Jetinshi synypta oqyp júrgen kezinde-aq jeti júz kitapty oqyp shyqqan, bir mektep qana emes, bir aýdannyń bilim boıynsha talaı júldeli jarystarda top jarǵan jas-jetkinshek, mektepti altyn medalǵa bitirse de, turmystyń taýqymetinen oqýǵa barýǵa múmkindigi joqtyqtan bar renishin ishke jutyp, únsiz toryqqan sáti edi bul.
Mektep dırektory ózderiniń eń úzdik shákirtiniń qıynshylyq kesirinen oqýǵa barmaı aýylda qalǵanyn estigende, shydap tura almady. Mektep ujymyn shaqyryp, balaǵa qoldaý kórseteıik, ózin shaqyryp, janyn jaralamaı, ózimiz baryp otbasyna kómegimizdi bereıik dep usynys aıtty. Talantty shákirtke kómekke qol ushyn sozýǵa bári de kelisti. Ustazdar jınaǵan 50 somdy alyp, Almaty qalasyna attanǵan Ulyqpan Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń «Avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy» fakýltetine oqýǵa túsedi. Tehnıkalyq ınstıtýttyń ár sabaǵy stýdentter úshin ertegi áleminiń esigin ashqandaı áser etetin ol kezde. Sondaı dáristerdiń birinde oqytýshy stýdentterden úshinshi ǵaryshtyq jyldamdyq týraly ne bilesińder dep suraıdy. Mektepten keshe ǵana shyqqan stýdentter ne dep jaýap bererin bilmeı, bári de únsiz ańtarylǵan. Aqyryn qol kótergen Ulyqpanǵa oqytýshy ańtaryla qaraıdy. Qalada mektepti altyn medalǵa bitirgen stýdentter til qata almaı, bastaryn salbyratyp otyrǵanda, aýyldyń balasy ne aıtpaqshy degen oıyn búkil bolmysy pash etkendeı edi...
О́zbehan aǵanyń dáristeriniń jemisin bergeni osy sát. Ulyqpan ortaǵa shyǵyp, taqtaǵa jer orbıtasy, ondaǵy tartylys kúshi men bastapqy jyldamdyq, kúnniń tartylys kúshi, parabolıstıkalyq jyldamdyq, tartylys kúshi sferasy, odan shyǵýǵa múmkindik beretin jyldamdyq mólsheriniń 16,6 km/s teń ekenin, qarapaıym tilde muny úshinshi ǵaryshtyq jyldamdyq dep ataıtynyn jáne formýlasymen jazyp, aıtyp shyqqanda oqytýshy da, stýdentter de tańdanystaryn jasyra almaı dý qol soqty! «Muny qaıdan bilesiń?» dep suraǵan oqytýshyǵa aýyldaǵy fızıka pániniń muǵalimi О́zbehan aǵaıynyń túsindirip bergenin aıtady. Keıinnen qysqy kanıkýlda aýylǵa barǵanda mektep ujymy Ulyqpan Esilhanulyn shaqyryp alyp, sol jerde О́zbehan aǵaıyna úlgili shákirt tárbıelegeni úshin alǵys aıtady. Sonda baryp, ınstıtýttaǵy oqytýshysy men kafedra meńgerýshisi qarapaıym aýyl balasyna úshinshi ǵaryshtyq jyldamdyq jaıynda uǵym-túsinikti sanasyna quıyp bergen О́zbehan aǵaıyna arnaıy hat jazyp, alǵys aıtqanyn biledi.
U.Esilhanuly talantty jastardy óz tóńiregine toptastyra bildi. Osylaısha stýdent jastardyń «Báısheshek» ádebı birlestigi ómirge keldi. Bul birlestik tehnıkalyq ınstıtýtta bilim alyp jatqan talantty jastardyń basyn biriktirip qana qoımaı, ınstıtýt jastaryn qazaq ádebıeti men óneriniń has sheberlerimen baılanystyrǵan naǵyz qoǵamdyq uıymǵa aınaldy.
Oqý ordasynyń búginde Dosym Súleev atyndaǵy úlken zalyna úzdiksiz aqyn-jazýshylar jınalyp, ár alýan taqyrypta keńes quryp, dúrkiregen jyr merekesin ótkizip jatatyn. Áýelinde osy bir rýhanı is-sharany Ilııas Esenberlın bastaǵan qalamgerler ádebıet, mádenıet, dástúr-salt, tarıh týraly stýdenttermen júrekjardy kezdesýler ótkizip, aıaqqa turyp ketýine úlken aǵalyq qoldaý kórsetti. О́zge de aqyn-jazýshylar ınjenerler shańyraǵyna jıi qonaqqa baryp, bolashaq mamandardy jalyndy jyrmen, án-kúımen terbete tárbıeleıtin boldy. Birde Sábıt Muqanovpen kezdesý ótedi. Sábeń kezdesý sońynda keshti uıymdastyrǵan – stýdent Ulyqpanǵa atalyq batasyn beredi.
