Turaqty ósimge qol jetkizdi
Birinshi másele boıynsha baıandaǵan Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrovtyń aıtýynsha, teris syrtqy faktorlarǵa qaramastan, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan ekonomıkasy 3,1% deńgeıinde turaqty ósimge qol jetkizdi. Naqty sektordaǵy ósim 3,2%-dy, al qyzmet kórsetý salasynda 2,5%-dy qurady.
Oń ósý qarqyny qurylys (+9,4%), aýyl sharýashylyǵy (+9,1%), aqparat jáne baılanys (+8%), saýda (+5%), kólik jáne qoımalaý (+3,9%), óńdeý ónerkásibi (+3,4%) salalarynda tirkeldi.
Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalardyń ósý qarqyny 7,8%-dy qurady. Ekonomıkanyń negizgi salalary boıynsha ınvestısııalar kólemi jyljymaıtyn múlikpen operasııalarda – 15,4%-ǵa, aýyl sharýashylyǵynda – 6,9%-ǵa, kólik jáne qoımalaýda – 5,5%-ǵa, sondaı-aq ónerkásipte 5,6%-ǵa ulǵaıdy.
2022 jylǵy qańtar-qarashada syrtqy saýda taýar aınalymy 33,4%-ǵa ósip, 122,2 mlrd dollardy qurady. Onyń ishinde eksport boıynsha kórsetkish 42,4%-ǵa ósip, 77,6 mlrd dollarǵa jetti. Taýarlar ımporty 44,6 mlrd dollarǵa jetip,
20,1%-ǵa ósti. Jalpy, respýblıkanyń oń saýda balansy 33,1 mlrd dollardy qurap, 89,7% ósti.
Premer-mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev eseptik kezeńde respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly baıandady. Onyń aıtýynsha, memlekettik bıýdjetke 15 trln 668 mlrd teńge somasynda kirister tústi (jospar 104,4%-ǵa oryndaldy), onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetke 10,5 trln teńge shamasynda kirister tústi (103%), jergilikti bıýdjetterdiń kiristeri 5,2 trln teńgeni (107,3%) qurady. Memlekettik bıýdjet shyǵystary
98%-ǵa, respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary – 98,6%-ǵa (18,5 trln teńge), jergilikti bıýdjetter shyǵystary 96,4%-ǵa (10,8 trln teńge) atqaryldy.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Marat Qarabaev óz baıandamasynda atap ótkendeı, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha jalpy somasy 2 trln teńgege 160-qa jýyq ınvestısııalyq joba paıdalanýǵa berildi, olar eksporttyq áleýetti ulǵaıta otyryp, óndeýshi ónerkásip salalarynyń óndiris kólemin odan ári arttyrýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar tranzıttik konteınerlik tasymaldar 6%-ǵa ulǵaıtyldy, onyń kólemi jıyrma fýnttyq balamada 1 mln 129 myń konteınerdi qurady. 15,4 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi (jospar – 15,1 mln sharshy metr).
Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqovtyń málimetinshe, eseptik kezeńde munaı jáne kondensat óndirý kólemi 84,2 mln tonnany qurady, onyń ishinde Teńiz ken ornynda 29,2 mln tonna, Qarashyǵanaq ken ornynda 11,3 mln tonna, Qashaǵanda 12,7 mln tonna munaı óndirildi. Munaı eksporty 64,3 mln tonnany qurady.
2022 jyly gaz óndirý kólemi 53,3 mlrd tekshe metr gazdy, taýarlyq gaz óndirisi 27,8 mlrd tekshe metrdi, ishki tutyný 19,3 mlrd tekshe metrdi, eksport 4,6 mlrd tekshe metrdi qurady.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeevtiń habarlaýynsha, aýyl sharýashylyǵy óniminiń kólemi 9,1%-ǵa ulǵaıyp, 9,3 trln teńgeni qurady. Atap aıtqanda, ósimdik sharýashylyǵynda ónim óndirý 15%-ǵa, mal sharýashylyǵynda 0,9%-ǵa ósti.
