Abyroı asýlary

Konkýrstan abyroımen ótip, qyz­metke kelgen bette-aq aldymnan san alýan kedergiler kezdese bastady. Sebebi quqyq qorǵaý organdary «Altynkól-jol» baqylaý-ótkizý pýnktiniń biraz qyzmetkerlerin qamaýǵa alyp, birazyn tergep, ábden esterin shy­ǵaryp jatty. Sonyń saldarynan jumysta kadr tapshylyǵy oryn aldy.

Al kadrdy qaıdan tabamyz? Jańa zań talaptary boıynsha bos orynǵa tek konkýrstyq negizde ǵana ala ala­myz. Buǵan qosa, tergeýde júrgen qyzmet­kerlerdiń ornyna sot prosesi bitkenshe bireýdi qyzmetke alý zańǵa qaıshy. Sodan keden beketiniń shtattyq kestesin qarasam, 2 vakantty orynǵa kózim tústi. Dereý «Sol oryndarǵa kimderdi shaqyrýǵa bolady?» degen saýal sap ete qaldy. Oıyma birden kezinde «Semeı» keden beketinde ózimmen birge 3 jyl orynbasar bolyp adal qyzmet istegen Beken Nurahmetov túse ketti. О́zindik qaǵıdaty bar jáne anaý-mynaýdan taısalmaıtyn ójettigin de jaqsy bilemin. Sondaı-aq qatardaǵy ınspektordan keden basshysy, qatardaǵy leıtenanttan polkovnık dárejesine deıingi joldan ótken tájirıbesi de jetkilikti.

Sonymen qatar Beken Tóleý­jan­­uly­men «Semeı» keden be­ketinde qyzmettes bola júrip, basynan nebir alasapyrandy ótkizgeniniń kýásimin. Atap aıtsam, jeke basyna qastandyq ta jasaldy, avtokóligine qylmystyq top ókileri esirtki de tyqty, jarylǵysh zat qoıý jaǵdaılary da boldy. Sol bir qıyn kezderde Beken Tóleýjanulyna qyzmetten ketip qalý jóninde keńes bergender de joq emes. Ondaı aqyl aıtýshylarǵa: Ol «Eger de qyz­metten ketsem, onda meniń jeńilgenim» – dedi.

Sondaı-aq Beken Tóleý­jan­uly qyzmet barysynda «Baqty» keden beketinde bas­shynyń orynbasary bolyp júrip, jolaýshylar termınalynyń ju­mysyna jaýap bergen. Buǵan qosa kúnine 30 myń adam ótetin «Qordaı» kedeni basshysynyń orynbasary retinde birneshe keden beketteriniń kýratory bolǵan. Sol ýchaskelerde temirdeı tártip ornatýǵa atsalysyp, nebir kontrabandalyq áreketterge tosqaýyl qoıa bilgen tájirıbesi de bar. Men osy oıymdy dereý oblystyq memlekettik kirister de­partamentiniń sol kezdegi bas­shysy Erlan Qumarbekuly Nur­lanbaevqa aıttym. Ol birden kelisti. Sóıtip, Beken Tóleý­januly konkýrstyq komıssııadan sátti ótip, birden shekara mańy ha­lyqaralyq yntymaqtastyq ortalyǵy «Qorǵas» keden beketine qyzmetke keldi.

Bul kezde ShMHYO «Qorǵas» keden beketinde basshylyq qyz­mette esimi respýblıka keden­shi­lerine belgili azamat Abaı Álipov bolatyn. Abaı Qazbekuly ekeýi «Qordaı» jáne «Baqty» keden beketterinde bireýi basshy, bireýi orynbasar retinde qyzmettes bolǵan. Sondyqtan da birin-biri jaqsy tanıtyn. Abaı Qazbekulynyń kadrlyq problemalardan sharshap júrgendigi sonsha, Beken Tóleý­janulynyń kelgenine qat­ty qýanyp, oǵan birden jolaý­shylar termınalynyń úıles­tirýshisi mindetin júktedi. Bul jaýap­kershiligi óte joǵary jumys edi. Sebebi termınaldaǵy «jasyl» jáne «qyzyl» dáliz arqyly ótetin júkter men jolaýshylar kontınentine baqylaý jasaý ońaı emes. Úılestirýshi retinde eki aýysymnyń jumysyna jáne zańsyz ótken ár kılogramm taýarǵa jaýap berýge týra keledi.