Stýdentterdiń osy bir dástúriniń jalǵas taýyp, keńge qanat qaǵýyna sol kezdegi ınstıtýt rektory, jaısań jandy akademık Áshim Omarov zor qoldaý kórsetti. «Báısheshekti» qystyń yzǵaryna qaramaı, keler naýryzdyń habarshysyndaı etken U.Esilhanulynyń eren eńbegin baǵalaǵan jandardyń biri hám biregeıi aqylman ustazy, akademık Aqjan Mashanı boldy…
Ulyqpan Esilhanuly osy tusta «Dos-Muqasan» ansambli uıymdastyrýǵa bilek sybana atsalysady. Jaıma shýaq kúnderdiń birinde estradalyq top qursaq dep júrgen dostary Dosym, Murat, Hamıt pen Aleksandrǵa «jigitter, ónerimiz kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp, keńge jaıylsyn desek, qazaq ánderin jańa mánerde oryndasańdar qalaı bolady?» degen usynysyn aıtady. Jigitter usynysty qabyl alyp iske kirisedi...
Shynynda da óz dáýirinde «Dos-Muqasan» úlken qubylys boldy. 1973 jyly Berlınde ótken Dúnıejúzilik stýdentterdiń festıvalinde altyn medaldi aldy, keıin Qazaqstannyń Lenın komsomoly syılyǵyna ıe boldy, Amerıka sapary nege turady… «Dos-Muqasan» Qazaqstandy bylaı qoıyp, odaq kóleminde tanymal boldy. Tutas bir býynnyń ómirine áser etti desek artyq aıtqandyq bolmas edi.
U.Esilhanulynyń jaı uıymdastyrýshy nemese keńesshi emes, toptyń repertýaryndaǵy negizgi ánderdiń sózin jazǵan talantty aqyn bolatyn. Ol jazǵan árbir ánniń óziniń shyǵý tarıhy, myńdaǵan tyńdarmandarynyń ǵumyrynda atqarǵan ózindik rólderi bar ekeni daýsyz. Bul ánder («Toı jyry», «Qýanyshym meniń», «Boıjetken», «Ásem juldyz», «Ǵashyǵym») qazaq án óneriniń altyn qoryna endi.
U.Esilhanuly úshin shyn máninde ǵylym-bilimdi ıgerý birinshi orynda turdy. Eger top músheleri ónerdi birinshi orynǵa qoısa, «Dos-Muqasannyń» quramynan 4 akademık, 5 ǵylym doktory, 7 ǵylym kandıdaty shyqpas edi.
Instıtýtta tálim alyp júrgende fılosofııa ǵylymynyń tunyǵyna boılaı súńgip, ilimniń injý-marjandaryn terýde fılosofııa pániniń oqytýshysy Ábdiqadyr Isqahovtyń oryny erekshe bolǵanyn U.Esilhanuly tebirene eske alady. Osy bir qarapaıym jannyń jetekshilik etýimen avtomattyq tehnıkalar men adamzat damýynyń ózekti máseleleri týraly jazǵan zertteý jumysy ınstıtýt, qala, respýblıkalyq baıqaýlarda úzdik shyǵyp, Búkilodaqtyq stýdent jastardyń ǵylymı zertteýleri baıqaýynda jeńiske jetedi. Osy baıandamanyń onyń bolashaq taǵdyryna eleýdi yqpal etkenin baıqaımyz. Tehnıkalyq bilim men gýmanıtarlyq bilimniń ushtasýyn zerdelegen osy bir stýdenttik ǵylymı eńbek akademık Dosmuhamed Kishibekovtiń nazaryn aýdarady.
U.Esilhanulyna 1970 jyly qolyna dıplomyn alǵannan keıin avtomattyq tehnologııalar mamandyǵy boıynsha aspırantýraǵa joldama berildi. Bir qıyny, atalǵan mamandyq boıynsha tek Máskeý jáne Lenıngrad qalalaryna oqýǵa barý kerek. Otbasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynan onda barýǵa eshqandaı múmkindik bolmady. Mine, osy tusta ony ınstıtýttaǵy fılosofııa kafedrasynyń meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA múshesi Dosmuhamed Kishibekov aspırantýraǵa shaqyrdy. Keıin aspırantýrany da oıdaǵydaı támamdap, kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap shyqty.
U.Esilhanuly 29 jasynda ózi bilim alǵan «Avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy» fakýltetine dekan bolyp saılandy. Odan keıin Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń tárbıe isi jónindegi prorektory boldy. 1988 jyly elimizde eń alǵash ret halyqaralyq baılanys isteri boıynsha prorektor bolyp bekitildi.
Osy oraıda biz Ulyqpan Esilhanulynyń atqarǵan eńbekteriniń alýan qyrlaryna nazar aýdarǵymyz keledi.