Atalǵan kezeńde tamaq ónimderin óndirý kólemi 3,9%-ǵa ósip, 2,9 trln teńgeni qurady: ósimdik maıy – 49,5%-ǵa, qant – 34,4%-ǵa, jańa aýlanǵan, salqyndatylǵan nemese muzdatylǵan balyq – 15,5%-ǵa, jarma – 11,5%-ǵa, un – 10,2%-ǵa, shujyq ónimderi – 5%-ǵa, makaron 3,8%-ǵa, óńdelgen kúrish 3,1%-ǵa ósti.
Mindet – ınflıasııany tómendetý
Baıandamashylardy tyńdaǵan Premer-mınıstr ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha el ekonomıkasy qalypty damý qarqynyn saqtap qalǵanyn atap ótti.
«Byltyr ekonomıkanyń naqty ósimi 3,1%-dy qurady. Naqty sektor, onyń ishinde óńdeý ónerkásibi, qurylys jáne aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy oń kórsetkishter turaqty ósýdiń negizgi faktory boldy», dedi Á.Smaıylov.
Onyń aıtýynsha, ishki jáne syrtqy ınvestısııalardy tartý – ekonomıkalyq ósýdiń mańyzdy faktory. Bul rette óndiristiń shıkizattyq emes sektoryna ınvestısııa tartý belsendi júrdi.
Barlyq negizgi makrokórsetkish boıynsha Aqmola, Almaty, Batys Qazaqstan, Jetisý, Qostanaı, Qyzylorda, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan oblystary men Shymkent qalasynda ósim baıqaldy. Al eń tómen kórsetkish Ulytaý, Mańǵystaý, Atyraý jáne Abaı oblystarynda tirkelip otyr.
Álıhan Smaıylov bıyl memlekettik organdar men ákimdikter Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrýǵa bar kúshin jumyldyrýǵa tıis ekenin atap ótti.
«Memleket basshysynyń barlyq tapsyrmasy men bastamasy qoǵamnyń suranysyna jáne aǵymdaǵy syn-tegeýrinderdi eńserýge negizdelgen. Osy mindetterdi oryndaý úshin árbir mınıstrlik pen óńirdiń qosatyn úlesi asa mańyzdy», dedi ol.
Onyń aıtýynsha, eń kemi 4% ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý úshin úılesimdi ári tıimdi jumys júrgizý kerek. Sondyqtan ishki naryqty otandyq taýarlarmen tolyqtyrý, ekonomıkany odan ári ártaraptandyrýǵa jáne turaqty jumys oryndaryn qurýǵa baǵyttalǵan jumystardy jandandyrý qajet. «Halyqtyń ál-aýqaty, eń aldymen, turaqty ósimge baılanysty», dedi Á.Smaıylov.
Sonymen qatar Premer-mınıstr ınvestısııa tartý jáne ınvestısııalyq jobalardy súıemeldeý jumystaryn kúsheıtý mańyzdy ekenin atap ótti. Ár ınvestormen jumys istep, árqaısysyna bólek jaǵdaı jasap, qarsy mindettemeler belgileý qajet. «Biz ár jobanyń ekonomıkalyq nátıjesin kórýimiz kerek», dedi ol.
Sondaı-aq Á.Smaıylov baǵanyń ósýin ustap turý jumystary basty nazarda bolýǵa tıis ekenin atap ótti. Inflıasııaǵa, eń aldymen, azyq-túlik baǵasynyń ósýi sebepshi bolyp otyr.
«Bizdiń mindetimiz – bıyl ınflıasııany 2 esege tómendetý. Ol 9,5% sheginde bolýy kerek. Bul – óte kúrdeli mindet. Sondyqtan kez kelgen problemanyń aldyn alý sharalaryna basa mán berip, jumyla áreket etýimiz qajet», dedi Premer-mınıstr.
