Iisi musylmannyń balasy barǵa qanaǵat, joqqa sabyr etip, taǵdyrǵa rızashylyqta bolýǵa tıis ekeni daýsyz. «Jaqsyǵa da bir shúkir, jamanǵa da bir shúkir» deıdi dana halqymyz. Degenmen de, adamnyń óz ómirinde asa rızashylyqqa bóleıtin sáttilikterdiń bolatyny haq. Meniń ózime taǵdyrdyń maǵan jasaǵan bir syıyn Rahmanqul aǵamen kezdesýim, oǵan shákirt bolýym, ol kisimen áriptes, qyzmettes bolýym dep sanaımyn. Biz es jıyp, etek jıǵaly beri Rahańnyń túr-tulǵasyna, ataq-dańqyna qanyqpyz. Qalaı qanyqpyz, neden qanyqpyz, ol jaǵy aıqyn emes. Áste halyqqa qadirli tulǵalar jurt júreginen dál osylaı bilinbeı kelip oryn alsa kerek-ti. Mektepte ol kisiniń eńbekterin oqydym dep aıta almaımyn, biraq zertteýlerimen stýdent kezimnen bastap qana tanysqanym ras. QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetine qabyldanǵan 1985 jyly aǵa bizge «Qazirgi qazaq ádebıetinen» dáris oqydy. Shertpe kúıdiń kúmbirindeı bir saryndy qońyr daýyspen aıtylǵan sóz qulaqqa qansha jaǵymdy bolǵanymen, uzaqqa sozylsa, tyńdaýshyny jalyqtyrýy kerek edi. О́zge bireý oqysa, dál solaı bolary kúmánsiz, biraq Rahań dárisinde oıymyz bólinip, esinep-qusynap kórgen joqpyz. Onyń syry aıtylǵan áńgimeniń tosyndyǵynda, izdegenge suraǵandaı etip rýhanı qajetińdi bere bilgendiginde sııaqty. Ásirese óspirim shaǵymyzdan bastap oqyǵan tarıhı romandardyń tanys-beıtanys jaqtaryn jarqyratyp ashqan kezderde shyn synshymen, naǵyz ádebıettanýshymen kezdeskenimizdi tereń uǵynǵanbyz. Bul shyǵarmalardaǵy keıipker sóziniń mańyzdylyǵyn túsindire otyryp, «Oqyrmanǵa jaqyndatý úshin, tarıhı roman keıipkeriniń aýzyna búgingi komsomol jınalystarynda aıtylatyn sózderdi sala almaısyń, ıa bolmasa sol zamannyń tynysyn tanytamyn dep, kóne túrki jazba eskertkishteriniń tilimen sóılete almaısyń. Alaıda jazýshy osylardyń arasynan jol taýyp ári qazirgi oqyrmanǵa da túsinikti, ári sýrettelip otyrǵan dáýir shyndyǵyna endirip jiberetin sóıleý úlgisin taba bilýi kerek», dep oı tasqynnyn birinen soń birin aǵytqany qazir bolǵandaı elesteıdi.
Almaty halyq ýnıversıtetiniń sabaqtaryna qatysqanymyz da stýdenttik shaqtaǵy orny ólsheýsiz oljamyz edi. О́zimiz buryn teledıdardan ǵana tamashalaǵan marǵasqalarmen kezdesip, ulaǵatty, ǵıbratty, tanymdyq sózderin tyńdap qana qoımastan, olarmen Muhańnyń mýzeı-úıiniń májilis bólmesinde qatar otyrý muratymyzdy kókke shanshyltyp, armanymyzdy asqaqtatyp edi. Qalǵyp bara jatqan ult sanasyn oıatý, ulttyq mádenıettiń joǵalyp bara jatqan asyldaryn saqtap qalý ǵana emes, el baqyty úshin erinbeı eńbektenip júrgen erenderdi bir-birimen shyǵarmashylyq baılanysqa túsirip, zııalylar men qarapaıym kópshilikti etene aralastyryp, aǵa býyn men jas urpaq jalǵastyǵyn barynsha bekemdegen osy ýnıversıtettiń jetekshisi de, uıymdastyrýshysy da, qyzmetshisi de Rahań bolǵanyna keıinnen qanyqtyq.
