Alash jolyndaǵy «Qyr balasy»

Jetisýdyń tarıhı Qapal-Aqsý óńirinde týǵan bizdiń mań­daıymyzǵa Torǵaıda oqý jazyl­ǵan eken. Alashtyń tuǵyrly tul­ǵa­lary týǵan qart Torǵaıdyń boz jýsandy dalasyna aýnap, uly­sy­myzdyń qatparly tarıhyn bi­lýge degen izdenisimizdi bastaǵan kezimde ustazymyz, qazaqtyń aı­mańdaı azamaty Aıbek Qalıev dıplomdyq jumysyna «Túrmede jazylǵan Alash jyrlary» taqy­rybyn bekitip, qıyn da jaýapty salaǵa jetektep qosqan-dy.

Oqýǵa túsken jyldary dosent Ardaq Abdýllına apaıym­men birigip «Qaıratker, ǵa­lym, qalamger Ahmet Baıtur­syn­uly­nyń ádebı murasy» atty zert­teý jumysyn jazyp, Alashty taný, zertteý, dáripteý jolyna baǵyt buryppyz.

Elordaǵa kelip, magıstra­týra­da­ǵy bilimimizdi jalǵastyrǵan soń, Eýrazııa ulttyq ýnıversı­te­tindegi jetekshi alashtanýshy-ǵa­lymdardyń aldyn kórip, úlken ǵylym mektebinen óttik. Alash tulǵalaryna degen súıis­pen­shiligimiz údep, yntamyz odan ári arta tústi. Tursyn Jurtbaı, Sultan Han Aqquly, Sherýbaı Qurmanbaıuly, Erbol Tileshov, Amantaı Shárip, Saǵymbaı Jumaǵul, Qaıyrbek Kemeńger syndy ustazdardan dáris tyńdap, suhbattas bolyp, Alashty tanyp qana qoımaı, bolmys-bitimimizben solarǵa uqsaýǵa tyrystyq.

Arqalyqtan bastalyp, elordamen jalǵasqan zertteýshilik jolymyzda hal-qadarı «Qazaq ádebıeti tarıhyndaǵy túrme áde­bıeti jáne emıgrasııa», «Túrme ádebıetiniń tarıhy», «Alash sózi», «Jaryq sáýle», «Sóz-sáýle», «Barlybek týraly birer sóz...», «Jetisýdaǵy «Alash» mektebi», «Abaı jáne Alash» se­kildi birqydyrý kitaptar jazyp, oqyrman nazaryna usyndyq. Asylynda, Alash tulǵalarynyń ǵıbratty ǵumyryn, ónegeli isterin jastar men jasóspirimderge dáripteý úshin, ulttyq sanamyzdy qalyptastyrý úshin qolymyzdan keletin jumystyń bárin isteýge múddelimiz. Ádiletti Qazaqstanda ult tarıhyn, zııalylar taǵdyryn keń zertteý kún tártibine qoıyl­ǵa­ny qýantady.

Iá, Alash muraty, Alash tań­ba­sy kıiz týyrlyqty aýyldan bas­talyp, qyrdyń ıisi sińgen qa­lada jalǵasty.

Jas ǵalymdar minberi

Qazir kóp saıası qaıratkerler Alashpen maqtanady, Alashty úlgi etedi, biraq, shyndyǵyn aıt­saq, osynyń bergi bastaýynda «Aq jol» partııasy tur. Osy saıa­sı jas platforma alashtanýshy-ǵa­lymdardy daıarlaýǵa mol úles qosyp keledi. Atalǵan partııa jyl saıyn «HHI ǵasyrdaǵy Alash­tyń Aq joly» atty jal­pyulttyq baıqaý ótkizedi. Osy baıqaý talaı Alashqa yntyq jú­rektiń kó­zin ashyp, tusaýyn kesti. Biz de osy baıqaýdyń bas júl­desin ıe­lenip, «Alashtyń Aq joly» syı­lyǵynyń laýreaty ata­nyp, sol uıymǵa jumysqa qa­byl­dan­dyq.