Úkimet basshysynyń pikirinshe, bızneske qatysty jańa retteýshilik saıasat túsinikti ári ádil bolýǵa tıis. 2023 jyly táýekelderdi basqarý júıelerin avtomattandyrý arqyly baqylaýdyń tıimdiligin qamtamasyz etý, sondaı-aq shaǵyn jáne orta bızneste jumyspen qamtylǵandar sanyn 3,8 mln adamǵa deıin arttyrý qajet.
Ekonomıkalyq saıasattaǵy basymdyqtardyń biri – memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin birtindep qysqartý jáne barlyǵyna teń múmkindikter berý. Bul keshendi jekeshelendirý jáne memleketke tán emes fýnksııalardy básekeles ortaǵa berý arqyly iske asyrylýǵa tıis.
«Biz memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin Jalpy ishki ónimniń 14,4%-yna deıin qysqartýymyz kerek. Bıyl Jekeshelendirýdiń keshendi josparynyń 90%-yn oryndaý qajet», dedi Á.Smaıylov.
Premer-mınıstr TKSh ınfraqurylymyn jańǵyrtý boıynsha aýqymdy jumys kútip turǵanyn aıtty. Tozyǵy jetken elektr, jylý jáne sýmen jabdyqtaý jelilerin azaıtý úshin túpkilikti sharalar qabyldap, «Investısııa ornyna tarıf» baǵdarlamasyn sapaly iske asyrýdy qamtamasyz etý qajet.
Sondaı-aq bıyl Úkimet aldynda jańa Salyq kodeksin daıyndaý mindeti turǵanyn atap ótti. Ol salyq zańnamasyn jeńildetip, óndiris kólemi men ınvestısııalardy ulǵaıtýǵa, ınnovasııalardy engizýge, jumyspen qamtýdy yntalandyrýǵa tıis. Salyqtyq ákimshilendirý tolyǵymen táýekelderdi basqarý júıesine negizdelýi kerek.
Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, alda turǵan taǵy bir mańyzdy mindet – jańa Bıýdjet kodeksin ázirleý. «Biz bıyl qarjylyq tártipti kúsheıtip, bıýdjet júıesiniń ashyqtyǵyn keńeıtýge tıispiz. Sonymen qatar memlekettik shyǵystardyń tıimdiligin arttyrý kerek. Bıýdjetteý tásilderin jetildirý sheńberinde ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń birinshi basshylarynyń jedel ári derbes áreket etýin qamtamasyz etý qajet», dedi Á.Smaıylov.
Sonymen qatar ol ekonomıkany sıfrlandyrý jumystaryn kúsheıtý kerek ekenin atap ótti: aqparattyq júıelerdiń biryńǵaı platformaǵa ıntegrasııalanýyn qamtamasyz etý qajet, memlekettik qyzmetterdi barynsha elektrondyq formatqa kóshirip, ony halyqqa usyný úderisin jeńildetý kerek.
Otyrysty qorytyndylaı kele, Premer-mınıstr Qazaqstanda memlekettik basqarý júıesin qaıta qurý jalǵasatynyn aıtty. Ákimshilik reforma sheńberinde saıası qyzmetshilerdiń derbes jaýapkershiligin arttyryp, ókilettikterdi ortalyqsyzdandyrýǵa basa nazar aýdarylady.
«Áriptester! Munyń barlyǵy – osy jyly iske asyrylatyn mańyzdy mindetter. Mınıstrler men ákimder áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń barlyq josparlanǵan kórsetkishin erekshe baqylaýda ustap, olardyń oryndalýyn qamtamasyz etýge tıis», dep túıindedi sózin Á.Smaıylov.
Bankrottyq týraly jańa zań qoldanysqa enedi
Úkimet otyrysynda qaralǵan ekinshi másele halyqtyń shamadan tys kredıt alýyn azaıtý jónindegi sharalar týraly boldy.
Bul másele jóninde Premer-mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev halyqtyń shekten tys kredıt alýyn azaıtý jumystary aıasynda «Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń tólem qabilettiligin qalpyna keltirý jáne bankrottyǵy týraly» zań qabyldanǵanyn málimdedi.
