Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova Áleýmettik kodeks jobasynda kózdelgen áleýmettik qamsyzdandyrýdyń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalar týraly jan-jaqty aıtyp bergen edi.
Áleýmettik kodekstiń birinshi jańalyǵy – memlekettik organdardyń barlyq qoldanystaǵy aqparattyq júıeleriniń derekteri negizinde qalyptastyrylatyn Otbasynyń sıfrlyq kartasy. Atalǵan júıe arqyly kez kelgen azamat memlekettiń qoldaýyn tıisti organdarǵa júginbeı-aq ala alady. Memleket bul qajettilikti ózi anyqtap, barlyǵyn avtomatty túrde resimdeıdi. «Otbasynyń sıfrlyq kartasy» aqparattyq júıesin byltyr qyrkúıek aıynan qanatqaqty rejimde engizýdiń nátıjesinde 51 myń adamǵa memlekettik qyzmetter jóninde SMS habarlama joldandy. Sáıkesinshe járdemaqy nemese áleýmettik tólem alý múmkindigin 11,7 myń adam ótinish bermeı-aq paıdalanǵan. Qazir Otbasynyń sıfrlyq kartasy memlekettik qoldaý sharalaryn alýǵa quqyǵy bar qazaqstandyqtarǵa qandaı da bir ótinishsiz járdemaqy men áleýmettik tólemderdiń 9 túrin resimdeýge múmkindik berip otyr. Osy tizimde júktilikke jáne bosanýǵa baılanysty tabysynan aıyrylǵan jandarǵa, bala kútimine baılanysty tabysynan aıyrylǵan jaǵdaıda taǵaıyndalatyn áleýmettik tólem, jumysynan jáne asyraýshysynan aıyrylǵan otbasylarǵa tıesili áleýmettik tólem, múgedektigi bar balany tárbıelep otyrǵan ata-anaǵa (qamqorshysyna) járdemaqymen qosa múgedektigi boıynsha járdemaqy, kópbalaly otbasylarǵa beriletin járdemaqy, «Altyn alqaly» jáne «Kúmis alqaly» kópbalaly analarǵa beriletin járdemaqydan bólek ataýly áleýmettik kómek bar.
Memlekettik qoldaý sharalaryn alýǵa quqyq belgilengen kezde áleýetti alýshyǵa 1414 biryńǵaı baılanys ortalyǵynan SMS-habarlama joldanady. Habarlama alǵan azamat oǵan kelisimi týraly jaýap berýi kerek. О́tinishti resimdeý jáne áleýmettik járdemaqy nemese tólem taǵaıyndaý túgeldeı avtomatty rejimde júrgiziledi. Sodan keıin tıisti soma qarajat alýshynyń bank shotyna aýdarylady. Aqparattyq júıe qanatqaqty rejimde iske qosylǵan sátten-aq memleketten kórsetilip jatqan qoldaýdyń bar ekenin, tipti jaǵdaıyna qaraı áleýmettik kómek alatynynan beıhabar azamattar da bolypty. Endeshe, aqparattyq júıeniń múmkindigi mol dep aıtýǵa negiz bar. О́ıtkeni qazir memlekettik organdardyń aqparattyq júıeleriniń derekteri negizinde Otbasynyń sıfrlyq kartasynda Qazaqstannyń 19,5 mln azamaty nemese 6,3 mln otbasy týraly aqparat jınaqtalǵan. Joba 2025 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen tolyqtyrylyp, aqparattyq júıeniń múmkindigi artady. Mysaly, bıyl qańtardan bastap qosymsha áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy qyzmettermen keńeıtilse, 2024 jyldyń qańtarynda densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalaryndaǵy memlekettik kepildikter engiziledi. Al 2025 jyly júıede memlekettik kepildikterdiń barlyq túri qamtylady dep josparlanǵan.