2016 jyly partııanyń ıdeo­logııa bóliminde aǵa sarapshy qyz­metin atqaryp júrgen kezi­mizde qurylym basshysy, qoǵam qaıratkeri, tanymal jýrnalıst, Alash janashyry Sábıt Baı­da­lydan kóp tálim aldyq. Marqum Sábıt Júnisbekuly jastarmen jumys istegendi unatatyn. Birde aǵamyz: «Eldosjan, Astanadaǵy barlyq jas alashtanýshylardyń basyn qosyp, jınalys ótkizeıik. Partııa janynan jas ǵalymdar klýbyn quraıyq!» dep usynys aıtty.

Kóp uzamaı «Alash alqasy» klýby quryldy. Tóraıymyna – áriptesim Alma Saılaýqyzy, orynbasarlyǵyna meni saılady. Klýb 2016, 2017 jyldary Alash taqyrybyndaǵy keleli máselege arnalǵan úsh iri jıyn uıymdastyrdy. Sol jyldary Sábıt Júnisbekuly qatty syrqattanyp, Alash minberin qaıta jańǵyrtamyz dep júrgen­de, ókinishke qaraı, baqılyq boldy. Sosyn, bul klýbtyń ju­mysy toqtap qaldy...

Bes jyl burynǵy talpynys

Osydan bes jyl buryn, týra Alashtyń 100 jyldyǵy atalyp jat­qan mereıli sátte ıyqtas dos­tarymyz Zańǵar Kárimhan, Ushqyn Sáıdirahmanuly úsheýimiz aqyldasa kele, respýblıkalyq deńgeıde Alash muratyn nasıhattaıtyn «Qyr balasy» bilim, ǵylym qoǵamdyq qoryn qurǵan bolatynbyz. Maqsatymyz – artynda izdeýshisi joq, joqtaýshysy kem tarıhı tulǵalarynyń esimderin ulyqtap, búgingi jastar men jas­ós­pirimderge ónege etip, tuǵyryn bıiktetý. Mindetimiz – alys-ja­qyn shetel arhıvterindegi qazaq halqyna tıesili qujattardy, áde­bı-mádenı muralar men jádiger­lerdi otanymyzǵa qaıtarý, ta­rıhy­myzdyń joǵalǵan, jyrtyl­ǵan betterin túgendeý. Osyndaı úlken maqsat pen mindetti bel­gilep, úlken amanat arqalap, ja­nymyzǵa talaǵynyń bıti bar jas­tardy jınaýǵa kiristik.

Qor qurylǵan jyldary Alma Saılaýqyzy, Qarlyǵash Áýbákir, Erkin Erlanuly, Búrkit Nurasyl, Altynbek Qumyrzaquly syndy jas ǵalymdar ǵana múshe bolatyn. Osy esimderi atalǵan zamandastarymyzdyń bári Sábıt Baıdaly tusaýyn kesken «Alash alqasy» klýbynyń jasaqtary edi.

Qor quryp, úlken jumysty qolǵa alǵan soń, elimizdegi qalta­ly azamattardyń tabaldyryǵyn tozdyryp, qala kezip, el-jerdi aralaı bastadyq. Qaraǵandydaǵy «Nátıje» kompanııasynyń bas­shysy, iri kásipker Erlan Áshim, Astanadaǵy «El-qurylys» kom­panııasynyń prezıdenti Aızat Nazarbaeva, «Aluma» JShS basshysy Qanat Sembaev, Alma­tylyq «Jarkent qurylys» kom­panııasynyń basshysy Jalǵasbek Altynbekov, shymkenttik mesenattar Ábdijámıt Syzdyqbekov, Qaldybaı Dáýletov syndy jomart jandardan qarjylaı qoldaý taýyp, isimizdi dóńgelete bastadyq. «Kóz – qorqaq, qol – batyr» demekshi, áýelde qorqa-qorqa bastaǵan edik, sosyn shyǵarǵan baspa ónimderin satyp, qarajat tabýdy, aqsha únemdeýdi uǵynyp, tájirıbe jınadyq.

