Býrabaıdaǵy qystyń keremeti

Qysqy týrızmniń sátti qadamy

Demalýshylar eń aldymen qyz­met kórsetý sapasyna nazar aýdarady. Osy oraıda Prezıdenttiń Is basqarmasy, «Býrabaı damý» serik­testigi, «Kazakh tourism» UK jáne «Jolaýshylar tasymaly» AQ birlesip aýqymdy jobany qolǵa aldy. Jýyrda Býrabaıǵa qaty­naıtyn Astana – Kókshetaý elektr poıyzyna tirkelgen eki merekelik vagon jolǵa shyqty. Jańa jyl qarsańynda Býrabaıǵa shyqqan poıyz vagondaryn qol­ónershiler ulttyq naqyshta be­zendirgen. Endi qysqy demalys­ta Býrabaıǵa saıahattaýdy oılas­tyrǵan qonaqtardyń tańǵy saǵat 06:03-te «Nurly jol» vokzalynan shyǵyp, 09:57-de Býrabaı kýrortynyń stansasyna jetýge múmkindigi bar. Týrısterge ar­nalǵan poıyz sol kúni 19:15-te keri qaıtyp, Astana-1 stansasyna saǵat 22:18-de, «Nurly jol» vokzalyna 23:00-de keledi. Iаǵnı Prezıdent Is basqarmasynyń «Býrabaı damý» vedomstvolyq kásiporny basshylyǵy elorda jáne Aqmola oblysynyń týrıstik operatorlarymen birlesip qonaqtarǵa tıimdi sapar uıymdastyrdy. Bul bastama tabysty iske assa, keleshekte týrıstik poıyz baǵyty keńeıip, turǵyndardyń demalysqa taptyrmaıtyn eldi mekenderge barýyna jol ashýy múmkin. Ázirge Býra­baıdaǵy Aıaz ata aýylyna baryp, Jańa jyl qarsańyndaǵy qyzyqtardy tamashalaı alasyz. Alty vagony bar poıyz qaýipsiz ári bılet quny da jeńil kólikten eki ese arzan. Oǵan Prezıdent Is basqarmasynyń baspasóz qyzmeti bir top jýrnalıske Býrabaıdyń qysqy tabıǵatymen, sonyń ishinde balalarǵa arnalǵan jańa jyldyq baǵdarlamamen tanystyrǵanda kóz jetkizdik.

Maral sharýashylyǵynyń áleýeti

Sapar barysynda aldymen aýdan ortalyǵynan shamamen 10 shaqyrym qashyq jatqan Prezı­dent Is basqarmasy «Býrabaı» ulttyq parkiniń maral ósiretin sharýashylyǵyna aıaldadyq. Mun­daǵy shaǵyn, ásirese kıiz úı pishindes qonaqúıler kózge ottaı basyldy. Otbasymen kelgen qonaqtar osynda qonyp, aýmaq­tyń tabıǵatpen úndesken tirshiligin sezinip, shańǵy tebýine bolady. Ásirese múıizi men súti myń da bir syrqatqa em maral sharýashylyǵynyń tynys-tir­shiligi kópti qyzyqtyra túsedi.

Sharýashylyqtaǵy mamandar­dyń aıtýynsha, osy mańdy meken­deıtin maraldyń tarǵyl buǵy tuqymdasy Qyzyl kitapqa engen. Maraldyń bul túri baıaý kó­­beıetindikten erekshe kútim kerek. Jylyna orta eseppen 30 bas qozyqa týady. Ormanshylar jú­risi qıyndap, qaljyraǵan maral­dy toptan bólip, jaǵdaıyn baqy­laı­dy. Sóıtip qystan shyǵyp, jaz­ǵa jetkende maraldyń múıizin kesedi.

