Jaıylymdyq jer: Sóz ben istiń arasy

Atap aıtqanda, depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine jerlerdiń paıdalanylýy men qorǵalýyn memlekettik baqylaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrý engizý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymda qaraǵan. Bul másele bo­ıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev baıandama jasady.

«Zań jobasynyń maqsaty – jer qatynas­tary salasynda azamattarǵa qyzmet kórsetý kezinde jáne Ákimshilik quqyq buzýshy­lyq týraly kodekstiń normalaryn sala­lyq zańnamaǵa sáıkes keltirý kezinde jergi­likti atqarýshy organdardyń laýazymdy adam­darynyń jaýapkershiligin kúsheıtý. Jerdiń paıdalanylýy men qorǵalýyn memlekettik baqylaýdy jetildirý zań jobasynyń mindeti.

Qujatta jerdiń paıdalanylýy men qor­ǵalýyna memlekettik baqylaýdy júzege asy­ra­tyn memlekettik organdardy aıqyndaý bóli­­ginde Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń salalyq zańnamalyq aktilerine sáı­kes keltirý qajettigine baılanysty túzetý­ler engizý usynylady. Sonymen qatar jer qa­ty­nastary salasyndaǵy qyzmetterdi sapa­syz nemese ýaqtyly kórsetpegeni úshin jergi­likti atqarýshy organdardyń laýazymdy adam­dary­nyń jaýapkershiligi belgilenedi», dedi E.Qarashókeev.

Degenmen otyrystyń eń qyzyǵy zań joba­syn talqylaý kezinde bastaldy. Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstri jyl basynan beri ja­ıy­lymdyq jerdiń tapshylyǵy 16 mln gek­tar bolǵanyn, 5,2 mln gektar jeri qaıta­rylǵanyn atap ótti.

«Kelesi jyly taǵy da 5 mln gektar jerdi memleketke qaıtaramyz. Odan bólek, buryn paıdalanylmaı jatqan 1,8 mln gektar  jer óz menshikterine paıdalaný bastaldy. Sol sebepten 16 mln gektardan qazir 8,8 mln gektarǵa deıin anyqtalǵan jaıylym tapshylyǵyn azaıtyp jatyr», dedi E.Qarashókeev.

Biraq depýtattar mınıstr keltirgen derekterge kúmán bildirdi. Berik Dúısenbınov kóp aımaqta áli de jer máselesiniń sheshilmeı jatqanyna narazylyǵyn bildirdi.

«Qaı oblysqa barsańyz da joldyń oń jaǵy da, sol jaǵy da ákimniń jeri. Qaıtary­lyp jatqan jer joq. Mal ustap, egin egip otyr­ǵan halyq jerge zárý. Jer­diń ıelerin shyǵaryp taqtaǵa jazyp qoıýǵa kim kedergi? О́skemenge barsańyz jer­diń bári Danıal Ahmetovtiki, Pavlodarǵa bar­sańyz Baqaýovtiki, Astananyń mańaıynda Shókeev­tiki. Ony aıtýǵa qorqyp otyr bári. Sizdiń baıandamańyzdaǵy myńdaǵan gektardyń bári ótirik. Halyqtyń bári narazy bolyp otyr. Mal ustaıtyn adamdarǵa jer jetpeı jatyr. Osyny qashan naqty qolǵa alasyzdar? Jer ıeleriniń aty-jónin jazyp, taqtaǵa ilip qoıýǵa nege uıalasyzdar?», dedi B.Dúısenbınov.

Depýtattyń sózi mınıstrdiń shymba­ıyna batyp ketken syńaıly. Qoıylǵan saýalǵa jaýap berý kezinde jumysty joqqa shyǵarmaýyn aıtyp, jer boıynsha esep berýge daıyn ekenin málimdedi.