Eń áýeli qoǵamdyq eńbek salasyndaǵy belsendiligin aıtqymyz keledi. Biz muny 1983-1985 jyldarda ádebı kórkem synnyń darabozy, kórnekti jýrnalıst Saǵat Áshimbaevpen birigip «Júrekten qozǵaıyq» habarlar sıklin júrgizgeninen kóremiz. Onda qoǵamymyzdyń órkendeýine, qazaq tiliniń qanatyn keńge jaıýyna, halqymyzdyń áleýmettik jaǵdaılarynyń sheshimin tabýyna kedergi bolyp otyrǵan máseleler, qoǵamdy tolǵandyrǵan túrli túıtkilder syn tezine alynyp, aıaýsyz áshkerelenedi. Biraq kerzamannyń kertartpa, solaqaı, sodyr basshylary tarapynan «Júrekten qozǵaıyq» tele baǵdarlamasy 1985 jyldyń 29 qazanynda efırge shyǵýyn toqtatqany belgili.
Munan ári U.Esilhanuly tarıhshy ǵalym, professor Ahmet Erjanov, ustazy akademık Dosmuhamed Kishibekov – úsheýi on jyl boıy qanattas júrgizgen «Respýblıka ómiriniń ózekti máseleleri» telehabarlarynda da memlekettik til, ult bolashaǵyna qatysty kóptegen talasty oı-pikirler qaýzalady.
Ol sonaý «Avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy» fakýltetinde dekan bolyp júrgen kezinde-aq, Qyrǵyzstannyń Polıtehnıkalyq ınstıtýtymen baılanys ornatyp, jumys isteıdi. Keıinnen Qyrǵyzstannyń prezıdenti bolǵan Asqar Aqaev sol ýaqytta ınstıtýttyń elektrondy-esepteý kafedrasynyń jetekshisi-tuǵyn. Osylaısha aıyrqalpaqty aǵaıyndarmen birlesip, elektrondy-esepteý mashınalarynyń ózegi bolyp sanalatyn mıkroshemalardy jınaıtyn platalardy qurastyrýdy qolǵa alyp, elektronıka salasyn damytýǵa alǵashqy qadam jasalady.
Qyrǵyzdarmen áriptestik qarym-qatynas ornatýdyń ózindik jóni bolǵan. Bizdiń Almatyda ylǵal mólsheri joǵary bolǵandyqtan óte sezimtal elektrondy platalar jasaý qıyn edi. Tek qana arnaıy jabdyqtalǵan ǵımarattarda jasaýǵa bolatyn-dy. Ondaı ǵımarattar ǵana salyp, oǵan qajetti kútim jasaýǵa úlken shyǵyn ketetin bolǵan soń, jospardy aýa-raıy qolaıly Ystyqkól jaǵalaýynda júzege asyrǵandy jón sanaıdy. Bul baǵytta biraz jumystar atqarylǵanmen keıinnen Keńes ókimeti qulap, ekonomıkalyq qıynshylyqtardyń saldarynan bastalǵan keshendi is-shara aıaqsyz qalady.
Kelesi bir irgeli zertteýler kesheni sosıologııa salasynda júzege asyryldy. Batystyq sosıologııanyń kórnekti ókilderi Djordj Elton Meıo, Karl Raımýnd Popperdiń ıdeıalaryn keńinen paıdalana otyryp, Qazaqstanda ınjenerlik sosıologııalyq zertteýler júzege asyryldy. Damý zańdylyqtaryna qaıshy keletin, daǵdarysqa bastaıtyn kemshilikterge kóz juma qaramaı óz oıyn ashyq jarııalaǵandyǵy da búginde osy salada eńbektenip júrgen zertteýshi ǵalymdarǵa ǵana emes, kópshilikke belgili.
Ǵylym jolyndaǵy osynaý izdenister 450-den astam ǵylymı, ǵylymı-pýblısıstıkalyq jáne oqý-ádistemelik eńbekter bolyp jaryq kórdi. 20-dan astam oqýlyq pen oqý quralyn jazyp shyqty. Onyń jetekshiligimen 1 ǵylym doktory, 5 ǵylym kandıdaty, 6 magıstr daıarlandy.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, U.Esilhanulynyń shyǵarmashylyǵynyń bıik bir belesi – rýhanı tanym salasyndaǵy eńbekteri. Osy rette oıǵa eń aldymen ustazy, akademık D.Kishibekovpen birigip jazǵan «Fılosofııa» oqýlyǵy oralady.
U.Esilhanulynyń sosıologııa salasynda jazylǵan «Injenerlik eńbektiń sosıologııasy» oqýlyǵy – osy saladaǵy birden-bir ǵylymı eńbek. Batystyń ǵylymı zertteý ortalyqtary men ýnıversıtetteri sosıoınjenerııa salasyna mıllıardtaǵan qarjy jumsap jatqan kezde, bizde osynaý salany jyly jaýyp qoıǵysy keletinderge ne derińdi de bilmeı qınalady ekensiń.
Ulyqpan Esilhanuly – búginde tolysyp, kemeline kelgen el aǵasy. Qazir ol Sátbaev ýnıversıteti aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy, rektor keńesshisi. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri san-salaly osyndaı eńbekteri memleket, úkimet, salalyq mınıstrlikter tarapynan laıyqty baǵasyn aldy.
Ulyqpan aǵamyz ǵylym men mádenıetti ushtastyryp, el úshin jemisti eńbek etip keledi.
Dosaly SALQYNBEK,
Q.I.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ professory,
Ermahan QALMYRZA,
aǵa oqytýshysy
