Eýrazııa ataýy qazirgi aqparattyq keńistikte eń kóp kezdesetin sózderdiń birine aınalyp otyr. Qazir eki konferensııanyń biri Eýrazııa taqyrybyna arnalady. Munyń sebebin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıylýymen túsindirýge bolady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy aımaǵymyzda mańyzdy geostrategııalyq, geosaıası, ekonomıkalyq jáne geomádenı betburystardyń bolyp jatqanyn kórsetedi. Árıne, Eýrazııany árbir memleket óz múddesi turǵysynan túrlishe túsinedi.
Eýrazııanyń geosaıası mańyzdylyǵyn túsiný úshin batystyqtardyń aımaq týraly keń tanylǵan teorııasyn qarastyraıyq. Eýrazııa qurlyǵy týraly sóz bolǵanda geosaıasat teoretıkteriniń biri aǵylshyn Halford J.Makınderdiń heartland, ıaǵnı «jerdiń júregi» («Jeruıyq») teorııasyna nazar aýdarý qajet. Ol teorııa boıynsha, kez kelgen geografııalyq keńistiktiń nemese memlekettiń eń strategııalyq mańyzdy aımaǵy onyń ortasy, ortalyǵy bolyp tabylady. Makınderdiń pikirinshe, dúnıejúzinde yqpal júrgizý úshin Eýrazııa qurlyǵynda, al Eýrazııada yqpaldy bolý úshin sol qurlyqtyń ortasynda, ıaǵnı ishki aımaǵynda basymdyqqa ıe bolý shart. Rasynda, bul teorııa Reseıge de, bizdiń aımaǵymyzǵa da qatysty. Ortalyq Azııa joǵaryda atalǵan neartland, ıaǵnı kindik aımaqqa kiretin geografııalyq keńistikte ornalasqandyqtan, tek teorııa ǵana emes, sondaı-aq, geosaıasattyń nysanasyna aınalyp otyr. Bul atlantıstik teorııanyń máni Batystyń Eýrazııaǵa qalaı qaraıtyndyǵyn bildirip qana qoımaı, onyń aımaǵymyzǵa qatysty geostrategııalyq nıetinen de jaqsy habar beredi.
Elbasymyzdyń saıası oılarynyń damýynda eýrazııashyldyqtyń orny óte úlken. Elbasy keńestik ekonomıkanyń qurylymyn, múmkindikterin, basqarý tetikteri men naqty jaǵdaıyn jaqsy bilgendikten, 90-jyldardyń basynan-aq shashyraǵan postkeńestik ekonomıkalardy qaıtadan biriktirýdiń amaldaryn oılastyrdy. О́ıtkeni, Qazaqstannyń ekonomıkalyq sharýashylyǵy, óndirisi men ónerkásibi Reseı men ózge keńestik eldermen ajyramastaı tyǵyz baılanysta, bir-birine táýeldi, ári ózara kirikken edi. Respýblıkalar arasyndaǵy óndiristik jáne iskerlik baılanystardyń birden úzilip qalýy úlken ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik jáne ultaralyq daǵdarystarǵa alyp keldi.
Sol qıyn alasapyran kezeńde postkeńestik elderdiń saıası táýelsizdigin saqtaýmen qatar, tıimdi ekonomıkalyq ıntegrasııa qurýdyń múmkindigi Elbasymyzdan basqa eshkimniń oıyna kirip shyqpady. О́ıtkeni, bir kezderi iri jahandyq memleket bolǵan KSRO-daǵy respýblıkaaralyq qatynastar men aımaqaralyq baılanystardyń birneshe jyldyń ishinde birden qurdymǵa ketýi múmkin emes edi. KSRO sııaqty kúrdeli qubylys óz artyna ınersııasyn, bosaǵan energııasyn qaldyrdy. Bul – tabıǵı fızıkalyq úrdis. Iаǵnı, uzaq ýaqyt pen úlken keńistikti qamtyǵan derjavadan qalǵan saıası birlikter ózderin biriktire alatyn ortaq tarıhı-mádenı, qoǵamdyq-saıası qundylyqtarǵa súıene otyryp, ekonomıkalyq turǵyda birlese alady. Bul ıdeıanyń ázirshe tájirıbeden góri teorııasy basym.
