Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bir jaǵynan taýarlar men azyq-túliktiń qymbattaı túsýi – dúken sóreleri men bazarlarǵa sapasyz ónimderdiń kelýine septesip jatqanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ádette, bular tańbasy joq tondar, elektrondy temeki, alkogol, jalǵan avtokólik bólshekteri sııaqty tanymal brendterdiń arzan ımıtasııasy.
Birqatar konsaltıngtik kompanııanyń zertteýlerine sáıkes, álemdegi kontrafaktilik ónimder naryǵynyń aınalymy oǵan teń ýaqyt kezeńindegi esirtki aınalymynan asyp da túsedi. Máselen, «Frontier Economics Ltd». ótken jyly kontrafakt aınalymynyń jylyna 991 mlrd dollarǵa deıin ósýin boljasa, bul kórsetkish, árıne, álemdik jasandy zattar naryǵyna túgel ortaq. Osyndaı ókinishti úrdisten elimiz de qalys qalmaıdy.
Ekonomıkalyq qylmyskerler kontrafaksııa men qaraqshylyqtan aıtarlyqtaı paıda kórip jatqanyn úkimettegilerdiń ishi sezedi, biraq onyń kesiri qanshalyqty tıip jatqanyn dál boljaý qıyn.
Qysqasy, qazirgi tańda jalǵan taýarlardyń dáýreni júrip, saýdasy órkendep jatqanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Adal bıznestiń paıdasyna aıtarlyqtaı nuqsan keltiretin qaraqshy-bıznes tutynýshy bitkenge zııanyn tıgizedi. Eń bastysy, kontrafaktilik taýarlar ekonomıkadaǵy kiristi ǵana azaıtyp otyrǵan joq, halyqtyń ekonomıkalyq ál-aýqatyn, densaýlyǵy men qaýipsizdigin keri ketirip otyr.
Kontrafaksııanyń zııatkerlik menshik pen patentterge negizdelgen turaqty bıznes-modelderge de ınnovasııa men ekonomıkalyq turǵyda órkendeýine tıgizetin kedergisi kóp desek te, ókinishke qaraı, kontrafaktilik ónimderdi óndirý jáne satý – jahandyq sıpatqa ıe boldy.
Qaraqshylyq taýarlar Eýropalyq odaq sııaqty iri ekonomıkalarda, damýshy elderde bolǵandyqtan, memlekettik organdar men táýelsiz bıznes-uıymdar tarapynan kontrafaktilik taýarlardy óndirýge jáne taratýǵa qarsy kúres – qaýipti, zııandy taýarlardyń naryqqa enýine jol bermeı, qoǵamdyq qaýipsizdik pen ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge, sondaı-aq zańdy saýda júıeleriniń tutastyǵyna járdemdesýge baǵyttalǵan.
Kontrafaktilik ónimder saǵattar, parfıýmerııa nemese bylǵarydan jasalǵan buıymdar sııaqty joǵary deńgeıli sán-saltanat zattarynan bastap, mashınalar, hımııalyq zattar nemese avtomobıl bólshekteri sııaqty bıznes taýarlaryna deıin, sonymen qatar oıynshyqtar, farmasevtıka, kosmetıka men tamaq ónimderi sııaqty dástúrli tutyný taýarlaryna deıin erekshelenedi. Shyndap kelgende, kez kelgen ónim jalǵan bolýy múmkin.
Eger jasandy túri eń kóp jasalatyn alkogoldik ishimdik, shylym túrleri deıtin bolsaq, tutynýshylardyń kópshiligi zııandy azaıtý tujyrymdamasyna sáıkes zııandy ádetterden birtindep bas tartý úshin aǵzaǵa zııandy azaıtý maqsatynda zııandylyǵy az túrine kóshýdi úrdiske aınaldyryp jatady. Kúshti alkogolden kúshtiligi tómen alkogolge, dástúrli temekiden qyzdyrylǵan temeki bar qurylǵylarǵa aýysyp jatyr. Biraq alkogol men temeki naryǵynda kontrafaktiniń kóp bolýy zııandy azaıtýǵa kómektespeıdi, kerisinshe densaýlyqqa orny tolmas zııan keltiredi.
