Kóppartııalyq júıe saıası básekelestikti arttyra ma?

Elimizdegi kóppartııalyq júıeniń belgileri 90-jyldardyń aıaǵynda baı­qaldy. 1991 jyly 27 maýsymda «Qoǵam­­dyq birlestikter týraly» zań qabyldanǵanda osy salanyń quqyqtyq negizin salýda mańyzdy qadam jasaldy. Bul keńes odaǵy kúırep, Konstıtýsııada bekitilgen birpartııalyq júıe joıylǵan kezeńniń tusy edi. Dál sol kezde kóppartııalyq júıe zańdy turǵyda bekitilip, demokratııalyq prınsıpterdi basshylyqqa alǵan jańa saıası uıymdar quryldy. Osylaısha, qoǵam ómiri jyldam qarqynmen saıasattandyryldy. Alaıda sol uıymdardyń bárinde derlik saıası-ıdeıalyq tuǵyry álsiz bolǵandyqtan, olar naqty bir jetekshiniń yqpalynan shyǵa almaı, kópshiliktiń qoldaýyna ıe bolǵan joq. Onyń ústine, Abaıdyń «Boldy da partııa, el ishi búlindi» degen zamanynan keıin qazaq qoǵamynda kóppartııalyq júıeniń tájirıbesi múlde bolmaǵany ras.

Búginde elimizde kóppartııalyq júıeniń asa kúrdeli, qarama-qaıshylyqqa toly qalyptasý prosesi júrip jatyr. Táýelsizdikten keıin qabyldanǵan «Qoǵamdyq birlestikter týraly» (1996 jyly) jáne «Saıası partııalar týraly» (2002 jyly) zańdar partııalardyń is-áreketin quqyqtyq jaǵynan retteýdi qamtamasyz etip keledi. Qoǵamnyń damý deńgeıiniń erekshelikterine sáıkes bul zańdar, tıisti túzetýler engizilý arqyly jetildirilip otyrdy. Osy ýaqyt ishinde eldegi partııalyq qurylysty damytýda birqatar tájirıbe de jınaqtaldy. Saıası partııalar azamattyq qoǵamdy, áleýmettik ádildikti, quqyqtyq memleketti ornyqtyrý men odan ári damytýda birqatar aýqymdy qyzmet atqaryp keledi.

Áıtse de partııalardyń ózara básekege qabiletiniń tómen bolýyna baılanysty bir ǵana partııa basymdyqqa ıe bolyp otyrǵan jaǵdaıda, olardyń bılikke qol jetkizýdegi sylbyr áreketinen shynaıy saıası kúres baıqalmaı otyr. Shyndap kelgende, Prezıdent usynǵan saıası bas­tamalardy dáıekti túrde júzege asyrý úshin salmaqty áleýmettik toptardy uıystyryp, olardyń qoldaýyna ıe bola alatyn jáne básekege qaýqarly partııalardyń qajettiligi aıqyn sezilýde.

Elimizdegi partııalyq qurylystyń damý nátıjeleri kópshilik tarapynan oń kózqarasqa ıe bolmaǵany jasyryn emes. Túrli deńgeıdegi saıasatkerler men saıası sarapshylar kóppartııaly júıeniń qalyptasýyndaǵy obektıvti qıyndyqtardyń sebepteriniń qataryna: azamattyq qoǵamnyń saıası belsendiliginiń tómendigin, saıası qaıratkerlerdiń tap­shylyǵyn, partııalardyń kópshilik jap­paı qoldaıtyn jalpyulttyq ıdeıa retinde tanylatyn ustanymdarynyń álsiz­digin, baǵdarlamalardaǵy qun­dy­lyqtar júıesiniń bir-birinen aıny­maıtyndyǵyn, aımaqtardaǵy róliniń qanaǵattanǵysyz jaǵdaıyn jatqyzady. Saıası partııalardyń qyzmetine qalyń kópshiliktiń kóńili tolmaı otyrǵanynyń basty sebebi retinde, bılikte oryn alǵan sýperprezıdenttik sıpat pen partııa qurylysyndaǵy mem­lekettiń ústemdigi, sondaı-aq iri menshik ıe­leriniń joǵarǵy bılik pen úlken saıa­sattaǵy sheshýshi yq­palǵa ıe bolǵany bas­ty nazarǵa alynǵan.

Mundaı jaǵdaıda partııa qurylysyna baılanysty qoǵamdyq qatynastardy quqyqtyq jaǵynan retteıtin zańnamany demokratııalyq jáne quqyqtyq stan­dart­tarǵa sáıkes jan-jaqty jetildirý qajettigi anyq. Al bul prosess demo­kra­tııalyq, ıdeologııalyq, saıası áralýandyq, kóppartııalyq sııaqty konstıtýsııalyq prınsıpterge negizdelip, memleket pen saıa­sı partııalar arasyndaǵy qarym-qaty­nastyń múlde jańa quqyqtyq tetikterin qalyptastyrýǵa baǵyttalýy tıis. Bul óz kezeginde el azamattarynyń saıası quqyq­taryn qamtamasyz etýdegi bılik pen par­tııalardyń tıimdi yntymaqtastyqqa negiz­delgen jumysyna tikeleı baılanys­ty. Túptep kelgende, bul – jumys memle­ket­tegi ádilettilikti qamtamasyz etýge ba­ǵyt­talǵan saıası reformanyń basty maq­satyna qol jetkizýdiń mańyzdy baǵyty.

