Iri qalaǵa irgeles mekenderdi damytý jospary

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy Jol­da­ýynda elimizdiń ınstıtýsıonaldyq negizin nyǵaıtý úshin Parlamenttiń rólin aıtarlyqtaı arttyrý mindetin júktegeni belgili. Soǵan baılanysty Konstıtýsııaǵa jáne Parlamenttiń jalpy reglamentine ózgeris engizildi. Osyǵan oraı Palata otyrysynyń kún tártibinde Senat reglamentine tıisti tolyqtyrý engizý máselesi qaraldy.

Sonymen qatar senatorlar «Aglome­ra­sııalardy damytý týraly» jáne «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań­na­malyq aktilerine aglomerasııa­lardy damytý máseleleri boıynsha ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryn qarap, qabyldady. Bul zańdar aglomerasııalardy qalyptastyrý jáne damytý úshin qajetti quqyqtyq, ınstıtýsıonaldyq orta qalyptastyrýǵa arnalǵan.

«Qazirgi ýaqytta eldiń aglomerasııalarynda ortalyq qala men oǵan irgeles aýdan­dar arasynda ekonomıkalyq, qar­jylyq jáne adamı áleýetterde bel­gili bir teńsizdik bar. Teńsizdiktiń paıda bolýyna yqpal etetin negizgi faktor – iri qalalar men oǵan irgeles aýmaqtarda h­a­lyq sanynyń baqylaýsyz ósýi. Má­selen, sońǵy 10 jyl ishinde Astana qalasynyń halqy 59%-ǵa, Almatyda halyq sany 37%-ǵa, Shymkentte 67%-ǵa ósti. Oǵan qosa, qalalardyń aýmaqtary da edáýir ulǵaıdy. Mysaly, Astana elorda bolǵaly jer aýmaǵy jaǵynan 3 ese, Almaty qalasynyń aýmaǵy sońǵy on jylda 2,5 ese, al Shymkenttiń aýmaǵy 3,5 esege ósti», dedi qujat jóninde baıan­dama jasaǵan Ulttyq ekonomıka mı­nıstri Álibek Qýantyrov.

Salaǵa jaýapty mınıstrdiń sózine súıensek, iri qalalarda halyq sany men jer aýmaǵynyń ósýi birqatar prob­lema týdyryp otyr. Máselen, ınfra­qu­rylymǵa júkteme artqan. Qalanyń shet aımaǵynda beı-bereket qurylys sa­lynady. Josparlaý jobalary egjeı-tegjeı emes. Yńǵaıly kólik júıesi joq. Infraqurylymdyq, áleýmettik, ónerkásiptik, taǵy basqa nysandar tapshy.

«Aýmaqtardyń úılestirilmegen da­mýy­nyń negizgi sebepteriniń biri – ag­lo­merasııalardyń damýyn retteıtin normatıvtik quqyqtyq bazanyń bolmaýy. Osyǵan oraı, ortalyq qala men onyń mańyndaǵy aımaq arasyndaǵy fýnksııalardy zańnamalyq turǵydan bólý qajettiligi týyndap otyr. Bir aıta ketetin jaıt, álemde Ulybrıtanııa, Fran­sııa jáne Qytaı sııaqty ýnıtarlyq memleketterde de, AQSh, Kanada, Ger­ma­nııa, Ispanııa jáne Italııa sııaqty federatıvti memleketterde de qalalyq aglomerasııalardyń damýyn retteıtin arnaıy zańdar bar.

Osy salany retteıtin zań jobalaryn ázirleýge Memleket basshysynyń bir­qatar tapsyrmasy negiz boldy. Mem­leket basshysy 2021 jylǵy 1 qyr­­kúıektegi Qazaqstan halqyna Jol­da­ýyn­da «Aglomerasııalardy damytý týra­ly» zań jobasyn ázirleýdi tapsyrdy. Onyń ústine, Prezıdent bıylǵy 5 mamyrdaǵy Reformalar jónindegi joǵary keńestiń otyrysynda osy zań jobasyn ústimizdegi jyldyń sońyna deıin qabyldaýdy mindettedi. Osylaısha, úzdik halyqaralyq tájirıbeni qoldana otyryp, mınıstrlik tıisti zań jobalaryn ázirledi», dedi Á.Qýantyrov.

Mınıstrdiń aıtýynsha, negizgi zań jobasynda «aglomerasııa» termıniniń anyqtamasy jáne aglomerasııalardy anyqtaıtyn tıisti krıterıı engizilgen. Aglomerasııa quramyn ýákiletti organ – ıaǵnı Ulttyq ekonomıka mınıstrligi qalyptastyrady.

«Eldi mekenderdi aglomerasııalardyń quramyna engizý jáne olardyń tizbesin júrgizý qaǵıdalary mınıstrliktiń buı­ryǵymen bekitiledi. Osy oraıda, aglo­merasııalardy aıqyndaýdyń negiz­gi krıterııi retinde mynalar tanylady: ortalyq qalanyń ákimshilik márte­besi, demografııalyq syıymdylyq, logıs­tı­ka­lyq jáne ekonomıkalyq áleýet.