Qalaı desek te, úsh memlekettiń odaq qurýy KSRO-nyń saıası ydyraýynan keıin paıda bolǵan ıdeologııalyq bos keńistiktiń ornyn toltyrýǵa, memleketaralyq ındýstrııalyq-ekonomıkalyq qatynastardyń úzilýiniń keleńsiz saldarlaryn jumsartýǵa jáne ultaralyq-elaralyq qatynastardy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan deýge de bolady. Osy oraıda, mynadaı metodologııalyq suraqtardy qoıyp, solarǵa jaýap izdeýge tıispiz. Qurylyp jatqan ekonomıkalyq odaqtyń teorııalyq negizderi nede? Qazaqstan eýrazııalyq ıntegrasııadan qandaı naqty tájirıbe almaqshy? Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigi men múddesine qalaı áser etedi?
Kez kelgen ıntegrasııalyq odaq belgili saıası-ekonomıkalyq qundylyqtarǵa súıenedi. Teorııalyq turǵyda, eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa postkeńestik elderdiń naryq, teńdik jáne ózara tıimdilik sııaqty jańa ekonomıkalyq qundylyqtary negizinde qalyptasady. Sonda ǵana yqshamdy, jańashyl jáne dınamıkalyq odaq qurylýy múmkin. Árıne, ıntegrasııaǵa qatysty qalyptasqan qasań stereotıpter men skeptızmniń joıylýy úshin odaqtyń qaǵıdattary, erejeleri men ıdeologııasy ashyq jáne ádil negizderge súıenýi tıis. Eýrazııalyq odaq, sondyqtan Eýropalyq odaqtyń úlgisin negizge alyp otyr. Integrasııanyń sáttiligi men baıandylyǵy, birinshi kezekte, Máskeýdiń strategııalyq nıetine, burynǵy qatelerdi qaıtalamaýyna, odaqty saıasılandyrmaı, ekonomıkaǵa meılinshe kóńil bólýine, múshe elderdiń ulttyq múddelerin saqtaýyna, teńdik pen ádildikti qamtamasyz etýine baılanysty bolmaq.
Eýrazııalyq ıntegrasııanyń ıadrosy men anyqtaýyshynyń Reseı ekendigi esh kúmán týǵyzbaıdy. Qazaqstan bul elmen ekonomıkalyq túrde yntymaqtasyp, básekelestikke úırenýde. Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy energetıkalyq básekelestikti jumsartýǵa kóńil bólinýi tıis. Sońǵy jyldarda kórshiles memlekettiń dıplomatııalyq, saıası, ekonomıkalyq jaǵynan kúsheıe túskeni málim. Reseı – Germanııa nemese Úndistan sııaqty álemniń irgeli, ajyramas ári organıkalyq bólshegi. Reseıge qurmet kórsetken elder ǵana onyń qurmetine ıe bolady. Bul el ekinshi sanattaǵy derjava retinde ózgerý, qaıta baǵalaý, paıymdaý, damý ústinde. Reseı ekipolıarly álemnen bas tartyp, kóppolıarly álemdi moıyndaǵandyqtan, ol da jańa jaǵdaıǵa beıimdelip, teńdik pen ózara tıimdilik qaǵıdattaryna sáıkes jumys isteýdi úırenýde. Osy turǵydan kelgende, Qazaqstan – Reseıdiń eń senimdi seriktesi. Reseı de – Qazaqstannyń eń senimdi seriktesi. Demek, «qyrǵı-qabaq soǵystan» qalǵan reflekster men keńestik kezeńnen qalǵan kompleksterden qutylý kerek.
Integrasııa sheńberinde Reseı, eń aldymen, óz múddelerin qorǵaýǵa bilek sybana kiriskeni belgili. Onymen ádil, ashyq jáne shynaıy qatynas ornata alsaq qana ıntegrasııa óz jemisin beredi. Qazaqstan ekonomıkalyq ıntegrasııany strategııalyq múddeler, geosaıası táýekelder men úlken saıasat turǵysynan baǵalaýy kerek. Árıne, eýrazııalyq ıntegrasııanyń qalyptasyp, damýynda Qazaqstannyń róli erekshe zor. Eger Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtan Qazaqstandy alyp tastasańyz, odaq óziniń eýrazııalyq sıpatynan aıyrylyp qalady. Qazaqstan odaqtyń erekshe komponenti retinde jańa ıdeıa usynýdan esh tartynbaýy kerek. Eger bul odaq, N.Á.Nazarbaev aıtqandaı, rasynda ınnovasııalyq joba bolsa, onda Qazaqstanmen birge Reseı de ózgerýge tıis. Odaq aıasynda Qazaqstan Reseıdiń ózgerýine sebepker bolýy yqtımal. Eýrazııalyq odaqtyń ekonomıkalyq qundylyqtary men qaǵıdalarynyń bulyńǵyr bolýy onyń kelesheginiń joqtyǵyn bildirmeıdi. Árıne, biz bul ıntegrasııany ıdealdandyrýdan aýlaqpyz. Bul ıntegrasııanyń ýaqytsha joba ekenine de kúmánimiz az. Másele ózgermeli jaǵdaıda, qubylmaly álemde turaqty jáne ýaqytsha faktorlardy shatastyryp almaýda.
