettiń barlyq janrynda qalam terbegen Tólegen Syzdyquly Qajybaıdyń týǵanyna 80 jyl tolyp otyr. Osy bir el mereıin ústem eter, er atyn áıgiler sátte Kókshetaý men Qaraótkeldiń arasyndaǵy sóz ónerin syılaıtyn jurt jer-jerde ádebı keshter ótkizip, qalamgerdiń mol murasyn jan-jaqty nasıhattap jatyr. Jarty ǵasyrdan astam ǵumyryn ult baspasózi men ádebıetine arnaǵan Tókeń uzaq jyldar boıy oblystyq gazetterde qyzmet etti. «Jer shoqtyǵy» jýrnalynyń bas redaktory boldy. Táýelsiz «Buqpa!» gazetine qısapsyz eńbek sińirdi. Qaı basylymda qyzmet etse de, el sózin sóıledi. Qara ormandaı qalyń el eshkimge jaltaqtamaı, aǵynan jarylyp, aqıqatyn aıtatyn Tókeńniń qarymdy qalamynan shyqqan dúnıelerin izdep júrip oqıtyn. Jazý-syzýdan bas kótertpeıtin gazet jumysynyń bar aýyrtpalyǵyn kátepti nardaı kótere júrip, keń tynysty, kesek taqyryptardy ıgerdi. Artynda otyzdan astam kitaby qaldy. Seksenniń seńgirindegi oıly oqyrmany alqaǵan qoshemet-qurmetti kórýdi taǵdyr jazbapty. Jan jubatary máńgi ólmes ekinshi ǵumyrynyń bastalǵany. Demek Tólegen aqyn tól týyndylary arqyly halqymen birge máńgi jasaı bermek.
Arydan tolǵap aıtar bolsaq, Tókeń – sóz ustaǵan jaqsylardyń jalǵasy. Zamanynda qazaq ádebıetiniń zańǵary Sábeńdermen syılasqan, zar zamannyń beınesin qaz-qalpynda kóz aldyńa ákeletin «Áli qarttyń áńgimesi» tárizdi dastan týdyrǵan Jaqan Syzdyqov, maıdanger, keıin myqty aýdarmashylyǵymen aty shyqqan, toqsan jasap ómirden ótken belgili ádebıetshi Qajymurat Syzdyqovtar – osy áýlettiń qaraǵaıdyń qarsy bitken butaǵyndaı ókilderi.
Tólegen aǵamyzdyń poemasy týraly sóz sabaqtaǵanda áýeli tyrnaqaldy týyndysy – «Jolbasy» týraly aıta ketýge bolady. 1980 jyldardyń basynda oblys ortalyǵyndaǵy №3 Málik Ǵabdýllın atyndaǵy mektep-ınternatta oqydyq. Ádebıet páninen ulaǵatty ustazymyz Zaǵıra Maralbaıqyzy sabaq beretin. Ádebıet páni kabınetiniń ornalasqan kitap sóresinde qalyńdyǵy úsh eli, ádemilep qaptalǵan dápter turatyn. Sol dápterdiń ishinde osy mektepte oqyp bilim alǵan Tólegen Qajybaevtyń, Qorǵanbek Amanjolovtyń óleńderin súısinip oqýshy edik. Ádebıet pániniń muǵalimi osyndaı dástúr qalyptastyrǵan eken. Biz de jazdyq. Kúnderdiń bir kúninde Zaǵıra apaıǵa bir dápter óleńimdi tapsyrdym. Oqyp kórip, pikir aıtýy úshin. Kún ótti, apta ótti. Bir kúni sabaqta otyrǵanda suradym.
– Oblystyq «Kókshetaý pravdasy» gazetiniń redaksııasyna baryp, Tólegen aǵańdy taýyp alsań jaqsy bolar edi. О́leńderińdi sol kisige oqyt, – dedi.