Zań jobasy qabyldanǵannan keıin osy ólshemsharttarǵa sáıkes «aglomerasııalar» retinde Almaty, Astana, Shymkent, múmkin, taǵy basqa oblys orta­lyqtary da aıqyndalady. Qujat arqyly aglomerasııalardy basqarýdyń jańa úlgisi engiziledi.

Aımaqtyq deńgeıde Jergilikti aglomerasııa keńesteri qurylady. Olar aglomerasııa aýmaǵyn úılestirilgen túrde damytý úshin naqty máselelerdi sheshý boıynsha qala men irgeles oblystyń jergilikti atqarýshy organdarynyń ózara is-qımyl alańy retinde jumys isteıdi.

Jergilikti keńes quramyna eki ákimdiktiń jáne máslıhattardyń ókilderi, sondaı-aq Ulttyq kásipkerler pala­ta­synyń jáne úkimettik emes uıymdardyń ókilderi kiredi», dedi Á.Qýantyrov.

Jergilikti keńes aglomerasııany damytýdy qoldaýǵa baǵyttalǵan mindetter men sharalar boıynsha usynystar ázirleıdi. Sondaı-aq aglomerasııany damytýdyń keshendi josparyn jasaıdy. Ony qarjylandyrý kólemi men kózderin, iske asyrý merzimderin, jaýapty oryndaýshylardy, kútiletin nátıjelerdi qamtıdy. О́ńirler deńgeıinde sheshimin tappaǵan máseleler Úkimet janyndaǵy kon­sýltatıvtik-keńesshi organ – Aglo­merasııalar jónindegi keńestiń qaraýyna shyǵarylady.

«Negizgi zań jobasyna sáıkes ortalyq qala men irgeles oblystardyń ákimdikteri aglomerasııa aýmaǵyndaǵy jergilikti mańyzy bar máselelerdi birlesip sheshýge, tıisti kelisimdi daıyndaýǵa jáne oǵan qol qoıýǵa qatysady. Sondaı-aq ákimdikter Jergilikti aglomerasııa ke­ńe­sin qurýǵa jáne onyń qyzmetine, aglomerasııany damytýdyń keshendi jos­paryn ázirleıdi.

Budan basqa, ortalyq qalalardyń jer­­­gilikti atqarýshy organdary qala mańy aımaǵyn damytýdyń Bas josparyn iske asyrý boıynsha sýbektilerdiń qyz­­metin úılestiredi, Bas jospar jobasyn ázirleýdi uıymdastyrady, sondaı-aq sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti salasyndaǵy memle­kettik norma­tıv­­terdiń jobalaryna keli­sim beredi», dedi Á.Qýantyrov.

Jańa normalardyń mańyzyna toq­talǵan Senat tóraǵasy bul zańdar Mem­leket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes qabyldanyp otyrǵanyn atap ótti.

«Osy zań arqyly eldi mekenderdi aglo­me­rasııaǵa jatqyzýdyń ólshem­sharttary, Úki­mettiń, ýákiletti jáne jergilikti or­­gan­dardyń ókilettikteri bekitiledi. Sondaı-aq bes jyldyq kezeńge ázirlenetin aglomerasııalardy damytýdyń keshendi jospary qabyldanady. Jańa normalar halyqty qonystandyrý jáne ón­di­­ristik kúshterdi ornalastyrý júıesin jetildirýge, ınjenerlik, kó­lik­­tik, áleý­mettik ınfraqurylymdy tıimdi paı­dalanýǵa oń áserin tıgizedi. Munyń bári aglomerasııaǵa jatatyn eldi­­ mekender­de ómir súrý deńgeıin jaq­sar­týǵa yqpal etedi dep senemiz», dedi Máýlen Áshimbaev.

Otyrys barysynda senatorlar «О́sim­dikter dúnıesi týraly» jáne «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ósimdikter dúnıesi jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar má­se­leleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdardy qa­byldady. Bul qujattar ósimdikter dú­nıesin qorǵaý, qalpyna keltirý jáne paı­dalaný salasyndaǵy qoǵamdyq qaty­nastardy retteýge baǵyttalǵan.

Sondaı-aq palata otyrysynda senatorlar ózderiniń depýtattyq saýaldaryn joldady. Dúısenǵazy Mýsın elimizdiń balyq sharýashylyǵy qorynyń jaı-kúıine alańdaýshylyq bildirip, Kaspıı ıtbalyǵynyń popýlıasııasyn saqtaý jáne salanyń basqa da ózekti máselelerin sheshý jónindegi sharalardy usyndy.

Aıgúl Qapbarova orman sharýashy­lyq­tarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń nashar jabdyqtalýyna nazar aýdardy. Mundaı jaǵdaı orman­shy­larǵa órtpen tıimdi kúresýge aıtar­lyq­taı kedergi keltiredi. Depýtat orman­shy­lardyń jalaqysy tómen ekenin de tilge tıek etip, ony eki esege ósirý qajet eke­nin aıtty.