Sonymen qatar kontrafaktilik saýda taýarlar qunynyń aıyrmashylyǵyna baılanysty kiristerin joǵaltatyn resmı kásiporyndar men tutynýshylardyń ekonomıkalyq ósýine tikeleı áser etedi.
Osy turǵydan alǵanda kontrafaktige qarsy kúres – elimizde de ózekti taqyryptardyń biri. Ekinshi jaǵynan, Qazaqstanda kontrafaktilik ónimniń taralýyna halyqtyń tólem qabiletiniń tómendeýi de yqpal etetinine kózdi jumyp qarýǵa bolmaıdy. Eldiń ál-aýqatynyń nasharlaýy taýarlardyń arzanyn alýǵa májbúrleıtinin, osydan qoǵamnyń kontrafaktilik ónimge degen tolerantty kózqarasyn qalyptastyratynyn moıyndaý qajet.
Eń qorqynyshtysy – farmasevtıka, avtomobıl bólshekteri men sapasyz oıynshyqtar. Mundaı kontrafaktilik ónimderdiń densaýlyq pen jalpy ulttyq qaýipsizdikke tóndiretin qaýpin aqshamen de ólshep shyǵara almaısyz.
Qazaqstan Ulttyq kásipkerler palatasynyń derekterine kóz salsaq, 2018-2021 jyldar aralyǵynda elimizge jalpy quny 30 mlrd teńgege kontrafaktilik ónim ákelingen. О́kinishtisi, bul kórsetkish jylyna kem degende 10%-ǵa kóbeıip keledi. Sonymen qatar aksızdik taýarlardy tańbalaý erejelerin buzǵany úshin qylmystyq isterdiń sany artyp jatyr. Oǵan qosa qaýipsizdik talaptaryna saı kelmeıtin taýarlardy shyǵarý jáne satý, el ishinde taýarlardy zańsyz óndirý men kontrabanda joq dep aıta almaımyz. Tek 2022 jyldyń qańtar-sáýir aılarynda Qazaqstanǵa quny 5 mlrd teńgeden astam kontrabandalyq taýarlardy ótkizýge áreket jasalǵan.
«Kontrafaktilik ónimder belgili brendtiń bedeline, taýar qunyna soqqy berip qana qoımaıdy. Sonymen qatar kóp jaǵdaıda satyp alýshy úshin zııandy ǵana, tipti ajal qushtyrýy da ábden múmkin. Adal, zańdy naryqta jalǵan zattarǵa oryn joq. Jurtshylyq quzyrly memlekettik organdardyń sapasyz taýarlardy josyqsyz jetkizýshilerdi maqsatty túrde qýdalaıtynyna senimdi bolýǵa tıis», dedi «Densaýlyq» ulttyq qaýymdastyǵynyń basshysy, dáriger Baqyt Túmenova.
Sarapshylar qaı elde bolsyn, eń aldymen, tutynýshynyń taýar sapasyna qoıatyn talaptarynyń tómendeýin halyqtyń kedeılene túsýimen baılanystyrady. Eger jalǵan brendtik sómkeler nemese tondar jalpy mádenıet salasyndaǵy másele bolsa, kontrafaktilik azyq-túlik, ishimdik, sýsyndar barshamyzdy shyndap oılantýǵa tıis.
Mysaly, shylymqorlar arasynda jastar men stýdentterge aksızdiń kóterilýine baılanysty jyl saıyn qymbattaıtyn resmı ónimder qoljetimdi emes. Al kontrafaktilik temeki aksızsiz bolǵandyqtan, sáıkesinshe baǵasy da arzanyraq. Biraq bir mezgilde mundaı kontrafaktilik ónimder el ekonomıkasyna nuqsan keltiredi jáne halyqtyń densaýlyǵy men ómirine qaýip tóndiredi.
