KÚMBIRLEP KÚI TО́GILDI KО́KJIEKTEN

Qurmanǵazy atyndaǵy VIII respýblıkalyq halyq aspaptarynda oryndaýshylar baıqaýy márege jetip, bas júlde Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq halyq aspaptary orkestriniń ártisi Arman Júdebaevqa buıyrdy. Rasyn aıtý kerek, búginde elimiz óner baı­qaýy jaǵynan eshkimnen kem de, kende de emes. Túrli óner báıgeleri respýblıkanyń túkpir-túkpirinde júrgen ónerpaz jastardyń qanatyn qataıtý maqsatynda qoldan kelgenniń bárin jasap-aq baǵýda. Astanada “Shabyt” pen “Jas qanat” baıqaýlary bar. Almatyda Chaıkovskıı atyndaǵy, sondaı-aq basqa da klassıkalyq mýzyka aspaptarynda oınaýshylar men bıshi, ánshilerge arnalǵan birtalaı baıqaýlar ótedi. Munymen qosa kıno men teatrǵa baılanysty uıymdastyrylatyn sharalar taǵy bar degendeı, rýhanı sahnanyń qara qazandaı burq-sarq qaınap jatqany kóńilge kól-kósir sezim uıalatady. Solaı degenmen de, olardyń arasynan kóńildiń kók dónenin sahna saharasynda erekshe jelpintip ótetin Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptarynda oryndaýshylar baıqaýynyń eldik rýhy men órlik sıpaty aıryqsha ekenine eshkim kúmán keltire qoımas. “Naǵyz qazaq qazaq emes, Naǵyz qazaq dombyra” degen bir aýyz sózge dombyra týraly oı tutas syıyp ketip turǵan joq pa? Qazaq elin órkenıetti elder skrıp­ka­men, pıanınomen, vıolenchelmen tanysyn láıim, biraq dombyranyń orny bólek. Olarǵa Bethoven, Mosart, Bah, Shopen, Chaıkovskıı tań­syq emes. Olarǵa Qurmanǵazy, Dına, Tát­tim­bet, Súgir... tańsyq. Oǵan talaı saparlarda kóz jetkizip te júrmiz. Germanııaǵa Qazaqstannan kósh­ken bir nemis áıeli Berlınniń konsert za­lynda Qazaq elinen barǵan ónerpazdardyń al­dynan týysy kelgendeı quraq usha júgirip shyq­qanda, dombyranyń qońyr únin ábden saǵyn­ǵanyn aıtqan. Tokıodaǵy konsertte kúıshilerdiń ónerine rızashylyqpen qol soqqan japondar kesh sońynda dombyrany bir ustap kórmeıinshe ketpeı qoıǵan. Bárin aıt ta, birin aıt, qazaq ózgeden dombyrasymen, kúıimen ozyq. Basqada joq sol murany qasterleý búgingi urpaq paryzy desek, Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspap­ta­rynda oryndaýshylar baıqaýy osy maqsattaǵy ulttyq joba ekeni sózsiz. Bıyl segizinshi ret ótkizilip otyrǵan baıqaýdan baıqaǵanymyz – sapalyq deńgeıi birtindep ósip keledi. “Dombyra, sherter” nomınasııasynda saıysqa túsken jastar úsh kezeńde shetel kompozıtorynyń, qazirgi zaman kompozıtorlarynyń shyǵarmalarynan, Qurmanǵazynyń “Kishkentaı”, “Túrmeden qashqan”, “Saryarqa”, “Tóremurat”, “Adaı”, “Bulbul”, “Jiger” kúılerinen, Mahambettiń “Qıly qyrǵyny” boıynsha, sondaı-aq Arqa, Qarataý, Altaı, Tarbaǵataı jáne Jetisý óńiriniń kúılerinen, Dáýletkereı, Qazanǵap, Mańǵystaý, Syr óńiriniń shyǵarmalarynan baq synasty. Irikteý kezeńinde Qurmanǵazynyń jerebe boı­ynsha tórt kúıinen synǵa túsip, kúı atasynyń 25 kúıinen kúıtartys óte qyzyqty ótti. Birinshi oryndy Novosibir memlekettik konser­va­to­rııa­sy­nyń opera jáne sım­fonııalyq dı­rı­jer­leý mamandyǵy boı­ynsha 4-kýrs stý­den­ti Rýslan Baımýr­zın men Mań­ǵystaý óner kolled­jiniń 4-kýrs stýdenti Abylaı Tilepbergenov ıelendi. “Qobyz, qyl­qo­byz” nomınasııasynan ótken saıys jastar­dyń bul ónerge erekshe bet buryp kele jat­qa­nyn kórsetti. “Tilep” syndy shyǵarma­shy­lyq újymdarynyń ǵajaıyp óneri búginde el aýmaǵynan syrtqa dańqy jaıyla bas­ta­ǵan. Bir kezderi ke­ńes­tik saıasattyń salda­ry­nan kenjelep qalǵan óner janry janda­nyp, jekelegen nebir talantty qobyzshylar men toptardy dúnıege ákelýde. Kóptegen kúı­ler qobyzǵa