Memleket basshysy «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» Joldaýynda Jańa Qazaqstan qurý isin adal ári erkin saıası básekeni qamtamasyz etýden bas­taý alatynymen baılanystyryp, partııalyq júıeni damytýǵa barynsha qolaıly jaǵdaı jasaý qajettigin alǵa tartqan bolatyn. Bul usynys kópshiliktiń múddesin barynsha qamtýdy, demokratııany tereńdetý men halyq ókilettiginiń sapasyn arttyrýdy jáne azamattardyń bılikke degen senimin nyǵaıtý maqsatynan týyndaǵany anyq.

Osy maqsatta «Saıası partııalar týraly» zańǵa engizilgen túzetýlerdi eldegi kóppartııaly júıeni jetildirýdiń kelesi kezeńiniń quqyqtyq negizin qalyptastyrýdaǵy alǵashqy qadam retinde qabyldaýymyz kerek. О́ıtkeni Q.Toqaev 2019 jylǵy saılaýdan keıin halyqqa arnaǵan alǵashqy Joldaýynda: «Biz saıa­sı reformalardy asyǵystyqqa salynbaı, kezeń-kezeńimen, tabandy túrde jáne jan-jaqty oılastyryp, júzege asyratyn bolamyz. Elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtpaı, tabysty ekonomıkalyq reformalardy iske asyrý múmkin emes. Bul – bizdiń ustanatyn basty qaǵıdatymyz», dep óziniń paıymdy ustanymyn bildirdi.

Saıası partııalardy memlekettik tirkeý resimderiniń aıtarlyqtaı jeńildetilýi partııalyq qurylystyń damýyn edáýir jandandyryp, jańa partııalardyń paıda bolýyna mol múmkindikter ashady. Partııalar halyqty saıasatqa jumyl­dyrýdyń tıimdi quraly ekenin jáne halyqtyq sıpat alǵan saıyn bılikti demo­kra­tııalandyrýda saıasattyń yqpaly kúsheıe túsetinin eskeretin bolsaq, ja­ńadan qurylǵan partııalar ár alýan saıası kózqarastardyń ashyq pikirtalasyn kamtamasyz etýge, sonymen qatar oppozısııalyq kózqarastaǵy jekelegen tulǵalardyń ba­syn biriktirip, qoǵam músheleriniń saıa­sattaǵy yqpalyn arttyrýǵa jáne ózara bá­sekelestikti nyǵaıtýǵa tyń serpin beredi.

Degenmen saıası partııalardyń memlekettik tirkeýge qajetti músheleri sanynyń aıtarlyqtaı qysqartylýy «ergejeıli» partııalardyń paıda bolýyna yńǵaıly ahýal týdyrýy múmkin ekeni de nazardan tys qalmaýy kerek. Al mundaı partııalardyń kóleńkeli jaqtary da joq emes. Olar saıası kúshterdi bytyratyp saılaýshylardyń ekiudaı kúıge túsýine, aty bar, zaty joq saıası uıymdardyń paıda bolýyna, tipti buqaranyń ymyraǵa kelmeıtin jikterge bólinip, jalpyulttyq múdde kóleńkede qalýyna ákep soǵýy múmkin ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Mundaı jaǵdaı alys-jaqyn shet elderdiń partııalyq júıesiniń tájirıbesinde, al onyń keıbir belgileri elimizdegi partııa qurylysy tájirıbesinde de oryn alǵany belgili.

Álbette, bılikke qol jetkizý úshin kúresetin partııalar músheleriniń sany jaǵynan da aıtarlyqtaı salmaqty bolýy mańyzdy. О́ıtkeni olar – áleýmettik bazasy. Halyqtyń basym kópshiliginiń maqsat-múddesin kózdeıtin irgeli saıa­sı partııalardyń qalyptasýy qoǵam músheleriniń olardy jappaı qoldaýynyń basty kórsetkishi ekeninde sóz joq. Azshylyqtyń kópshiliktiń erkine baǵynýy – demokratııalyq qoǵamnyń eń ádil prınsıpi.

Joǵary bıliktiń aýysýy jáne qańtar oqıǵasy eldegi saıası belsendiliktiń dúmpýine yqpal etkeni ras. Áli de bolsa saıası kúshter anyq aıqyndalmaı, básekege qabiletti partııalar tolyq qa­lyp­tasyp, kemeline kele almaı jatqan dál qazirgi tusta partııalardy memlekettik tir­keýdiń jeńildetý kóppartııaly júıeni ilge­riletýdiń eń tıimdi tetigi bolyp sanalady.

