ZULMAT JYLDAR QASIRETI EShQAShAN UMYTYLMAIDY

Keshe Aqordada Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Saıası qý­ǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine oraı, kezinde jazyqsyz qý­dalanyp, qurban bolǵan azamattar urpaqtarynyń bir tobymen kez­des­ti. Memleket basshysy ýa­qyt­qa shekteý qoımaı, olardyń sol kezeńderdegi kórgen qıynshyly­ǵyn tyńdady, sondaı-aq saıası qý­ǵyn-súrgin qurbandaryn máńgi este qaldyrý maqsatynda mem­le­ket tarapynan qolǵa alynyp jat­qan jumystar jaıynda oı bólisti. Táýelsizdik alǵanǵa deıin bizdiń halqymyzdyń tartqan taýqymeti az emes, dedi Prezıdent kezdesýde sóı­legen sózinde. Sonyń eń qa­siret­ti tustarynyń biri – arys­tarymyz jappaı qýǵyn-súrginge ushyraǵan kez bolatyn. Jıyr­ma­syn­shy-otyzynshy jyldardaǵy alapat jut pen ujymdastyrý saıa­saty kezinde qyrylǵan halqymyz eńsesin kótermeı jatyp “qyzyl ımperııanyń” qýǵyn-súrginine ushyrady. Sonyń saldarynan talaı bozdaqtarymyz sheıit boldy. Sol kezde biz qazaqtyń 70 paıyzy­nan aıyrylyp, halqymyz ult bo­lý­dan ajyrap qalýǵa jaqyn qal­dy. Qazaqstandy mekendegen kóp etnostyń barlyǵy da dál sondaı surapyl jaǵdaıǵa dýshar boldy. Memleket basshysy budan soń, Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúniniń máni men maǵy­nasyna toqtaldy. Atajurtynan kúsh­tep jer aýdarylǵan túrli ult­tar Qazaqstanǵa qonystandy, dedi Nursultan Nazarbaev osy jaı­yn­da. Bul zulmat jyldardaǵy jasal­ǵan qıynshylyqtar men qasiret eldiń jadynan eshqashan ketpeıdi. Sondyqtan men 1997 jyly 31 ma­myr­dy Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni dep jarııaladym. Sodan beri biz osy kúni jazyqsyz qurban bolǵan azamattarymyzdy  eske alýmen qatar, bolashaqta mundaı qasiret-qaıǵyny boldyrmaý úshin jumys isteýimiz qajet. Sizder qurban bolǵan bozdaqtardyń urpaqtary­syz­dar. Búginde osy máseleler jó­ninde Qazaqstan halqy Assam­bleıasy aıasynda halyqaralyq konferensııa ótip jatyr. Bul sharalarǵa tanymal ǵalymdar men saıasatkerler qatysýda. Elbasy, sondaı-aq zulmat jyl­darda kóptegen ulttar men ulys­tardyń qýǵyn-súrginge ushy­raýyna kinálilerdi tabý emes, sol kezeńderdiń tarıhı shyndyǵyn ashyp kórsetý qajettigin de atap ótti. Bul keıingi urpaq úshin kerek. Osyǵan baılanysty Prezıdent birqatar derek keltirdi. KOKP-nyń HH sezi qarsańynda 1924-1954 jyldar aralyǵynda qýǵyn-súr­ginge ushyraǵandardyń sany jarııa etilgen eken. Olardyń jal­py sany 3 mıllıon 777 myń adam­ǵa jetken. Solardyń ishinde 649 myń adam atylǵan. Al osy kezeń aralyǵynda Qazaqstanda 100 myń adam saıası qýǵynǵa ushyrap, sottal­ǵan. Olardyń 25 myńy ólim jazasyna kesilgen. Qazaqstanda ózderińizge jaqsy belgili “ALJIR”, “Karlag” sekil­di lagerler qurylyp, onda 2 mıl­lıon tutqyn otyrdy, dedi Pre­zı­dent. Terror aýqymy jaǵynan al­ǵanda, bizdiń elimiz úshin asa qıyn boldy. Tek 1938 jyldyń 25 aq­pa­ny men 13 naýryzy aralyǵynda Áskerı sot alqasynyń sheshimimen Qazaqstan basshylyǵynyń bar­ly­ǵy – 650 adam atý jazasyna ke­sil­di. Ulttyń