«Bıyl biz 5,2 mln jerdi qaıtardyq. Kimniń jerleri? Sol ákimderdiń, olıgarhtardyń jerleri. Endigi jyly da taǵy 5 mln gektar jer qaıtaramyz. Ol jumysta jandandyryp jatyrmyz. 1 qańtardan bastap negizgi belgili jerlerdiń barlyǵy arnaıy saıtta anyqtalyp kórsetiledi. Kez kelgen bólimsheni basatyn bolsańyzdar, memlekettiń rezervinde bolmasa kimniń jeri, qaı qojalyqtyń jeri ekeni anyq jazylady. Ol da jumys, buryn bolmaǵan jumys. Biz zań­ǵa sáıkes jumys isteımiz. Sot arqyly qaı­taryp jatyrmyz, óz erkimen qaıtaryp jat­qandar bar. Jańaǵy 5,2 mln gektar jerdi óti­rik deısiz, qazir ınteraktıvti kartany daıyn­­dap jatyrmyz. Osy depýtattyq trıbý­na­da osyndaı sóz aıtqanyńyz meniń oıym­sha bolmaıdy. Bar jumysty joq dep aıtýǵa bolmaıdy, jumys jasalyp jatyr. 5,2 mln gektardyń árbirine esep berýge daıynbyz», dedi E.Qarashókeev.

Budan keıin depýtat Berik Dúısenbınov mınıstr­di aımaqtardy birge aralaý­ǵa shaqy­ryp, halyqtyń sózin jetkizip otyrǵa­­nyn taǵy bir márte eske saldy. Buǵan jaýap bergen E.Qarashókeev eldi aralaýǵa daıyn ekenin málimdedi. Kelesi kezekte sóz alǵan Azat Perýashev áriptesin jaqtap, mınıstrge dúrse qoıa berdi.

«Siz áriptesimiz Dúısenbınovtiń suraǵyna jaýap bergende depýtatqa osylaı aıtýǵa bolmaıdy dedińiz. Depýtatqa ne aıtýǵa bolatynyn, bolmaıtynyn biz ózimiz bilemiz. Siz ol jaǵynan mádenıetti bolyńyz, soǵan shaqyramyn. Siz mundaı syndy tyńdaǵym kelmeıdi dep aıttyńyz. Sizdi tyńdatamyz biz. Bul biz­diń el aldyndaǵy mindetimiz, qyzmeti­miz. In­terak­tıvti karta týraly aıttyńyz, kópshi­lik muny 3-5 jyl boıy talap etip jatyr. Jaqynda júzege asady dep qaıtadan ýáde berip otyrsyz. Bul qashanǵa deıin ýáde retinde qala beredi? Qashannan bastap iske asyrylady?», dep keıidi A.Perýashev.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń sózine súıensek, ınteraktıvti karta aldaǵy jyly iske qosylmaq. Onda qaı jer qaıdan qaıta­ryl­ǵany týraly búkil málimet kórsetilmek. Qujat maquldanǵannan keıin Májilis tóraǵa­sy E.Qoshanov ta jaıylymdyq jerdi qaıtarý jóninde pikir bildirdi.

«Depýtattar óńirlerdi aralap júr. Sol kezde el aýmaǵyndaǵy turǵyndardyń kóterip júregen máselesi jaıylym jerlerine qatys­ty bolyp otyr. Memleketke qaıtaryl­ǵan 5 mln gektar jer ınteraktıvti kartadan naqty kórinedi dep oılaımyn. Aýyldardyń mańyndaǵy mal jaıatyn jaıylym jerler máselesi mańyzdy bolyp tur. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, Bas prokýratýra men tıisti memlekettik organdar, depýtattar, saıası partııalar atalǵan máselege birlese nazar aýdarýy kerek. Tek sóz júzinde emes, naqty jumystar atqarylýy qajet. Jaz boıy depýtattar óńirlerdi aralap, osy taqyrypqa qatysty talqylaýlar júrgizdi. Degenmen bul jumystardyń bári jetkiliksiz bolyp tur», dedi E.Qoshanov.

Palata spıkeri 2023 jyly bul máselemen mınıstrlik, prokýratýra, sarapshylar birlese otyryp jan-jaqty aınalysý kerek ekenin jetkizdi.