Ekinshi jańalyǵy – memlekettik qoldaýdyń jańa paradıgmasy. Ol aldymen áleýmettik táýekelderdiń aldyn alý úshin ataýly sharalardy, sodan keıin ǵana áleýmettik táýekelderdiń saldarymen kúresýge baǵyttalǵan ataýly kómekti kózdeıdi. Iаǵnı Áleýmettik kodekste balaly otbasylardy áleýmettik qoldaýdyń qosymsha sharalary qaralady. Mysaly, bala kútimi boıynsha tólemderdiń merzimin 1,5 jasqa deıin uzartý (500 myńnan astam anany qamtý); Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysynyń 50%-yn 18 jasqa deıingi balalarǵa arnalǵan bastapqy kapıtal retinde engizý (6 mln-nan astam balany qamtý); 6-dan kópbalany dúnıege alyp kelgen analarǵa «nagradtalǵan ana» degen jańa mártebe qaralyp, járdemaqy mólsherin ulǵaıtý (250 myńnan astam anany qamtý).
Úshinshi jańalyǵy – áleýmettik qyzmet kórsetý júıesin transformasııalaý, onyń basty maqsaty múgedektigi bar adamdar úshin, ásirese aýyldyq jerlerde arnaýly áleýmettik qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrý.
«Jan basyna shaqqandaǵy normatıv engizý kózdelip otyr. Qyzmetter úshin jeke normatıvter, al kompensatorlyq tehnıkalyq quraldar úshin shekti baǵalar bolady. Bul ózgerister, bir jaǵynan, keıbir qyzmet túrlerin nemese taýarlardy odan ári monetızasııalaýǵa ákeledi, ekinshi jaǵynan, arnaıy áleýmettik qyzmetterdi usynýǵa jeke sektordy keńinen tartý salanyń ınfraqurylymyn aýyldyq jerlerge jetkizýge múmkindik beredi. Taǵy bir ózgeris – múgedektigi bar adamǵa qyzmet kórsetýge otbasy múshelerin tartý. Múgedektigi bar adamdardyń týystary tıisti eńbekaqy jáne áleýmettik aýdarymdarmen jeke kómekshiler nemese áleýmettik qyzmetkerler retinde resimdeletin bolady. Áleýmettik qyzmet kórsetý júıesin transformasııalaý sheńberinde áleýmettik qyzmetkerler ınstıtýtyn kúsheıtý kózdelgen. Áleýmettik jumysqa tek táýelsiz baǵalaý arqyly biliktiligin dáleldegen jáne sertıfıkaty bar mamandar ǵana jiberiledi», dedi T.Dúısenova.
Osy rette Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańǵa qol qoıǵanyn aıta ketkenimiz jón. Memlekettik jastar saıasatyn jáne áleýmettik qamsyzdandyrý salasyndaǵy zańnamany jetildirýge baǵyttalǵan zańda birqatar jańashyldyq bar. Sonymen bıyl eń tómengi jalaqy mólsheri – 70 myń teńge, aılyq eseptik kórsetkish 3 450 teńge bolyp bekitildi.
Tórtinshi jańalyǵy – jumyspen qamtylǵan azamattardyń áleýmettik qamsyzdandyrý deńgeıin arttyrý. Munda qoldanystaǵy 5 áleýmettik táýekel boıynsha saqtandyrý júıesi halyqaralyq standarttar men naqty ekonomıkalyq jaǵdaıǵa sáıkes keledi. Sondyqtan júıeniń negizi saqtalady, tek onyń maqsaty ózgeredi. Júıe áleýmettik tólemderdi júzege asyrýǵa ǵana emes, eń aldymen formaldy jumyspen qamtylǵan azamattardyń áleýmettik qorǵalý deńgeıin arttyrý úshin zańdy jumyspen qamtýdy yntalandyrýǵa baǵyttalmaq. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin shaǵyn bıznestiń jaldamaly qyzmetkerlerine biryńǵaı mindetti tólemdi, onlaın-platforma arqyly jumys isteıtin azamattar úshin arnaıy salyq rejimin engizý, óz qyzmetkerlerin jazataıym oqıǵalardan saqtandyratyn jumys berýshiler úshin saqtandyrý tarıfterin tómendetý kózdeldi. Tarıfterdi tómendetý boıynsha qabyldanyp jatqan sharalar Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan jáne saqtandyrý kompanııalarynan tólenetin áleýmettik tólemder mólsherin kezeń-kezeńimen arttyrýmen qatar júretin bolady. Bıyldan bastap jumysynan aıyrylǵan azamattarǵa jarnalardy tóleý kezeńine sáıkes MÁSQ-ten 6 aıǵa deıin burynǵy tabysynyń 45% mólsherinde tólemder kózdelgen.