Álemniń túrli memleketterinde saıası partııalardy tirkeýge qajetti músheleriniń sany árbir kezeńde 10 myńnan 65 myńǵa deıin bolǵan. Onyń ishinde, jýyq araǵa deıin elimizdegi 20 myń adamdy quraǵan partııalardy tirkeýge qajetti músheleriniń sany sanaýly memleketterdiń ishindegi joǵarǵy kórsetkishterdiń qatarynda boldy. Bul bizdiń eldegi endi qalyptasyp kele jatqan kóppartııalyq júıe úshin 200 jyldan astam tarıhy bar partııalyq júıe ornyqqan memlekettermen salystyrǵanda óte joǵary kórsetkish.

Árıne, kóppartııalyq júıeni damytý boıynsha qolaıly jaǵdaı týǵyzýdaǵy zańnamany jetildirýdiń eń basty máselesi saıası partııalar músheleriniń memlekettik tirkeýge qajetti sanyn qysqartýmen ǵana shekteledi desek qatelesemiz. Bolashaqta olardyń quqyqtyq jaǵdaıynyń, mun­daı jasandy shekteýlerge qaraǵanda, qo­ǵamda alatyn ornyna, qoǵamdyq pikir­di qalyptastyrý men buqarany uıym­ty­rýdaǵy belsendi áreketine jáne bılikke qol jetkizýdegi erkin básekelestik qabiletine sáıkes anyqtalýy qajet.

Jalpy álemdik tájirıbe kórsetip otyr­ǵandaı, partııalyq qurylystyń barlyq memleketterge birdeı ámbebap júıesi joq. Álemniń kóptegen memleketinde olardyń tarıhı damýy men ulttyq erekshelikterine, qazirgi zamanǵy saıası áleýmettik damý deńgeıine sáıkes, birpartııaly, ekipar­tııaly jáne kóppartııaly júıeler nátı­jeli jumys júrgizip keledi. Bul júıe­lerdiń qaısysynyń bolsa da óziniń basym jaqtary men kemshin tustary bar. Tipti keıbir memleketterde saıası par­tııalardyń is-áreketin retteýge arnal­ǵan zańdar da joq, olardyń is-áreketi azamat­tyq jáne saılaý zańnamalarynyń sheń­berinde rettele beredi. Al saıası partııa­lardy memlekettik tirkeý resimi quqyqtyq júıelerdiń bárinde birdeı qarastyrylmaǵan.

Quqyqtyq memlekettegi qoǵamdyq qaty­nastardy retteýdiń negizgi quraly bolyp tabylatyn zańnyń eń basty erek­sheligi, qoǵam damýynyń tıisti kezeńindegi qalyptasqan saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik ahýaldyń tynysyn dóp basyp, qalyń buqaranyń talabyna sáıkes olardy retteýdiń quqyqtyq tetikterin der kezinde jetildirip otyrý. Eń bastysy – zaman aǵymyna saı azamattardyń quqyqtarynyń saqtalýynyń memlekettik kepildigi tolyq qamtamasyz etilýi tıis.

Elimizdiń partııalyq júıesinde mindetti túrde shyn mánindegi bıleýshi jáne oppozısııalyq nemese sondaı kózqarastaǵy partııalardyń qalyptasýy asa mańyzdy. Saılaýda jeńiske qol jetkizip bıleýshi atanǵan partııa saılaý­aldy ýádelerin oryndaý maqsatynda el basqarýdaǵy jaýapkershilikti óz moınyna alady. Al jeńiliske ushyraǵany nemese bılikte sheshýshi daýysqa ıe bola almaǵandary oppozısııalyq partııaǵa aınalyp azamattyq qoǵam atynan bıleýshi partııanyń memlekettik saıasatty júzege asyrýyna baqylaý júrgizetin bolady. Osylaısha partııalar arasyndaǵy shynaıy saıası básekelestiktiń qalyptasýy parlamenttiń yqpalyn arttyrýdyń birden-bir kepili ekeni aıqyn. Al yqpaldy Parlament birtutas memlekettik bılik tarmaqtarynyń ózara is-qımylyn teje­melik ári tepe-teńdik prınsıpine sáıkes júzege asyrýdy tolyq qamtamasyz etedi. Al maqsaty aıqyn, saıasaty syndarly, eń bastysy saıası básekege myqty oppo­zı­sııalyq partııa qalyptasýy azamat­tyq qoǵamnyń tuǵyryn kúsheıtip demo­kratııalyq prosesti ilgeriletýge septigin tıgizetini sózsiz.

Shyn mánindegi halyqtyq saıası partııa azamattardyń bir maqsat-múddeniń tóńireginde toptasýy arqyly, tómennen, ıaǵnı tikeleı halyqtyń tańdaýymen qalyptasady. Mundaı partııa óziniń áleý­mettik tuǵyry, qoǵamnyń belgili bir toby­nyń múddesin kózdeıdi. Al jasandy túrde bıliktiń yqpalymen joǵarydan qurylǵan saıası partııanyń maqsaty kópshiliktiń múddesine tolyqtaı saı kelýi ekitalaı.

Serik SYDYQOV,

zańger