– 2014 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Katonqaraǵaı aýdany­­nan Býrabaıǵa 150 bas maral jet­­kizildi. Qazir onyń sany 200-ge jetti. Maraldyń jyldam kó­beı­meýine birneshe sebep bar. Orta eseppen 100 analyq maraldyń 50-i býaz bolsa, onyń ishinde óziniń densaýlyǵyn oılap, qo­zyqasyn tastaıtyndary bar. Sonymen qatar jasy jetpegenderi bar. Jyl saıyn shamamen 30-35 bas maraldyń aıaqqa turatyny sodan. Maral – dala janýary. Bir­aq keıingi jyldary joıylyp bara jatqan ańdardyń qatarynda bolǵan soń ony qorǵaýǵa basymdyq berildi. Sondyqtan maraldarǵa shóp salatyn astaýdan bólek, qystaǵy borannan boı tasalaıtyn bastyrma ornattyq. Olar Býrabaıdyń dárýmeni mol san alýan shúıgin shóbimen qorektenedi. Sharýashylyqta aýmaǵy 600 gek­tarlyq bes park bar. Maraldyń múıizin sanıtarlyq kesýmen qatar jyl saıyn 200 mıllıgramm qan alýdyń da paıdasy bar. Osy sharýanyń barlyǵyn 10 adam atqarady, – deıdi sharýashylyqtyń veterınar-dárigeri Mıhaıl Ionov.

Maral sharýashylyǵynyń mańynda buǵy múıizinen daıyndalatyn pantymen emdeý ortalyǵy bar. Ortalyq mamandary emge qajet ónimdi ózderi óndiredi. Osylaısha, maral múıizinen ja­salǵan ónim adam aǵzasyna paıdasy kól-kósir dárilik preparatqa aınalady. Muny pantymen emdeýde 10 jyldyq tájirıbesi bar ońaltýshy dáriger Erlan Jetimkárimov aıtyp otyr.

– Maral sharýashylyǵy Al­taı taýlarynyń aýmaǵynda da­myǵany belgili. Býrabaıda da osy sharýashylyq jyldan-jylǵa damyp keledi. Em-sharaǵa ádette maraldyń jas múıizi paı­dalanylady. Emdeý-saýyq­tyrý ortalyǵy tirek-qımyl ap­paraty zaqymdanǵan naýqas­tarǵa, býyn, omyrtqa aýrýyna shal­dyqqandarǵa barynsha kómek kórsetedi. Onkologııalyq aýrý­larǵa, júkti áıelderge em-shara­nyń bul ádisine júginýge bolmaıdy. Dástúrli em naýqastyń ımmý­nıtetin kúsheıtip, qan aınalymyn jaqsartýǵa kómektesedi. Sonymen qatar denedegi sýyqty shyǵarýǵa paıdasy zor, – dedi ol.

Maraldyń kıesi týraly ańyz áńgimeler el arasynda búginge deıin aıtylady. Tabıǵattyń kóz tartatyn sulýlyǵymen úndesken maraldy tamashalaýǵa balalar da kóp keledi eken. Olarǵa mamandar balaýyzdan maısham jasaýdy, ekologııalyq taza matadan sómke tigý syndy sheberlik sabaqtaryn ótkizedi. Bir sózben aıtqanda, bala­lardyń demalysy kún tártibine saı uıymdastyrylady.

Qasqyr kóbeıse qaıtedi?

«Býrabaı» memlekettik ult­tyq parkine qarasty 10 orman sharýashylyǵy bar. Sonyń ishin­de «Mırnyı» orman sharýa­shylyǵynyń tynys-tirshiligimen tanysýdyń sáti tústi. Sol mańnan buǵy, elik syndy ańdarǵa azyq daıyndap júrgen ormanshylarmen jolyqtyq. Rasymen de orman sharýashylyǵynda qyzyl kitapqa engen ósimdikter men joıylyp ketýdiń az-aq aldynda turǵan ań-qusty qorǵaý ońaı sharýa emes. О́ıtkeni qasqyr sekildi jyrtqysh ańdar kóbeıse, ózge janýarlardyń sanyn azaıtýy múmkin.