Zeınetkerler úshin aldaǵy 5 jylda bazalyq zeınetaqy mólsheri kóbeıedi. Sondaı-aq eńbek zeınetaqysynyń mólsherin esepteý úshin paıdalanylatyn eń joǵary tabys mólsheri 46-dan 55 aılyq eseptik kórsetkishke deıin nemese ortasha jalaqynyń 70%-na deıin artady. О́z jınaqtary esebinen zeınetaqy qalyptastyratyn bolashaq zeınetkerler úshin 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap jumys berýshiler tarapynyn qosymsha zeınetaqy jarnalary engiziledi. Budan basqa, salymshylardyń óz aktıvterin basqarý jónindegi quqyqtaryn keńeıtý boıynsha ózgerister qabyldanady. Osylaısha, belgilengen jetkiliktilik shegi aıasynda salymshylar zeınetaqy jınaqtaryn emdeýge jáne turǵyn úı satyp alýǵa ǵana paıdalanylatyn bolady. Salymshylarǵa zeınetaqy jınaqtarynyń 50 paıyzdan aspaıtyn bóligin aktıvterdi basqarý kompanııasyna berý jáne mundaı kompanııany ózderi tańdaý quqyǵy beriledi. Bul rette Memleket zeınetaqy jınaqtarynyń saqtalýyna kepildikti jınaqtyń Ulttyq bank basqaratyn bóligine ǵana beretinin atap ótken jón.
Besinshi jańalyǵy – halyqty jumyspen qamtý salasyndaǵy jańa tásilder, bul 3 baǵyt boıynsha iske asyrylmaq. Birinshi – eńbek naryǵyn lıberalızasııalaý. Bul ıkemdi jumyspen qamtýdyń barlyq túrin, sonyń ishinde platformalyq jumyspen qamtýdy tanýdy bildiredi. Ekinshi – jumys kúshiniń daǵdylaryn arttyrý. Daǵdylar men quzyretterdi baǵalaý úshin sertıfıkattaý júıesi engiziledi. Úshinshi baǵyt – jumyspen qamtýdyń sıfrlyq ortalyqtaryn qalyptastyrý. Búginde jumys izdeý, jumyssyz retinde tirkelý, MÁSQ-ten jumysynan aıyrylý boıynsha áleýmettik tólemderdi taǵaıyndaýǵa ótinish berý prosesi tolyǵymen sıfrlandyrylyp, Elektrondyq eńbek bırjasy arqyly iske asyrylyp jatyr.
Vedomstvo basshysy jańa kóshi-qon saıasatyn qalyptastyrýǵa jáne eńbek zańnamasyn odan ári jetildirýge baǵyttalǵan zańnamaǵa birqatar túzetýler ázirlengenin aıtty. Munyń maqsaty el ekonomıkasyn suranysqa ıe jáne bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý, jumys berýshiler men qyzmetkerler arasyndaǵy eńbek qatynastaryn jetildirý bolyp otyr.
Mınıstrlik Áleýmettik kodeks jobasynda kózdelgen áleýmettik qyzmet kórsetý júıesin odan ári jańǵyrtýǵa múddeli. Endigi kezde áleýmettik qyzmetke arnaıy áleýmettik qyzmet alýshylardyń jumyspen qamtylmaǵan otbasy múshelerin tartý josparlanǵan. Eńbek naryǵyndaǵy ózgeristerge baılanysty halyqty jumyspen qamtýdyń jańa saıasatyn iske asyrý máselesi de kún tártibinde. Bir sózben aıtqanda, Áleýmettik kodeks qazaqstandyqtardyń týǵannan bastap qartaıǵanǵa deıingi bazalyq áleýmettik quqyqtaryn belgileıtin mańyzdy qujattardyń biri.