«Birlik bar jerde tirlik bar» degendeı, Beken Tóleýjanuly men Abaı Qazbekuly ekeýi keden beketiniń baqylaý aımaǵyna kúndelikti keshkilik jáne tańerteń ertemen operatıvtik reıd sharalaryn uıymdastyrýdy dereý qolǵa aldy. Nátıjesinde, kontrabandalyq taýarlardy jasyratyn birneshe qupııa oryndar anyqtaldy. Ýaqytsha saktaý qoımalary kontrabandalyq taýarlarǵa lyq toldy. Sonyń nátıjesinde kúnde­likti quqyq buzý faktileriniń áshkere­lenýi kóbeıip, kedendik tólemderdi ulǵaıtýǵa qol jetkizildi.

Keden beketindegi tártip endi ońalyp kele jatqan kezde Abaı Qazbekuly basqa jumysqa aýysty da, onyń ornyna basshy bolyp tájirıbeli kedenshi Arman Qojasbaev keldi. Arman áriptesimiz bilikti basshy ǵana emes, óte qaısar da qaǵıdatshyl jigit bolyp shyqty. Atalǵan ýchaskege keregi de sondaı basshy bolatyn. Bir artyqshylyǵy, Arman Sádýaqasuly men Beken Tóleýjanuly ekeýi birin-biri jaqsy tanıtyn. Ekeýi birlese otyryp, talaı buzýshylyqtyń jolyn kesip, talaı qııańqynyń mysyn basty.

Sodan keıin biraz buzaqylar aıaqta­ryn tartyp, tynyshtaldy. Al endi zańǵa baǵynbaı, kedenshilerge qyzmet barysynda kúsh qoldanǵandary zań aldynda tize búgip, temir tordyń ar jaǵynan bir-aq shyqty. Bul jaǵdaı birazyna úlken sabaq bolyp, atalǵan ýchaskede temirdeı tártip ornady. Alaıda bul qyzmette de Beken Tóleýjanulyna qarsy baǵyttalǵan qastandyq sharalary oryn almaı qoıǵan joq. Tasadan tas atýshylar talaı márte kóligin zaqymdap, dońǵalaqtaryn da jaryp ketti. Al endi jeke basyna uıymdastyrmaqshy bolǵan ke­zek­ti qastandyq áreketti Panfı­lov aýdandyq ishki ister bólimi qyzmet­kerleri der kezinde aldyn alyp úlgerdi.

Osylaısha, Beken Tóleý­jan­uly qyzmet barysynda ká­sibı she­berligi men qaǵıdat­shyl­­dy­ǵynyń arqasynda ózine senip tapsyrylǵan mindetterdi árdaıym abyroımen oryndaı bildi. Sóıtip, jeke quram boıynsha 2019 jyldyń qorytyndysyn taldaý kezinde eń jaqsy kórsetkish Beken Tóleýjanulyniki bolyp shyqty da, Qarjy mınıstriniń buıryǵymen «Memlekettik kiris­ter organdarynyń úzdik qyzmet­keri» tósbelgisimen marapattaldy.