betke ustar azamat­tary túgelge jýyq atylyp ketti. Memleket basshysy osy tusta 18 jyl túrmede otyrǵan Bekbolat Mustafın aqsaqaldyń qıyn taǵ­dyryn keltirdi. Bekbolat Musta­fın­ge japonnyń tyńshysy degen aıyp taǵylyp, dedi Nursultan Na­zar­baev osy jóninde, 18 jyl túr­mede otyrǵan. Eki ret ólim jaza­sy­na kesilgen ol, ózine kórset­pe­ge­ni joq tergeýshini kórgende, ony keshirgen. Mundaı mysaldar óte kóp. Elbasy kezdesýde sarapshylar­dyń derekterine súıene otyryp, KSRO boıynsha saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardyń jal­py sanynan da habardar etip ótti. О́tken ǵasyrdyń jıyrma­syn­shy-elýinshi jyldary aralyǵynda KSRO-da 40 mıllıonǵa jýyq adam qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Olar­dyń 25 mıllıonnan astamyna ujym­dastyrý saıasatynyń salqy­ny tıgen. Ásirese, bul qazaq hal­qyn qyrǵynǵa ushyratyp ketti. Osynyń kesirinen 1 mıllıon 750 myń qazaq qurban boldy. Bul sol kezdegi qazaq halqynyń 42 paıy­zyn qurady. 1920-1940 jyldary turyp jat­qan jerlerinen ózge respýblı­ka­larǵa 3 mıllıon adam eriksiz qo­nys aýdaryldy, dep jalǵastyrdy sózin Prezıdent. Olardyń 1,5 mıllıony Qazaqstan aýmaǵyna jiberildi. Olarǵa qazaq halqy pana bolyp, úılerinen tórin usyndy. Memleket basshysy, sondaı-aq saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alýda memleket tarapynan atqarylyp jatqan jumystardy, olarǵa arnap turǵyzylǵan eskert­kish­terdi, saıası qýǵyn-súrgin qur­bandarynyń jatqan jerlerin izdestirý sharalary ári qaraı jalǵasa beretinin atap ótti. Budan keıin kezdesýge arnaıy shaqyrylǵan saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń urpaqtary retimen sóz alyp, oı-pikirlerin ortaǵa sal­dy. Olardyń arasynda qazaq­stan­dyqtarmen qatar, búginde shet elderde turyp jatqan jandar da boldy. Alǵashqy bolyp sóz alǵan Ilııas Jansúgirovtiń uly, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty Saıat Jansúgirov elimizde saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn máńgi este qaldyrý úshin jasalyp jatqan ıgi sharalarǵa toqtaldy. “Qazaqstan ór­kendep kele jatyr. О́zińizdiń bas­shylyǵyńyzben bizdiń jazyq­syz qurban bolǵan ákelerimiz ben analarymyzdy este qaldyrýda kóp jumystar atqarylyp keledi, dedi ol. Almaty oblysyndaǵy Jańa­lyq aýylynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan eskertkish-murajaı ashyldy. Onyń ashy­lýy­na ózińiz qatystyńyz. Sonymen qatar, “ALJIR” kesheniniń saly­nýyna tikeleı Siz qoldaý kórset­ti­ńiz. Saıası qýǵyn-súrgin qurban­daryn eske alýǵa arnalǵan mundaı jumystar ózge elderde joq”. Bul kezdesýge 1937 jyly qý­ǵyn-súrgin qurbany bolǵan Tóre­qul Aıtmatovtyń qyzy, álemge ta­nymal jazýshy Shyńǵys Aıtma­tov­tyń ápkesi Rozetta Aıtmatova da arnaıy shaqyrylǵan eken. “Biz­diń ákemizdiń súıegi “Ata beıitte” jatyr, dep bastady sózin Rozetta Tórequlqyzy. Meniń inim Shyń­ǵys ta sonda jerlendi. Budan by­laı endi onda eshkim de jerlen­beıdi dep oılaǵan edim. Qyrǵyz­stan­daǵy osy sáýirde bolǵan tóń­keris kezinde