– Buǵy men eliktiń qysqy azy­ǵyna jazda 70 tonna shóp qamdadyq. Sharýashylyqta shóp jı­naıtyn tehnıkalarmen qosa ony saqtaıtyn bastyrma da bar. Qar túskennen keıin aýmaqtaǵy 16 astaýǵa kúnara shóp jetkizemiz. Dál osy orman sharýashylyǵynda 750 buǵy, 273 elik, 260 qaban bar. Bizdegi 18 394 gektar alqapty ıns­pektorlar udaıy baqylap otyrady. Memlekettiń qorǵaýyndaǵy aımaq bolǵan soń, bıyl zańsyz ań aýlaýǵa bekingenderdi kezik­tirmedik. Iá, qasqyrlar shamadan tys kóbeıse, azaıtýǵa kirisemiz. Onda da kári, áljýaz jyrtqyshty aýlaımyz. Oqystan jaraqat alǵan ańdardy emdeımiz, – dedi ormanshy Baýyrjan Muqanov.

Ormanda qaban, qoıan, qasqyr, sileýsin de bar eken. Sondaı-aq ósimdiktiń 300-den astam túri bolsa, onyń ishinde qyzyl kitapqa engeni de kezdesedi. Balyq sharýashylyǵy da qarqyndy damyǵan. 250 myń gektar aýmaq erekshe qorǵalǵan. Iаǵnı osy aýmaqtaǵy ańdy atýǵa, aǵashty zańsyz kesýge, ot jaǵýǵa, qoqys tastaýǵa, emdik shópter men jıdekterdi jınaýǵa tyıym salynady. Zańdy belden basyp, ereje buzǵandar sol áreketi úshin jaýap beredi. Ulttyq parktegi 10 sharýashylyqta 300 ormanshy jumys isteıdi. «Býrabaı damý» seriktestiginiń qyzmetshisi Dıma Afanasev ta keıingi eki jylda qysqy týrızmdi damytýǵa erekshe kóńil bólinip jatqanyn aıtty.

– Býrabaıǵa jazǵy maýsymda keletin týrıster jyldan-jylǵa artýda. Mysaly ózim BAÁ, Qytaı, Úndistannan keletin qonaqtardy kóp keziktiremin. Munda qyzyl kitapqa engen janýarlardyń shama­men 120 túri bar. Buǵylardyń jalpy sany 1 400-ge jeteǵabyl. Sileýsinderdiń de sany artyp keledi. Fototuzaqqa túsip jatqan sileýsinder kóp. Sol fototuzaq arqyly brakonerlerdi anyqtaý da birshama jeńildedi. Orman sharýa­shylyǵynyń aýmaǵyn ulǵaıtý baǵytyndaǵy sharýalar úı­lesim tapqan. Aýmaqtyń tazalyǵy baqylaýda. Qazir ormannyń shamamen 70 paıyzynda qaraǵaı bolsa, 30 paıyzy – qaıyń, – deıdi maman.

Býrabaıdyń orman sharýa­shylyǵymen tanysqan soń, jańa jyl merekesine oraı uıymdas­tyrylǵan týrıstik baǵdarlamada qamtylǵan «BurabayLand» oıyn-saýyq saıabaǵyndaǵy Aıaz ata­nyń rezıdensııasyna baǵyt bur­dyq. Munda buǵy jáne «haskı» tuqymdas ıt jekken shanamen syrǵanap, atpen serýendeýge bolady. Snoýbord, shańǵy tebýdi qup kóretinderge de jaǵdaı ja­sal­ǵan. Sonymen qatar muz qala­shyǵy men «baqsy aýyly» da balalardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady. Munda baldyrǵandarǵa ǵajaıyp kóńil-kúı syılaıtyn «BurabayLand» otbasylyq par­kiniń áleýeti joǵary. Uıymdas­tyrýshylar keshende balalarǵa birneshe eldiń mádenıeti men tarı­hynan habar beretin birneshe bólme jasaqtaǵan. Osylaısha, balalardyń tanymyn keńeıtetin saıahattyń sońy balalardyń Aıaz ataǵa hat tabystap, syılyq alýmen túıindeledi.

Jańa jyl qarsańynda elorda­dan Býrabaıǵa qatynaıtyn me­rekelik elektr poıyzynyń eki vagony týrmen kelgen qonaqtarǵa qańtar aıynyń sońyna deıin sapaly qyzmet kórsetedi. Uıymdas­tyrýshylar osy poıyzdyń eki vagonyn naýryz aıynda ulttyq naqyshta bezendirip, qonaqtarǵa qyzmet kórsetýdi meılinshe úz­beýge bekinip otyr.