Stýdent kezimde de, keıinnen Ǵylym akademııasynda irgeles bólimde qatar qyzmet etkende de aǵamen etene aralasyp kete almappyn. 1995 jyly kandıdattyq dıssertasııamnyń taqyrybyn bekitip, ol kisini jetekshi etip taǵaıyndaǵannan keıin ǵana pikir alysa bastadym. Aǵanyń ózim bilmeıtin qyrlarymen tanysa bastadym. Qazir Rahańnyń bar bolmysyn jaqsy bilemin dep aıta almasam da, azamattyq tulǵasyn bir kisideı tanyǵandyǵyma rızamyn. Sebebi Rahańdy bilý halqymyzdyń tarıhı taǵdyrynan, onyń rýhanı suranysynan da habardar bolýmen bara-bar.
Qazirgi qazaq qaýymy «Aqań» dese, Ahmet Baıtursynulyn, «Jaqań» dese, Mirjaqyp Dýlatulyn, «Muqań» dese, Muhtar Áýezovti eske alatyny sııaqty, «Rahań» dese, Rahmanqul Berdibaıdy elestetetini aqıqat. Qazaqta esimi «r» dybysynan bastalatyn alyptar az bolmasa da solaı. Bul – kezdeısoqtyq emes. Rahań sózin, ǵylym-bilimin ǵana emes, bar isin, nıetin, arman-ańsaryn halyqqa arnaǵan tulǵa. Ol halqyna bergeniniń óteýinnen dámetken joq. Sondyqtan da elge sińirgen eńbeginiń biri kórinse, biri múldem baıqalǵan joq. Qazaq halqynyń birneshe ǵasyrlyq ezgide býlyǵyp, 1986 jyldyń Jeltoqsanynda kúndeı kúrkiregen namysyn oıatýdaǵy Rahańnyń úlesi ólsheýsiz. Táýelsizdik kezeńinde respýblıkamyzda bolǵan eleýli ózgeristerdiń basym bóliginde aǵamyzdyń kórinbeıtin qoltańbasy bar. Eleýsiz qalyp bara jatqan ulttyq meıramdardy toılaý máselesin kún tártibine qoıýdy, ult bolyp uıysýǵa septigi tıgen qasıetti oryndardyń tarıhı mindetin qaıta qalpyna keltirýdi sol kezdegi Memlekettik hatshy Á.Kekibaıulyna usynys etip aıtyp, bul usynys júzege asyp, halyqaralyq qatynastarǵa uıytqy bolǵanyn qazir bireý bilse, bireý bilmeıdi. 1993 jyly el basshysynyń kórshiles elderdiń basshylarymen Ordabasyda kezdesý ótkizýi – sonyń aıǵaǵy.
Asyl aǵanyń ádebıetke, ǵylymǵa, mádenıetke sińirgen eńbegin birneshe adamǵa bólip berse, kótere alýy neǵaıbyl. Onyń syrtynda el úshin erinbeı etken álgindeı kózge kórine bermeıtin eńbekteri qanshama! Almatyda qazaq mektebin ashý úshin atqarǵan isterin óz aýzynan estigenmin. Talaı esiktiń tabaldyryǵyn tozdyryp, «aǵa» ulttyń azýlylarymen ymyraǵa, óz ishimizden shyqqan kereneý, kertartpalarmen kelisimge kelip, kódeden kóp kedergilerdi jeńip shyǵýǵa qansha shydam, qansha erik-jiger, qansha kúsh-qýat, qansha ýaqyt kerek ekenin baǵamdaı berińiz. Bir ǵana bul emes, Rahańdy únemi osyndaı keleli isterdiń ústinde jolyqtyratynbyz. Keıde maǵan ol kisiniń osy isterdiń bárine qalaı ýaqyt tapqany aqylǵa syımaıtyndaı kórinedi.