qaza tapqan 90-nan astam jastar da sonda máńgilik oryn tepti. Qyrǵyzstan Qazaq­stan­ǵa qaraǵanda shaǵyn memleket. Resmı derekter boıynsha bizdiń elde 40 myń adam saıası qýǵyn-súrginniń qurbany bolǵandyǵy aıtylady. Siz búgin osyndaı kez­desý ótkizip otyrsyz. Mundaı sha­ralar búgingi urpaq úshin de, bola­shaq urpaq úshin de asa qajet. Qa­zaq­standa beıbitshilik pen kelisim berik ornyqqan. Bolashaqta da Qazaqstanda osyndaı beıbitshilik pen kelisim bola berýine tilek­tes­pin”. “ALJIR” tutqyny, tanymal keńestik kınoaktrısa Rahıl Plı­ses­kaıanyń uly, búginde Shveı­sa­rııada turatyn Azarıı Plıseskıı júrekjardy pikirin bylaısha jetkizdi. “Men osydan 70 jyl buryn anamnyń qushaǵynda eriksiz Qazaqstan dalasyna kelgen edim, dedi belgili horeografshy jáne balet ustazy. Máskeýden  Qazaq­stanǵa deıin sýyq vagonda bir aı­dan astam ýaqyt júrip áreń jetip­piz. Qatty syrqattanǵan meni qart áje emdep, jazǵan eken. Jetpis jyldan soń Qazaqstanǵa qaıta kelip otyrmyn. Osy jerde alǵash ret táı-táı bastym, tilim de osyn­da shyqty. Sonda men “zonaǵa ba­ra­myn” dep aıta beredi ekenmin. Bul 1937 jyldyń qazan aıy eken. Al ákem 1937 jyldyń qańtarynda atylypty, ákemdi kórgenim joq. Odan keıin Shymkentke jer aýdarylyp, onda 2,5 jyl turdyq. Sizdiń elińizde saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn  eske alý úshin jasap jatqan sharalar meni erekshe tolǵandyryp tur”. Al belorýssııalyq aqyn Todar Klıashtornyı men “ALJIR” tutqyny Iаnına Germanovıchtiń qyzdary Maııa Klıashtornaıa óziniń bala kezdegi taǵdyry týraly oı qozǵady. “Lagerge túskende men tórt aılyq náreste ekenmin, dedi Maııa Todorovna kózine jas alyp. Onda otyrǵandardyń barlyǵy ár ulttyń, ár respýblıkanyń betke ustar tulǵalary edi, asa qabiletti óner qaıratkerleri edi. Solardyń balalary edi... Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna Qazaqstan Prezı­dentiniń qoldaýymen jasalyp jat­qan sharalar álem elderine úlgi-ónege bolady”. “Qurmetti Prezıdent! Qara­ǵan­dylyqtar “Karlag” atty 15 tom­dyq kitap jazyp jatyr, dedi kele­si kezekte sóz alǵan Qaraǵan­dy­daǵy “Bolashaq” ýnıversıtetiniń rektory, “Karlag” jobasynyń ǵy­lymı jetekshisi Nurlan Dýlat­bekov. Sol kitaptyń bes tomy ja­ryq­qa shyqty. Sizge sony usyn­ǵym keledi”, dep Memleket bas­shy­syna kitaptardy tabys etti. Al Uzaqbaı Qulymbetovtiń qyzy Qa­bıra Qarabalına ájeı tebirenisin bylaısha jetkizdi. “Ákem men anam ustalǵanda men 12 jasta bo­la­tynmyn. Búgingi sizben kezdesýde ákem men anam tirilip kelgendeı kúı keship otyrmyn. Jasym 88-ge keldi. Basymnan ótken qıynshy­lyq­tardy aıtpaı-aq qoıaıyn”, dep Qabıra ájeı Memleket basshy­syna aq batasyn berdi. Kezdesýde, sondaı-aq saıası qý­ǵyn-súrgin qurbandary Turar Rys­qulovtyń qyzy Sáýle Rysqulova, “Vaınah” cheshen-ıngýsh etnomá­de­nı birlestiginiń tóraǵasy Salman Geroev, taǵy basqalar sóz alyp, oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Mem­le­ket basshysyna shynaıy alǵys­taryn bildirdi. Álısultan QULANBAI.