Ol zamanda qazirgideı dıktofon joq, aınalasyn asharshylyq jaılaǵan, halyqtyń turmysy nashar, aq pen qyzyl taıtalasyp qyrǵyn soǵys júrip jatqan kez. Osyndaı aýyr jaǵdaıda júrip-aq qazaq óneriniń joqshysy bolǵan Zataevıchtiń atasyna myń rahmet.
Bul kisiniń týǵan jeri – Orıol oblysynyń Bolhov qalasy. Týǵan jyly – 1869. Segiz jasynda ákeden aıyrylǵan ol áskerı gımnazııada oqyp júrip, mýzykamen aınalysqan. Nota jazyp úırengen. 1920 jyly Orynborǵa qyzmetke keledi. Osynda júrip ult qaımaqtary: Á.Jangeldın, S.Seıfýllın, E.Aldaońǵarov, J.Aımaýytov, B.Maılındermen tanysady. Bulardan kóptegen ánder jazyp alady.
Qazaq ániniń ádemiligine qunyqqan Aleksandar Vıktorovıch 1926-1927 jyldary Qazaq Halyq Aǵartý Komıssarıaty arqyly Semeı, Qarqaraly, Oral, Jetisý óńirlerin aralap, el ishindegi qazynalardy jıyp-teredi. Qolyna túsken án-kúıdiń notalaryn jazýmen qatar, keıbireýlerin fortepıano súıemeline ıkemdep, orkestrge túsirdi. Oryndaýshysy ózi bolǵan. Abaıdyń mýzykalyq murasy jóninde alǵash pikir aıtqan da osy kisi.
Osy kisiniń arqasynda «Kenesarynyń kókbalaǵy», «Qalmaqtyń qara jorǵasy» deıtin kúıler bizge jetken. Osy eki kúıdi 1926 jyly Qarqaralyǵa barǵan saparynda aǵaıyndy Túrikbaı jáne Múrásil Meńaıaqov degen azamattardan jazyp alypty. Bulardyń ákesi Ospanqul deıtin adam ertede Shubartaý jaqta mektep ashqan eken. Ataqty jazýshy Muhtar Maǵaýın osy Ospanquldyń mektebinde oqyǵan. Joǵarydaǵy Múrásildiń bir urpaǵy qazirgi óner qaıratkeri Tóleýbek Álpıev.
Sol sııaqty Oral óńirin aralaǵan saparynda Bókeı hannyń tikeleı urpaǵy Naýsha Bókeıhanov deıtin kúıshiden Qurmanǵazynyń «Adaıyn» jazyp alǵan. Zataevıchke Alash arystarynan bastap, qazaq oqyǵandarynyń barlyǵy ózderi biletin ánderdi aıtyp berip, jazdyrǵan.
A.Zataevıch 1920 jyldary Mirjaqyp Dýlatovqa jolyǵyp, «Qanattaldy» jáne «Kerzaman» deıtin ánderin jazyp alǵan. «Qanattaldy» Jaqańnyń óziniń áni. 1920 jyldary Qorǵaljynǵa kelgen saparynda «Qanatym taldyny» Qosymjan Babaqovqa úıretedi. Ándi elge taratqan Qosymjannyń aǵasy Seıitjan sal. Sondyqtan án osy kisige telinip kelgen. Bul ándi 1934 jyly Isa Baızaqov joǵary jaqtyń tapsyrmasymen mátinin ózgertip, «Ánderdiń uly atasy «Qanattaldy», Arqada ańyratqan Seıitjan saldy» degen joldardy qosqan.
Ataqty kompozıtor S.Rahmanınovpen tanystyǵynyń arqasynda qazaq ánderiniń jınaǵyn Amerıkaǵa jiberip, ondaǵy jurtty qulaǵydar etken. Qazaq ónerin shet jurtqa alǵash nasıhattaǵan adam osy – Zataevıch.
Aleksandar Vıktorovıch qazaq ánderin jazyp alýmen qatar, ony kimnen jazyp alǵanyn hattap-shottap otyrǵan. Keıbir ánderdiń shyǵý tarıhyna da mán bergen. Sonymen qatar termelerdi de jazyp alǵan. Mysaly, 1934 jyly Almatyda talantty ónerpazdardyń sleti ótedi. Osyǵan Nartaı Bekejanov kelip terme aıtqan. Ony Zataevıch tyńdap, kórip qolma-qol qaǵazǵa túsirgen.
Qazirdiń ózinde aıtylyp júrgen «Syrdyń qaratorǵaıy» deıtin án bar. Muny Úkili Ybyraıdyń áni dep júrmiz. Zataevıchte osynyń 9 nusqasy berilgen. Osy kisiniń arqasynda qazaq óneriniń maıtalmandary: Birjan, Muhıt, Aqan, Jaıaý Musa, Balýan Sholaq, Mádı, Maıra, t.b. attary alǵash ret baspa betin kórdi.
Qaıyrjan MAHANOV,
mýzykatanýshy
Astana