Qordyń janynan «Qyr balasy» baspasy men «Álıhan Bókeıhan – Alash ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn» ashyp, ju­mysymyzdy júıelendirip, baǵytymyzdy bir arnaǵa tú­sir­dik. 2017–2022 jyldar arasynda qorymyzdyń baspasynan «Alash kitaphanasy» serııasymen Bar­lybek Syrttanuly, Ǵazymbek Birimjan, Abdolla Baı­tasuly, Mustaqym Maldybaıuly, Seı­dázim Qadyrbaı, Bilál Súleı­uly, Seıitbattal Mustafauly, Bilál Maldybaıuly syndy esim­deri belgisiz qalǵan ult maq­ta­­nysh­tarynyń ómiri men shy­ǵar­­­mashylyq murasy alǵash ret jınaqtalyp, eńbekteri óz al­­dyna bólek kitap bolyp­ ba­syl­dy. Munyń syrtyn­da ıns­tı­týtymyzdyń ǵy­lymı qyzmet­ker­leri Zańǵar Kárimhannyń «Tolaǵaı (Shyǵys Qazaqstandyq Alash zııalylary týraly tol­ǵanys)», «Qazaq tarıhy. In­fografıkalyq derekter», Erden Nurahmettiń «Alash arysy. Bilál Maldybaıulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy», «Aqmolalyq Alash zııalylary», Álibek Baı­boldyń «Aqyn Tórebaı Esqo­jauly» kitaptary da jarııalan­dy. Aldaǵy jyly osy serııa negizinde professor Tursyn Jurt­baıdyń «Maǵjan», jazýshy-ǵalym Beıbit Qoıshybaevtyń «Aǵaıyn­dy Ádilovter taǵdyry», balalar jazýshysy Arasanbaı Estenovtiń «Alashtan qalǵan amanat», professor Sáken О́zbek­uly­nyń «Arystary Alashtyń», jas ǵalymdar Qarlyǵash Áýbákir­diń «Dámeli. Júsipbek Aımaýyt­uly­nyń ádebı aýdarmalary», Erkin Erlanulynyń «Alash mesenattary», Abaı Myrzaǵalıdyń «Alash muǵalimi Meıirman Ermek­tasuly», «Moldaǵalı Bek­tur­lyuly», Danııar Ihsannyń «Ǵa­zymbek Birimjan», Zańǵar Kárimhannyń «Alash arystary: sońǵy sóz, sońǵy sýret», Altyn­bek Qumyrzaqulynyń «Naýan haziret» kitaptaryn jaryqqa shy­ǵarýdy josparlap otyrmyz.

Qor músheleri balalar men jasós­pirimderge arnalǵan «Qu­lyn­­shaq» antologııasyn, «Je­tisý jaý­harla­ry», «Jetisý jul­dyz­dary» kitapshalaryn jazyp, jas dostarymyzǵa usyn­ǵan bolatyn. Bıyl, balalar aýdıtorııasy úshin «Ultymnyń ór tul­ǵalarynan ulaǵat alamyn...» se­rııasymen Álıhan Bókeı­han, Ahmet Baıtursynuly, Mir­jaqyp Dýlatuly, Halel Dosmu­hameduly, Mustafa Shoqaı syndy 30 iri tulǵanyń ómir joly týraly kitaptar daıyndap shyqty.

2023 jyly Ǵabdolǵazız Mu­sa­­ǵalıuly, Baıbatyr Erjan­uly,­ Jumahan Kúderiuly, Isa Toqtybaıuly, Mánnan Turǵam­baıuly, t.s. arystardyń shy­ǵar­ma­lar jınaǵy basylyp shyǵyp, zerdeli oqyrmannyń oljasyna aınalǵaly tur.