Jaratqannyń ózi Rahańa qyryq kisige júk bolarlyq qat-qabat qyrýar isterdi qatar atqara alatyn qasıet syılapty. Sondyqtan da ony halyqtyń baqyty úshin ýaqyt týǵyzǵan tulǵa deımiz. Birneshe ret Rahańnyń tez oqyp, tez jazatynynyń kýási boldym. Menen eki ret orta kólemdegi kitap surap alyp, ertesine qaıtarǵany esimde. Búgin tús aýa alǵan kitapty erteń tańerteń qaıtaryp tursa, oqydy ma, joq pa, oqysa da sholyp shyqqan shyǵar dep kúmánmen qaraıtynymyz jasyryn emes. Joq, ekeýinde de menen alǵan kitaptyń ár sóılemin muqııat oqyp shyqqany qalammen qoıǵan belgilerden, jazǵan eskertpelerinen kórinip turdy. Men ózim bar jumysty jıyp qoıyp oqysam, bul kitaptyń árqaısysyn eki kún oqyǵan bolar edim. Al jazýy munan da júırik. Qajet kezinde izdenýshilerdiń jumystaryna baǵyttalǵan resenzııa-pikirlerdi olardyń ózderine aýyzsha aıtyp-aq bir-aq hatqa túsirtetin. Kóbine redaksııasyz, sol kúıinde iske asyp kete baratyn. Onda ózgeshe uıymdastyrýshylyq qabilet te boldy. Ol kimge qandaı jumys tapsyrý kerek ekenin jazbaı tanıtyn edi. Halyq ýnıversıtetiniń qyraýar jumystaryn M.Myrzahmetuly, M.Baıdildaev, T.Ákimov sııaqty pıdaıy jandarsyz atqarý qıynǵa soǵar edi. Bul kisilerdi Rahań ózi tapsa da, ıa bolmasa olardy ortaq maqsat-murattary toqaılastyrsa da, osy ıgi istiń basynan tabylǵandary halqymyzdyń baǵynyń barlyǵynan demek lázim.
Rahań – óz halqyn sheksiz súıgen jan. Ony eresen de eren eńbekte, tolassyz kúreste qajytpaǵan, oǵan qýat berip, qaırattandyrǵan qozǵaýshy kúsh – osy uly mahabbat. Ataq-abyroı, paıda úshin shapqylaıtyndarǵa mundaı eselene beretin erik-jiger bitpes edi. Osyndaı mahabbatpen ol qanshama qıyndyqtardy jeńdi, kúrdeli kedergilerden ótti. Keıde kóldeneń kózge ońaı kórinetin, biraq kez kelgenniń qolynan kele bermeıtin kedergiler de bolady. Máselen, shalǵaıdaǵy aımaqta ósip, shet oblystarda oqyǵan azamattardyń kóbi astanaǵa baryp, aıtýlylardyń alqasynan oryn ala bermeıdi. Nemese kerisinshe, elimizdiń júreginde júrip, áleýmetke ardaqty bolǵandar jyly ornyn tastap, aýylǵa bara qoımaıdy. Rahań osy eki kedergini de ońaı jeńdi. Jáne ol jurtshylyqqa ıgi yqpal etti. Egde shaǵynda elge baryp turaqtaǵan zııalylar Rahańa deıin de, odan keıin de boldy, biraq Rahańnan soń ǵana bul áreket jamaǵatshyldyq sıpat aldy. Kóptegen ádebıet, mádenıet maıtalmandary ózderi týyp-ósken oblystarǵa baryp qyzmet ete bastady. Ol osylaısha jeke basynyń qasıetterimen de kópke yqpal etti. Keıde ońashada otyryp myrs etesiń. О́ıtkeni Rahańdy kúndegisi keletinderdiń de boıynan onyń sóıleý máneriniń, qımyl-áreketteriniń, bet qımylynyń, basqa da daǵdylarynyń keıbir «kóshirmelerin» kóresiń. Dosty emes, dushpandy da elikteýge májbúr etý kez kelgenniń qolynan kele me.
Rahmanqul Berdibaıdyń barlyq isi, sózi, bolmys-bitimi tunǵan ónege edi. Bárimiz de oǵan uqsaýymyz, isin jalǵastyrýymyz, tipti qajet bolsa, elikteýimiz kerek. Osyny abyroımen atqara alsaq, biz de halqymyzdyń shyn perzent bola almaǵymyz kámil.
Bolat QORǴANBEKOV,
ádebıettanýshy-professor