Bala kezimizde jazǵanyn túgelge taıaý qalt jibermeı oqıtyn úlken aqynnyń aldyna barýǵa júreksindik. Áıtse de, bir kúni óleńge degen qushtarlyq aldyna jetektep ákeldi. Oqýshy dápterine jazylǵan balaýsa óleńderimdi usyndym. Oqyp kórdi. Sol óleńderdiń eki-úsheýi gazetke de shyqty. Mektep bitirgen soń ásker qataryna attandyq. Jolda oqyrmyz dep jolqapshyqqa eki-úsh kitap sala salǵanbyz. Bireýi Tókeńniń «Jolbasy» kitaby. Pyshaqtyń qyryndaı shaǵyn ǵana jınaq. Áıtse de, óleńderi ǵajap. Qyrǵyz Alataýynyń eteginde áskerı boryshyn ótep júrgen támam qazaq balasy Tólegen aqynnyń jyrymen sýsyndady. Arada áldeneshe jyl ótken soń osy oqıǵany Tókeńe aıtyp bergenim bar. Ánsheıinde jer qozǵalsa qozǵalmaıtyn salmaqty aǵamnyń aıaýly janary jarq ete tústi. О́ńinde áldebir sezimniń jarqyn sáýlesi oınaǵandaı.
– Apyrmaı, shyn ba? – dep surady.
– Shyn, – dedim men.
– Shyn bolsa jazsańshy, – dedi aqyn aǵa.
– Jazamyn, – dedim men, biraq jazylmaı qala berdi. Sáti búgin túsip otyr.
«Jolbasynan» bastalǵan poezııa soqpaǵy «Janymnyń japyraqtary», «Seksen kól syldyry», «Aldııar» sııaqty jyr jınaqtaryna, prozalyq shyǵarmalarynan «Mahabbat áni», asharshylyq taqyrybyna jazylǵan «Qan keshý», «Samýraıdyń sert semseri», «Aran», «Qansoqta» povesteri men romandaryna, dramalarynan «Umytpa meni, Gákkýim», «Jyndar bıi», aýdarmalarynan «Álem ádebıeti kitaphanasy» serııasymen jaryq kórgen Iýkıo Mısımanyń «Altyn ǵıbadathana» romany, Rıýnoske Akýtagavanyń «Ormandaǵy oıran» novellalar jınaǵyna, Ibragım Salahovtyń «Kolyma qasireti» romanyna ulasty.
Jalpaq jurtqa tarap ketken «Ágýgaı dombyradan» bastap qyryqtan astam ánge mátin jazǵan qaıratker jazýshy 1980 jyly «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri» ataǵyna ıe boldy. 1999 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma múshesi, odaqtyń Aqmola oblystyq fılıalynyń tóraǵasy bolyp qyzmet atqardy. Uzaq jylǵy eńbegine oraı «Qurmet» ordenimen marapattaldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń, Ahmet Baıtursynuly, Sáken Seıfýllın atyndaǵy syılyqtardyń laýreaty atandy. Jýrnalıstıka salasynyń mol júgin arqalaǵan qalamy qajyrly, aıtary mol jýrnalıst «Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi» degen ataqqa da ıe boldy.
Tókeń shyqqan bıikti, qalam qýatyn aıǵaqtaý úshin kózi tirisindegi syı-sııapatyn jipke tizgendeı etip aıtyp shyqtyq. Endi bir sát zamandastarynyń bergen baǵasyna nazar aýdaralyqshy. Qazaqtyń kórnekti aqyny Kákimbek Salyqov «Qalamgerlik ónerdiń qazanaty» dep atalatyn maqalasynda bylaı dep jazady: «Qazaqtyń belgili aqyny, Kókshe óńiriniń aıtýly da ardaqty azamaty Tólegen Qajybaevtyń qalamynan týǵan san túrli shyǵarmasyna erteden qyzyǵa qarap, nazar aýdaryp júrýshi edim. Birinshiden, ol eń alǵashqy qarlyǵashy – «Jolbasy» atty óleńder jınaǵyn 1977 jyly el júregine ushyrǵan kezinen bastap jyrsúıer qaýymnyń qulaǵyn eleń etkizdi», dep tolǵanady. Qazaqstannyń halyq jazýshysy Sáken Júnisov: «Tólegen Qajybaı, meniń uǵymymsha, bıik deńgeıdegi ǵajap aqyn. Bul pikirge men bir kúnde, bir sátte týa qalatyn, bir óleńin oqyp tańyrqaı qalatyn jylt eter sezimmen kelgenim joq. Al Tólegenniń poezııalyq shyǵarmalaryn (áńgime, povesteri bir tóbe) ara-tura oqyp júrip, súısinýmen keldim bul pikirge» dep dál baǵasyn beredi. Asylynda qalamgerdiń qaı jınaǵyn alsańyz da, syrly da ásem, ádemi álemge eriksiz enip ketesiz. Engizetin kesteli til órnegi, kóńili qulaı súıgen oqyrmanyn ár qıyrǵa jeteleıtin kól-kósir sezim dúnıesi. Jalaýly jasyl dúnıede adam balasy artyna alańdap ótkenin izdeıdi, sarytap saǵynyshtyń kilkigen sary saǵymyna ilesip elegizıdi. Sol sátte júrek syrǵa da, jyrǵa da tunbaq. Al aqyn júregi she?! Tyńdap kórińiz:
«Qaıdasyń, qaıda, kúnderim,
Janymnyń nurly kóktemi.