Instıtýt basshysy Ush­qyn Sáıdirahmannyń uıymdasty­rýy­men akademııalyq kýrstary­myz­ bastaldy. «Eski jazý» (Abaı Myr­zaǵalı men Aqjol Qadyl­bek­uly), «Ǵylymı-zertteý ju­my­syn jazý ádistemesi men teh­nıkasy» (osy joldar avtory),­ «Shyǵarmashylyq jumys ádis­te­mesi» (Álibek Baıbol), «Arhıv, sırek qorlarmen jumys isteý ádisteri» (Erkin Erlanuly, Ush­qyn Sáıdirahmanuly) kýrstarymen qatar akademııalyq orys tili, aǵylshyn tili, túrik tili sa­baqtary turaqty jalǵasyp, stý­dentter men jańadan qosylǵan mú­shelerimizdiń dúnıetanymyn, kóz­qarasyn keńeıtpekpiz.

Qazir «Qyr balasy» qory jalpy mú­shesiniń uzyn-sany – 113 adam. Osy jastardyń arasynan­ Aq­jol Qadylbekuly, Erden Nurah­met, Danııar Ihsan, Áıgerim Nur­janqyzy, Jaýynbaı Jylqy­baı­uly­ bastaǵan úmittiler tobynyń esim-soıy halyqqa birshama tanys. Qor músheleriniń arasynda tanymal sýretshi, ıllıýstrator Almas Syrǵabaı, Qazaqstan Dızaınerler odaǵynyń múshesi, talantty keskindemeshi Nazerke Ishanova, bilikti baspager Dıdar Estenova, belgili jazýshy-dramatýrg, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, talaı ádebı baıqaýdyń jeńimpazy Álibek Baıbol syndy azamattar da bar. Álibek Alash bozdaqtarynyń ómir jolynan syr shertetin pesa jazsa, Almas pen Nazerke zııalylar ómirin baıandaıtyn komıks janryndaǵy sýretter men portretter salyp júr.

Instıtýt dırektory Ush­qyn­ Sáıdirahmannyń esimi de kóp­ke belgili. Buryn kóziqaraq­ty aǵaıynǵa Ushqyn «Alash bas­pasózi», «Alash basylymdary» kóptomdyq kitaptaryn qu­ras­ty­ryp, daıyndaǵan zertteýshi retinde tanylsa, qazirgi ýaqytta rejısser Murat Esjanmen birigip Alash galereıasyn kınoındýs­trııa arqyly nasıhattap, jańa múmkindigin kórsetti. Ol – «Ult ustazy. Ahmet Baıtursynuly», «Mir­jaqyp. Oıan, qazaq!» kóp se­rııaly fılmderiniń ádebı-ǵy­lymı keńesshi ári redaktory. «Alash ardaqtylary», «Beımálim Alash» telebaǵdarlamalarynyń sse­narııin de kásibı maman da jaq­sy qabyldady.

Saıdyń tasyndaı kileń myqty ul-qyzdardan quralǵan uıymnyń bergeninen bereri mol dep nyq senimmen aıtýǵa bolady.

Endigi meje – Túrki dúnıesi

Bıyldan bastap «Qyr balasy» qoǵamdyq qory halyqaralyq baılanysyn kúsheıtip, shetelderge shyǵa bastady. Zańǵar Kárimhan men Ushqyn Sáıdirahmanuly О́zbekstan Respýblıkasyna baryp, Túrkistan zııalylarynyń ǵumyryn zerttep júrgen tarıh ǵy­lymdarynyń doktory Bahrom Yrzaevpen tanysyp, árip­testik baılanys ornatty. Eski Túrkistan jurtyndaǵy arhıv qu­jattaryn, materıaldaryn ja­rııa­laýǵa nıetimiz bar.