Integrasııanyń qaýipsizdik qyrlaryna kelsek, Qytaıdyń Ortalyq Azııaǵa ekonomıkalyq-saıası yqpalyn arttyrýy, syrttan halyqaralyq lańkestik pen dinı ekstremızmniń qysym kórsetýi, keıbir postkeńestik elderde saıası daǵdarystar men turaqsyzdyqtardyń beleń alýy («Túrli-tústi tóńkerister») sııaqty sebepter Astananyń Reseımen tyǵyz saıası-áskerı salada yntymaqtasýyna sebepshi boldy. Túrik sarapshysy Jemıl Ertemniń pikirinshe, 2008 jylǵy Grýzııadaǵy soǵys Qazaqstannyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kirýin jyldamdatqan. Fransýz sarapshysy Per Rýsslenniń oıynsha, Qytaıdyń Ortalyq Azııadaǵy yqpalynyń artýyna baılanysty Reseı odaqty qurýdy jedeldetti. Onyń oıynsha, ıntegrasııa aımaqtaǵy elderdiń damýyna jańa serpin, jańa sıpat beredi. Desek te, Qytaı Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń ınstıtýttyq jáne ekonomıkalyq damýyna óz úlesin qosyp jatyr. Qytaı, Iran, Úndistan, Reseı sııaqty iri kúshterdiń árqaısysy Eýrazııa uǵymyn ózinshe túsingenimen, barlyǵy da óńirdegi iri de alpaýyt memleketter bolyp tabylady. Geosaıası turǵydan eýrazııashyldyq uǵymy Reseıdiń mańaıyna toptasqan strategııalyq bloktyń qurlyqtyq konfıgýrasııasy deýge de bolady.
Bizdińshe, Qazaqstannyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qosylýynyń kelesi tıimdi jaqtary men sebepterin ataýǵa bolady. Olar: Qazaqstannyń Reseı ekonomıkasymen kúrdeli baılanystylyǵy, Qazaqstanda ishki saıası turaqtylyq pen geosaıası qaýipsizdiktiń qamtamasyz etilýine janama áseri, ortaq áýe qorǵanysy júıesiniń ornyǵýy, Reseıdiń iri narqyna kirip, ekonomıkalyq básekelestikke beıimdelýdiń múmkindikteri, geopsıhologııalyq jaǵynan Reseımen birge bolý arqyly álemdegi yqpaly men ataǵyn arttyrýdyń múmkindigi, t.b. Sondaı-aq, Dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵdarystyń da keleńsiz áseri ıntegrasııalyq úderisterdi jedeldetti.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń Qazaqstan úshin barlyq tıimdi jáne yqtımal zııandy jaqtaryn salystyratyn bolsaq, Astana úshin artyqshylyqtarynyń basym ekenin aıta alamyz. О́ıtkeni, qazir qazaqtyń saıası elıtasy jáne eldiń ishki turaqtylyǵy úshin ıntegrasııa óte-móte tıimdi. Qazaqstannyń geosaıası turaqtylyq jaǵdaıynda kúsheıip alýy úshin Reseıdi Batyspen nemese Qytaımen salystyrýǵa bolmaıdy. Eldiń bolashaǵy turǵysynan Reseımen jaqyn yntymaqtasa otyryp, onyń ekonomıkasymen básekelesip, ysylyp baryp, dúnıejúzilik básekelestikke daıyn, qýatty Qazaq memleketin qalyptastyrý múmkindigi zor jáne aldymyzda naq osy mindet tur. Al bul maqsatty, ıaǵnı «2050» Strategııalyq josparyn oryndaý úshin Reseımen jaqsy bolý birinshi shart. Osy turǵydan Qazaqstan óziniń tóńirigine durys baǵa berip otyr. Reseımen túsinise alýdyń ózi úlken geosaıası jetistik. Úlken saıasatta dóreki qadamdar jasaýdyń ornyna aıaqty baıyppen, aqyryndap basyp, oıdy shatastyratyn, jattandy stereotıpterdi buzatyn kúrdeli saıasat júrgizý úlken nátıjeler beredi. Árıne, Qazaqstannyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa enýi – úlken saıasatpen shektesetin úlken ekonomıka.