«Áli de aýyldardyń kóbi osy problemadan qııanat kórip otyr. Bul jyldar boıy qorda­lanǵan másele bolǵandyqtan, bir jylda she­shilip ketedi dep aıtýǵa kelmeıdi. Atap aıt­qanda, maldyń sanyn kóbeıtý úshin jaǵdaı jasaýy­myz kerek. Sondyqtan aýyldarda tıis­ti jaıylymdardy berý mańyzdy. Bul baǵyt­ta mınıstrlik jasap jatqan jumystar jet­ki­liksiz degen pikirge qosylamyn. Biraq vedomstvo atqarǵan jumystaryn da kórsete bilýge tıis. Qaıtarylǵan ár gektar jerdi ha­lyq ashyq kórýi kerek», dedi Májilis tóraǵasy.

Budan bólek, depýtattar «Kedendik ákelý bajdary­nyń (balama qoldanylatyn ózge de baj­dar, salyqtar men alymdar) somalaryn esepke jatqyzý jáne bólý, olardy Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketter bıýdjetteriniń kirisine aýdarý tártibin saqtaý máseleleri boıynsha birlesken baqylaý is-sharalaryn ótkizý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn maquldady.

Sondaı-aq «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir konstıtýsııalyq zańdaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zań­nama­lyq aktilerine Memleket basshysynyń jeke­legen tapsyrmalaryn iske asyrý máse­le­leri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryna Senat engiz­gen ózgerister men tolyqtyrýlarǵa kelisti.

Taǵy bir aıta keterlik másele – jalpy otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy týraly» Qazaq­stan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańy­nyń kúshi joıyldy dep taný týraly» Konstı­týsııalyq zań jobasy jumysqa alyndy.

«Atalǵan zań jobasy respýblıkalyq referendým qorytyndylary boıynsha el Konstıtýsııasyna engizilgen ózgeristerdi iske asyrý maqsatynda ázirlendi. Atap aıtatyn bolsaq, bıylǵy 8 maýsymda qabyldanǵan zań arqyly Konstıtýsııaǵa engizilgen túzetýlerge sáıkes Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń márte­besi men ókilettigi respýblıka Konstı­tý­sııasymen jáne konstıtýsııalyq zańmen aıqyndalady degen normany kózdeıtin Ata Zańnyń 46-baby 4-tarmaǵy alynyp tastaldy. Osyǵan baılanysty, bul zań jobasymen quqyqtyq negizdiń joqtyǵyn eskere otyryp, tıisti Konstıtýsııalyq zańnyń kúshin joıý kózdeledi», dedi baıandama jasaǵan Májilis­tiń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy Arman Qojahmetov.

Jalpy otyrysta «Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekolo­gııalyq taza kólikti tanymal etý jáne elek­t­romo­bılderge arnalǵan ınfraqu­rylymdy damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly», «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Kodeksine tolyqtyrý engizý týra­ly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń keı­bir zańna­malyq aktilerine rezervtegi qyz­met máse­le­leri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly» zań jobalary jumysqa alyndy.

Palata otyrysy sońynda depýtattar tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna depýtattyq saýaldaryn joldady. Edil Jańbyrshın Bas prokýrorǵa Qańtar qasire­tine baılanysty týyndaǵan suraqtarǵa jan-jaqty jaýap berýge shaqyrdy.

«Qazirgi kúni bolǵan oqıǵa boıynsha tolyq túsinik qajet. Eldi ydyratý úshin jasalǵan opasyzdardyń júıeli qımyly, qyraǵy daıyndyǵy týraly tek boljamdar bar. Ashyǵyn aıtsaq, qazir qoǵamda túrli qaýeset taraýda. Bul ahýal jalǵan túsinik qalyptastyryp, feık aqparattardyń taraýyna zor yqpalyn tıgizip otyr. Sondyqtan quqyq qorǵaý organdary tergeý amal­dary­nyń qorytyndysyna súıengen, oqıǵanyń birizdi mán-jaıy ashyq aıtylyp, onyń ádil baǵasy berilýi kerek dep sanaımyz», dedi E.Jańbyrshın.