Usynǵan edi-aý gúlderin,
Qusmuryn tóbe, bókteri.
Qońyrlap túsken qyr áni,
Qalyqtap bizge jetetin.
Aýyldas qyzdyń janary,
Júrekti shymshyp ótetin.
Sybyzǵy úni qulaqta,
Aqsýǵa qonǵan aqqýdyń.
Jastyǵym qaldy jyraqta,
Janymdy terber gákký muń».
Tókeń shyǵarmalarynda oqyrmandy eriksiz muńǵa bóleıtin, endi qaıtyp oralmaıtyn balalyq shaqty ańsaý sol ýyz qalpynda kórinis tabady.
«Tozbastaı taban-taǵa nyq,
Shyrmaýyn úzip shalalyq.
Aryltyp jettiń aǵalyq,
Saǵyntyp kettiń balalyq.
Aqyn jyrlarynda saǵynysh qana emes, el qamyn oılaǵan kesek oılar da tunyp tur.
Dala deıdi myna jatqan ǵalamdy,
Áldılegen meni, seni, babamdy.
Dala degen tarpań edi-aý, tekti edi-aý,
Qurǵan torǵa, qazǵan orǵa qamaldy.
Talys taban aıamady, taptady,
Dıdarynda qaldy dáýir tat taby.
Týlaq bolǵan qaıran dala qaıratsyz,
Endi, mine, arsa-arsa bop jatqany».
Aqıqatty súıer ótkir tili etińnen ótip, súıegińe ótetin ashy shyndyqty aıtyp-aq tur emes pe? Dál osylaı tilip aıtpasa, Tólegen Tólegen bolar ma?!
Bul kúnderi ejelden án-jyrdyń altyn besigi atanǵan Kókshe topyraǵy óziniń súıikti ulynyń mereıtoıyn atap ótip jatqanyn joǵaryda aıttyq. Jón sharýa. Tókeń ómirden ótkende Kókshetaý kúńirengen. Áne bir jyly Tólegen aǵamyzdyń qazasyna kelgen aqyn inisi Ǵalym Jaılybaıdyń:
«Aǵanyń shalqyp jazǵan jyry esimde,
Syrlasqan Zerendiniń túni esimde.
Aınalar at aýnasa uly esimge –
Kókshetaý! Kim ketkenin bilesiń be?!» – degen sózi kókshelikterdiń áli kúnge kókeıinde. Taıaýda oblys ortalyǵyndaǵy Birjan sal kóshesiniń boıyndaǵy aqyn turǵan úıge memorıaldyq eskertkish taqta ornatyldy. Respýblıkalyq jyr músháırasy ótkizildi, Shahmet Qusaıynov atyndaǵy oblystyq qazaq mýzykalyq-drama teatrynda dramalyq shyǵarmalary qoıylyp jatyr.
Kókshetaý jurtshylyǵy osylaısha kórnekti aqyn Tólegen Qajybaıdyń esimin qaıta jańǵyrtyp, shyn qurmetin, shynaıy peıilin kórsetýde. Aldaspandaı jarqyldaǵan, aqıqat sózdi aıta bilgen qalamger elimen birge jasaı bermek.
Kókshetaý