Qalaı desek te, ıntegrasııanyń máńgi emes, ýaqytsha qadam ekendigi týrasynda da oı túıýdiń artyqshylyǵy joq. Integrasııada ádiletsizdikter men kelispeýshilikter oryn alǵan jaǵdaıda Qazaqstan odaqtan shyǵýǵa quqyly. Integrasııa aldaǵy ulttyq damýymyzdyń sapasy men baǵytyn belgileýde mańyzdy ról oınaıdy. Integrasııa bizdi Reseımen «aýyz jalasyp», tabaqtas bolýǵa emes, kerisinshe, óz menimizdi, ózimizdi, óz ulttyq jolymyzdy tabýymyzǵa kómektesedi.
Qazaqstannyń Eýrazııalyq odaqqa kirýiniń ekonomıkalyq sebebin negizdeýge qatysty mynadaı suraq týyndaıdy. Elimizdiń odaqqa kirýi Reseıden bir nárse úırený úshin be, álde, Reseımen básekelesý úshin oılastyryldy ma? Integrasııalyq odaqta ekonomıkalyq jaǵynan utý úshin Qazaqstan ekonomıkasy Reseıdikin tıimdiligi jáne ınnovasııalyǵy jóninen basyp ozýy shart. Bul – tym keshendi ınnovasııalyq mindet. Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Murat Chemrektiń oıynsha, Qazaqstan men Reseıdiń ekonomıkalary bir-birin tolyqtyrýdan góri, bir-birimen básekeles bolǵandyqtan, ekonomıkalyq odaqtyń aldynda úlken mindet tur.
Qazirgi jaǵdaıǵa kelsek, 2013 jyly ótken Mınsk jáne Máskeý kezdesýlerinde Elbasy N.Nazarbaev ıntegrasııalyq úrdistiń barysyn biraz synǵa alǵany belgili. Synnyń aıtylýy ekonomıkalyq odaqtyń jumys isteı bastaǵanyn bildiredi. Alǵashqy kezdesýde saýdadaǵy teńsizdikter, kedendik sáıkessizdikter men tehnıkalyq túıtkilder týraly aıtyldy. Iаǵnı, qazaq tarapy ıntegrasııanyń sapasyna kóńil bólýdi talap etti. Al Elbasynyń odaqtyń saıasılanbaýy kerek degeni Reseı men Batys arasyndaǵy teketireske aralaspaıtyndyǵyn da meńzeýi múmkin. Desek te, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty úlken saıasat pen geosaıasattan bólý múmkin be? Mysaly, Máskeýdegi kezdesýde N.Nazarbaev Armenııanyń Keden odaǵyna kirýi jóninde sóz bolǵanda, Taýly Qarabaq máselesin qozǵap, óziniń halyqaralyq saıasattaǵy bedelin taǵy bir kórsetip qoıdy. Eýrazııalyq jobanyń sheńberinde túrki faktoryn da umytpaǵanymyz jón.
Odaqtyń fılosofııalyq astaryna kelsek, «Máńgilik El» sııaqty tarıhı ulttyq ıdeologııany ornyqtyrýǵa bekem bel býǵan Qazaqstan máńgi odaqtyń bolmaıtynyn, máńgi ulttyq múddeniń ǵana bolatynyn umytpaýy kerek. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń fılosofııalyq negizin orys jáne túrki halyqtarynyń tarıhı, geografııalyq, mádenı jaqyndyǵy quraıdy. Eýrazııashyldyq áý-basta reseılik patshalyqtyń qulaýynyń áserimen qalyptasqan saıası, ıdeıalyq qozǵalys bolǵanyn eskersek, jańa eýrazııashyldyqtyń da totalıtarlyq júıeniń ydyraýynyń nátıjesinde qalyptasyp jatqanyn umytpaýymyz kerek. Eýrazııalyq teorııa – ústirtin kózqaras nemese júıesiz uǵymdar júıesi emes, kerisinshe, saıasatta júzege asyp jatqan kúrdeli ıntegrasııalyq joba. Eýrazııalyq odaqtaǵy Qazaqstannyń alatyn orny elimizdiń ıntellektýaldyq-ekonomıkalyq sekiris jasaýyna da tikeleı baılanysty bolmaq.
Janat BAIJOMARTULY,
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ dosenti, «Eýrazııa» ǴZI dırektorynyń orynbasary,
Áıgerim ESBAEVA,
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Álemdik ekonomıka mamandyǵynyń magıstranty.