Osy zańnyń aıasynda halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, birqatar tıisti rásim qarastyrylǵan. Máselen, sottan tys bankrottyqty tek bankter, mıkroqarjy uıymdary jáne kollektorlyq agenttikter aldyndaǵy qaryzdar boıynsha qoldanýǵa bolady. Bul oraıda borysh 5,5 mln teńgeden aspaýǵa tıis.
Ekinshi rásim – sot bankrottyǵy, onyń maqsaty bankrottyń múliktik massasy esebinen kredıtorlardyń talaptaryn barynsha qanaǵattandyrý. Úshinshi rásim – tólem qabilettiligin qalpyna keltirý, onda sot arqyly boryshty bólip tóleý
(5 jylǵa deıin) múmkindigi kózdeledi.
Bankrottyqtyń saldary: 5 jyl ishinde qaryzdar men kredıtter alýdy shekteý (lombardtardyń mıkrokredıtterin alýdan basqa); bankrottyqty 7 jyldan keıin ǵana qaıta qoldaný múmkindigi; 3 jyl boıy qarjy jaǵdaıynyń monıtorıngi.
Sonymen qatar osy másele boıynsha Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova baıandama jasady.
Máseleni qorytyndylaǵan Premer-mınıstr «Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń tólem qabilettiligin qalpyna keltirý jáne bankrottyq týraly» zań bıylǵy naýryz aıynan bastap qoldanysqa enetinin atap ótti.
«Bul qujat kredıtin tóleı almaı, qıyndyqqa tap bolǵan jeke tulǵalardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Joǵaryda aıtylǵandaı, zańda rásimderdiń úsh túri qarastyrylǵan – sottan tys bankrottyq, sot arqyly bankrottyq jáne tólem qabilettiligin qalpyna keltirý. Mundaı rásimderge qaryz alýshynyń ózi ǵana bastamashy bola alady», dedi Á.Smaıylov.
Úkimet basshysy azamattardyń mindetti túrde qarjylyq saýattylyqty arttyrý kýrstarynan ótýi kózdelip otyrǵanyn da aıtty. Osyǵan oraı atalǵan Zań kúshine engennen keıin azamattardyń da jaýapkershiligi artatyn bolady.
«Aldaǵy ýaqytta jyldam qaryz alý úshin kredıttik tarıhynyń durys bolýyna azamattardyń ózderi múddeli bolýǵa tıis. Bankrot dep moıyndaý qaryzdardy tólemeı ketý emes, tek sharasyz jaǵdaıdaǵy kómek ekenin árkim bilýi kerek», dedi Premer-mınıstr.
Úkimet basshysy tıisti zańǵa táýeldi aktilerdiń bárin jedel ázirlep, qabyldaýdy, sondaı-aq onlaın-rejimde qadaǵalap otyrýǵa múmkindik berý úshin azamattardyń ótinish berý jáne olardy elektrondyq túrde óńdeý úderisin avtomattandyrýdy qamtamasyz etýdi tapsyrdy.
Sonymen qatar Premer-mınıstr Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi ekinshi deńgeıdegi banktermen birge jeke tulǵalarǵa kredıt bergen kezinde qazirgi talaptardyń saqtalýyn qamtamasyz etýi qajet ekenin aıtyp ótti. «Tutynýshylyq kredıt alýdaǵy táýekelderdi azaıtý jáne halyqtyń shamadan tys kredıt alýyn tómendetý úshin sharalar qabyldaý qajet», dedi ol.
Sóz sońynda Úkimet basshysy halyq arasynda zań normalary men zańǵa táýeldi aktiler boıynsha keń aýqymdy túsindirý jumysyn qamtamasyz etýdiń mańyzdy ekenin atap ótti.
«Qajetti aqparat barlyq platformada jáne áleýmettik jelilerde qoljetimdi ári ashyq bolýǵa tıis», dep túıindedi sózin Premer-mınıstr.