Beken Tóleýjanuly jan-jaqty ámbe­bap azamat. Kitapty da kóp oqıdy, kóp izdenedi. Ádebıet pen tarıhtan da bilimi jeterlik. Kúndiz qyzmette bolsa, keshkilik jazý stolyna otyrady. Sonymen qatar zań salasyndaǵy bilimi de jetkilikti. Qazaqtyń Ál-Farabı atyn­daǵy ulttyq ýnıversıtetiniń zań fakýltetin úzdik bitirgen. My­sa­ly, ol 1999 jyly «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy keden isi: suraqtar men jaýaptar – Ta­mojen­noe delo v RK: voprosy ı otve­ty» atty oqýlyq qural­dy kásip­qoı kedenshiler arasynda birin­shi bolyp shyǵarǵan adam. Atal­ǵan oqýlyq quraly 2009 jyly qaıta óńdelip, «Keden isi bo­ıynsha suraqtar men jaýaptar – Voprosy ı otvety po tamojennomý delý» atty taqyryppen qaıta basy­lyp­ shyqty da, kedenshiler men syrt­qy ekonomıkalyq qyzmetke qa­tysýshylarǵa jáne joǵary oqý oryn­darynyń stýdentteri úshin tap­tyrmaıtyn oqý quralyna aınal­­dy. Sondaı-aq joǵary oqý oryn­­daryna kedenshi mamandyǵy bo­ıyn­sha dáris berip, ǵylymı-pe­da­gogı­kalyq jumyspen de aınalysty.

Sonymen qatar ádebı shy­ǵarma­shylyq álemi de eshkimnen kem soqpaıdy. Detektıv janryn­daǵy «Qorqaýlar túnde jortady» jáne «Meniń taǵdyrymdaǵy adamdar – Lıýdı v moeı sýdbe» atty esseler jınaǵynyń avtory. 2021 jyly ózi eńbek jolyn bastaǵan «Dostyq» kedeniniń otyz jyldyǵyna baılanys­ty «Jońǵar qaqpasyndaǵy «Dostyq» kedeni – tamojnıa «Dostyq» ý djýngarskıh vorot» atty ádebı, tarıhı jáne ıllıýstrasııalyq kitapty jaryqqa shyǵardy. Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń eki márte laýreaty atandy. 2005 jyly keden salasyndaǵy eleýli eńbegi úshin Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyǵymen «Qazaqstan Respýb­lıkasy Konstıtýsııasyna 10 jyl» me­rekelik medalimen jáne ve­dom­stvo­lyq «Keden organyndaǵy 1 dárejeli minsiz qyzmeti úshin», «Keden qyzmetiniń ardageri» tós­belgilerimen marapattaldy. Son­daı-aq 2022 jyl­dyń 15 jeltoq­sanynda jerlesteri úlken qurmet kórsetip, Jetisý oblysy «Sarqan aýdanynyń qurmetti azamaty» degen abyroıly ataqqa ıe boldy.

Jalpy, Beken áriptesimizdiń alpys jylda júrip ótken asýlary­nyń ózin­­dik syry bar. Sebebi ol Almaty qala­­syn­daǵy Abaı atyndaǵy daryndy balalar­ǵa arnalǵan mektep-ınternattyń túlegi. So­nymen qatar 13 jasynan bas­tap bel­gi­li jazýshy-jýrnalıst, memleket já­ne qoǵam qaıratkeri Kákimjan Qazy­baev naǵashysynyń tárbıesinde bolyp, Oryn­sha Qarabalına sııaqty bilikti ustazdan dáris aldy. Kórgeni de, oqyǵany men toqyǵany da kóp azamat.

Qazirgi ýaqytta Beken Tóleý­jan­ulynyń esimi keden salasynda ǵana emes, shyǵarmashylyq orta men zııaly qaýymǵa da jaq­sy tanys. Sebebi onyń «Qazaq jýrnalıstıkasynyń qaırat­keri» jáne Halyqaralyq aqpa­rat­tandyrý akademııasynyń aka­demıgi retinde atqarǵan jumys­tary da az emes. Onyń qalamynan shyqqan kitaptary Je­tisý oblysy boıynsha memlekettik kiris­t­er departamentiniń murajaıyna qoıyl­dy. Qazirgi ýaqytta Jetisý oblysy boıynsha memlekettik kirister depar­tamenti «Altynkól-jol» keden beketi basshysynyń orynbasary bolyp qyzmet etedi. Bul qyzmette de abyroısyz emes.

Asqar BEKBERGENOV,

Jetisý oblysy boıynsha memlekettik kirister departamenti «Nur joly» keden beketi basshysynyń mindetin atqarýshy,

keden qyzmetiniń polkovnıgi