Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL «EQ»
Sýret
Bir ǵana sýretine kóptegen túsindirme eńbek jazylǵan sýretshiler bar. Jaratýshynyń baı qazynasyn ózinshe uǵynǵan talant ıeleri qarapaıym adamǵa kórine bermeıtin tuńǵıyqty kórmek. Ańyzǵa aınalǵan Van Gogtiń «Juldyzdy tún» sýretin eki keńistikke bólýge bolady. Biri joǵarǵy aspan kórinisi, biri qalanyń sýreti beınelengen tómengi kórinisi. Jalynnyń tili sekildi aspanǵa kóterilgen kıparıs sýreti gotıkalyq qamaldy eske salady. Kóp halyqtyń mádenıetinde kıparıs ólgen sońǵy jandy, máńgilikti, bolmystyń ótkinshiligin bildiredi. Bizdińshe, munda kıparıs sýreti aldyńǵy kezekke shyǵyp tur, sýrettiń basty qaharmandary da osylar. Shyǵarmaǵa qarap otyryp jumbaq sýretshiniń kúızelgen janyn, aspan men jer arasynda turaq tappaǵan júreginiń halin sezinýge bolady. Sýrette jerdegi ómirden góri aspandaǵy ómir tartymdy, ásem kórinedi, tek joǵarǵy bóligine nazar salar bolsaq tolqyǵan teńiz be, álde juldyzdary tóngen aspannyń beınesi me, aıyrý qıyn. Qalyń boıaýlar men aınalma gúlderdiń serpindi kúshi buljymaı bir zańǵa baǵynǵan tabıǵat tutastyǵyn kosmostyq úılesimdilikpen sheber jetkize bilgen.
Van Gog «Juldyzdy tún» kartınasyn psıhıkalyq aýytqýy barlardyń aýrýhanasynda jatyp salǵan. Shyǵarmashylyq eńbegi sýretshige óz-ózine kelýge kómek etip, dertinen aıyǵýyna járdemdesken.
Tús
Poıyz júrgeli turdy. Tún jarymy. Perronda áldebir jolaýshy belgisiz beketten túskeli qozǵala bastady. Ony, árıne tanymaımyn. Kelbetine uzaq tesile qaradym. Endi ony eshqashan kórmeıtin edim. Ol da meni kórmes. Keıde ǵumyrda jalǵyz ret qana kórgen adamdy saǵynyp júresiz. Máselen, on bes jasyńyzda Atyraýǵa ádebı festıvalǵa bardyńyz. Qaıtar jolda beıtanys beketten az-maz ýaqytqa ǵana túsken kezde erekshe kórikti qyz sizge balmuzdaq alýdy usyndy. Siz kórkine bola aldyńyz. Al biraq odan beri bes jyldan artyq ýaqyt ótse de siz ol arýdy umyta almaısyz. Qyzyq. Nege eken?
Adam ómiriniń jartysy oı arqyly, ıaǵnı oısha ótedi. Qala berdi tústi qosyńyz. Keıbir ǵalymdar segiz saǵattyq uıqynyń toqsan mınýty túspen ótedi dese, keıbir derekterde sonshalyq uzaq kóringen túster bar bolǵany eki-úsh sekýndtyń ishinde júzege asady delinedi. Tús jaıly sóz qozǵaǵanda psıhoanalıtık Zıgmýnd Freıd eske túsedi. Onyń tús týraly oılary ǵylymda ózindik negiz qalyptastyrdy. «Tús jorý» eńbeginde tústi óń men tústiń arasyndaǵy beısanalyq dep túsindirdi ári túste ulttyq erekshelik te bolatynyn jetkizdi. Árige barmaı-aq tús taǵylymynyń túbin túrkiden sýyrtpaqtasaq ta bolady. Qaıda barsa da óz kórin qazyp jatatyn Qorqyttyń túsi, Abylaıdyń túsi, Babyrdyń Samarqan qalasyn alar aldyndaǵy túsi áli kúnge ańyzdarǵa arqaý bolyp keledi. Iаǵnı Abylaı han ózi kórgen arystannyń ishinen qashqan túlkiniń qarnyn oryp jibergende qurt-qumyrsqa, baqa-shaıan, jylan-kesirtke órip shyǵady. Muny Kómekeı áýlıeniń qalaı joryǵany tarıhtan belgili. Jáne onyń negizsiz qalmaǵany da málim.
Shynynda denedegi rýh ólim sátinde adamnan múldem ajyrasa, tús kezinde belgili bir jerlerde saıahattap júredi. Keıde oıatqyshty saǵat segizge qoıyp, oıatqysh shyryldamaı qalsa da sol segizde oıanatynymyz bar. Islamda tús úshke bólinedi. Biri – rahmanı tús, biri – shaıtanı tús, biri – qııalı tús. Rahmanı tús – súıinshileý, eskertý maqsatynda bolyp kelse, shaıtanı tús áldebir qıyndyqtan qashyp júrý, tyǵyryqqa tirelip jan qınalatyn tustary, al qııalı tús óńdegi oılardan quralǵan, ne shóldegen jannyń sý kórýi ispetti qubylystar. Álemde tús arqyly týǵan ǵylymı eńbekter, óleńder, prozalyq týyndylar kóptep ushyrasady.
Dat ǵalymy Vor túsinde kúnniń ústinde jatqanyn kóredi. Aınalasynda dóńgelekter aınalyp júredi. Osy túsinen keıin atom qurylysy jónindegi ǵalamsharlyq modelin qurastyrady. Birneshe jyldan soń osy eńbegi úshin Nobel syılyǵyn ıelenedi. XX ǵasyrdyń ortasynda amerıkalyq ǵalym Djeıms Ýotson túsinde kobra tektes jylandy kóredi. Bul túsi arqyly ol DNQ-nyń qurylymy men formasyn oılap tabady. О́ziniń kezekti ǵylymı jumysynan soń Mendeleev tereń uıqyǵa ketedi. Kenet ózi neshe jyl zerttep bas qatyrǵan jumysy túsine enedi. Ǵalym tura sala qalam izdep, asyǵa jazýǵa kirisedi. Tek bir elementke ǵana túzetý engizip, qalǵanyn túsindegideı etip qaldyrady. Keı derekterde bul maǵlumatty joqqa shyǵarady. Shynynda, Mendeleevke álemdik ataq – talmaı eńbektenýdiń arqasynda ǵana kelgen edi.