11 qarashada Almaty qalasy ákimdiginiń qoldaýymen «Ahmet Baıtursynuly – ult ustazy» halyqaralyq konferensııasyn joǵary deńgeıde uıymdastyryp, Eýropa, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Túrkııa, Qyrǵyzstan, О́z­bek­stan elderindegi Alash tarıhyn, saıasatyn zerttep júrgen sheteldik ǵalymdardy shaqyryp, ana tilimizde baıandama jasaýyna múm­kindik týǵyzdyq. Osy konferensııa aıasynda qorymyzdyń jas talaptary daıyndaǵan «Ultty oıatqan uly sóz» kitapshasynyń tusaýyn kestik.

Bıyl ult ustazy Ahmet Baıtur­syn­ulynyń atylǵanyna 85 jyl. Týra 8 jeltoqsan kúni Túrkııa as­tanasy Ankara qalasyndaǵy Qajy Baıram Ýálı ýnıversıteti uıym­dastyrǵan «Repressııa jáne Ahmet Baıtursynuly» atty ha­lyqaralyq konferensııa ju­­my­syna qoldaý kórsetip, belgili sýretshi, qor baspasynyń dırektory Almas Syrǵabaıdyń «Uly Túrkistannyń rýhanı kósemi Ah­met Baıtursynuly» atty jeke sýret kórmesi ótti. Barsha qazaq eli­niń atynan Túrkııadaǵy Alash­ty zerttep júrgen ǵalymdar­dyń ba­syn qosyp, qudaıy as berip, ult-azattyǵy jolynda shahıd ket­ken erlerimizdi eske aldyq. Kon­ferensııa sheńberinde úlken ǵalym Ahmet Bıjan Erjı­la­sýn, ah­mettanýshy Nergız Bıraı, ­alashtanýshy Gúljanat Qur­man­ǵalı-Erjılasýn, jazýshy Iаkýb О́meroǵlyna qorymyz­dyń joǵary nagradasy – «Alash zııalysy» medalin tabystap, eńbekterin atap óttik.

Anadolyda bilim alyp jatqan túrik, qyrǵyz, ózbek, uıǵyr, qaraqalpaq, túrikmen, ázerbaıjan, qazan jáne qyrym tatarlary, bashqurt zamandastarymyzben tanysyp, HH ǵasyr basyndaǵy túrki dúnıesindegi modernızasııalyq qozǵalystardyń tarıhyn, já­dıt­shilik aǵymynyń ádebı-má­de­nı ilgerileýin jan-jaqty zert­teý maqsatynda ortaq ǵylymı joba daıarlaýdy qolǵa aldyq. Bul – ótken tarıhymyzdy jiti ta­nýy­myzǵa, qazirgi yntymaǵymyz ben birligimizdi kúsheıtip, ulttyq qa­lybymyz ben bolmysymyzdy saqtaýǵa oń yqpal etetin faktor.

Jaqynda Nergız Bıraı, Gúl­janat Qurmanǵalı-Erjılasýn syndy ǵalymdarmen birigip, Zańǵar ekeýimiz túrik tilinde «Ult mek­tebiniń júregi – Ahmet Baı­tursynuly» atty monografııa ja­zyp shyqtyq. Kelesi jyly professor Nergız Bıraı men orys ǵa­lymy Tatıana Týgaıdyń Ahmet Baı­tursynuly zertteý eńbekterin ana tilimizge aýdaryp, jaryqqa shyǵarmaqpyz.

Sońynda aıtarymyz: qory­myz­dyń ár múshesi Alashty jer-ja­hanǵa tanytýǵa mindetti, múd­deli. Bul jolǵa túsken árbir jas zertteýshi – ulttyń joǵyn joq­tap, joǵalǵanyn túgendese, ózge zamandas-qatarlastarynyń júregine, kóńiline zııalylar ıdeıa­syn ornyqtyrsa, baıraqty er­lerdiń ómirin ıdeal qylsa, el bolashaǵy jarqyn bolatyny aqı­qat. Alash joly – ádilet pen parasat joly. Alashty taný, zertteý – ǵıbratty is, saýapty qyzmet. Alda jospar da, jumys ta kóp. Osy baǵytta bereke-birligimiz arta bergeı.

Eldos TOQTARBAI,

«Qyr balasy» QQ quryltaıshysy