2020 jyly resmı málimetter boıynsha, temeki ónimderiniń zańsyz aınalymy 1,4%-dy nemese 2,3 mıllıon qorapty qurady. Munda kontrafaktilik ónimderdiń qanshalyqty qaýipti ekeni týraly birneshe mysal keltirilgen. Dárihana jetkizýshilerinde kóbinese sertıfıkattar men lısenzııalar bola bermeıdi, qaraqshylyq naryqtaǵy dári-dármekter adam ómirine tikeleı áser etedi. Mysaly, maıdagerlik kásippen jasalǵan kontrafaktilik alkogol tek 2020 jyly 30-ǵa jýyq adamnyń ómirin qıdy.
Byltyr Almatyda alkogol ónimderin óndiretin 12 jerasty sehy anyqtalyp, 125 myńnan astam bótelke tárkilendi. Al Qazaqstannyń eń halqy tyǵyz Túrkistan oblysynda jaqynda eki jerasty sehy tabyldy, 410 lıtr alkogol túrindegi suıyqtyq pen satýǵa daıyn 1,4 myńǵa jýyq bótelke araq tárkilendi.
Dástúrinen jańylmaıtyn kontrafaktiniń kóp bóligi bizge shyǵystaǵy kórshimizden keledi. Bul – arzan, sapasyz kıimder, aıaqkıimder men aksessýarlar ǵana emes, sonymen qatar jalǵan avtokólik bólshekteri. О́zbekstan da naryǵymyzdy sapasyz, úı jaǵdaıynda jasalǵan kámpıtter, kúlshe, gazdalǵan sýsyndarmen qamtamasyz etedi.
Shyǵys Eýropa men BAÁ-den aksızsiz temeki aǵyny Ortalyq Azııa elderi men Reseı arqyly kontrabandalyq jolmen keledi.
«Arzan kontrafaktilik ónimder onyń eski jabdyqta, biliktiligi joq jumys kúshimen óndiriletinin anyqtap otyr. Bul rette ony jasaýda sapasyz materıal paıdalanyldy. Bul jaǵdaıda jalǵan ónim bir qaraǵanda túpnusqadan erekshelenbeýi múmkin. Biraq nashar sapa, ásirese azyq-túlik, dári-dármek, alkogol jáne temeki ónimderi satyp alýshynyń ómirine qaýip tóndirýi múmkin», dedi qazaqstandyq sarapshy Gıntaýtas-Iýozas Kentra.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodekstiń 110-babyna sáıkes, bir rettik veıpter kináratymen satylady: qaptamada júıelik ýlardyń, kanserogendi jáne mýtagendi zattardyń quramy, sondaı-aq daıyndaýshy men jaramdylyq merzimi týraly málimetter joq. Biraq bul ónimderge bizde zertteýler júrgizilmeıdi, al tehnıkalyq reglamenttiń bolmaýy quramnyń qaýipsizdik talaptaryna qanshalyqty sáıkes keletinin baqylaýǵa múmkindik bermeıdi.
Al Ulttyq qoǵamdyq densaýlyq ortalyǵy Qazaqstanda túrli dámdik qospalary bar bir rettik veıpterdi shegetin jasóspirim uldardyń sany úsh esege, al 11-15 jas aralyǵyndaǵy qyzdardyń sany eki esege óskenin alǵa tartyp otyr.
О́z kezeginde kontrafaktilik ónimder kóbinese sapa men qaýipsizdiktiń barlyq standartyna sáıkes kelmeıdi. Sonymen qatar kontrafaktilik zııatkerlik menshik quqyǵyn buzady. Qazir elimizde naryqtyń qudaıdan qoryqpaıtyn saýdagerleri men zańsyz ónimder salyqtyq jáne azamattyq baqylaý arqyly anyqtalady.
2023 jylǵa deıingi shaǵyn jáne mıkrobıznesti tekserýge jarııalanǵan moratorıı otandyq naryqqa zańsyz ónimder leginiń de edáýir ulǵaıýyna sebep boldy. Sondyqtan mamandar halyq densaýlyǵyna tóngen osynaý qaterdi azaıtý úshin bul taýarlardy retteýdiń naqty tetigin qabyldaýdy usynyp otyr.
ALMATY