óńdelip, qazir bul aspapta or­yndalatyn shyǵarma­lar­dyń edáýir kóbeı­geni baıqalady. Kúılerdiń estradalyq nusqalary dombyraǵa arnalyp shyqqanda muny alǵashqyda bireý quptady, al bireýdiń qulaǵyna túrpideı tıgeni ras. Odan keıin “Ulytaý” syndy áıgili top dúnıege kelgen soń, qarsylyq úni báseńsip, kúı mundaı da úlgimen ómir súre alatyndyǵyna jurt ılandy. Sol sııaqty sońǵy ýaqytta qobyz da zamanaýı, klassıkalyq mýzykalyq aspaptarmen ushtasa oryndalýda. Muny saıysqa qatysý­shylarǵa arnalǵan repertýardan aıqyn ańǵarýǵa bolady. Birinshe kezeńde prıma-qobyzshylar Qurman­ǵazynyń A.Tolǵanbaev óńdeýindegi “Balbyraýyn” kúıin, Qazaqstan men shetel kompozıtorlarynyń vırtýozdyq shyǵarmasyn, ekinshi kezeńde K.Dúısekeevtiń “Skersosyn”, sondaı-aq dástúrli nemese halyq kompozı­to­ry­nyń, shetel kompo­zıtorynyń kólemdi shyǵarma­syn, úshinshide E.Brýsılovskııdiń “Bozaıǵyr” sıýıtasynan romans oryndady. Al qylqobyz­shylar Qorqyttyń “Qońyr”, Yqylastyń “Jez kıik” kúılerin, fortepıano súıemeldeýimen Qazaqstan kompozıtorynyń shyǵarmasyn, J.Qalambaevtyń “Marshyn” tartyp, márege jetti. Birinshi júlde Qazaq ulttyq óner ýnıver­sıtetiniń 3-kýrs stýdenti Toqtar Aǵyraev pen osy oqý ornynyń 2-kýrs stýdenti Sadjana Myrzalıevaǵa tıdi. Syrnaı nomınasııasynda baıan men akkor­deon aspaptarynyń úni Qurmanǵazy kúılerimen asqaqtady. Birinshi kezeńde polıfonııalyq, vırtýozdyq shyǵarmalarmen qatar saıysker óz tańdaýymen Qurmanǵazynyń bir kúıin oryndasa, qalǵan kezeńderde Qa­zaqstan kompozıtor­la­ry­nyń baıan men ak­kordeonǵa jazǵan qa­zirgi zaman­ǵy shyǵar­ma­laryn, halyq mýzyka­synyń óńdel­gen jańa túrin, qalaǵan shyǵar­masyna qosa kólemdi úl­gidegi týyndyny us­yndy. Birinshi oryndy Qazaq ulttyq óner ýnı­versıtetiniń 1-kýrs stýdenti Rýslan Týraev ıelendi. Báıge ón­dirdeı ónerpazdyń talaıyna úmittiń sáýlesindeı aı­shýaq sezim syılady. Olardyń kóbi oqý or­yndarynan kelgen jas­tar. Inemen qudyq qaz­ǵandaı bilim arna­syn keńeıtý bar da, kóki­rekke toqyǵandy is júzinde kórsete bilý degen taǵy bar. Bul salada ekeýin qatar alyp júrmeı bol­maıdy. Ol úshin ár adamnyń kásibı bilik­tiligin bir jaǵy tarazyǵa salatyn, ekinshi jaǵynan she­ber­ligin shyńdaý mektebi bolatyn báıgeniń orny bólek. Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspap­ta­ryn­da oryndaýshylar baıqaýy sondaı mindetti aby­roımen atqaryp kele jatqan iri mádenı shara. Jaqynda “Qazaqtyń 1000 kúıi” atty jınaq jaryq kórip, keýdemizdi shattyq kúıi kernegen edi. Osynsha ǵalamat muraǵa ıe qazaqtan baqytty jurt bar ma, sirá? Qazaqtyń kúılerin jınaý, zertteý jumystary odan ármen jalǵasyp jatyr. Sol istiń myna joba jalǵasyndaı, qanatyndaı bolyp kórinedi. Endi ol eldik muratqa aınalýy úshin alda qandaı isterge kóńil bólý kerek degen suraq týady. Jarqyly áli de jasyqtaý ma dep qalasyń. Sahnalyq bezendirilýi keıbir óner keshterinen jutań kórinedi. Sol kezde shirkin-aı, osyndaı ónerdi nasıhattaıtyn sharany qar­jy­laı demeıtin, rýhanı jebeıtin eljandy mesenat­tar bizden qashan shyǵar eken degen muń torıdy qabaqty. Elordadaǵy jalǵyz bir osy tól baı­qaý­dyń ashylýy men jeńimpazdaryn mara­pattaý keshine kirý ózge jurtqa arman bolatyn kúnge je­ter me ekenbiz? Prezıdenttik mádenıet or­ta­ly­ǵynyń zalyn baıqaýdyń ashylý kúni qala­daǵy mektep oqýshylarymen toltyrdyq. Bul – bir. Ekin­shiden, bir ǵana Qurmanǵazy atyndaǵy baı­qaýmen shektelmeý kerek, kele­shekte Dına atyn­daǵy báıgeni qolǵa alsaq ta artyq bolmaıdy deg­en oıdyń sheti qyltıdy. Qalaı desek te, ha­lyq aspaptarynda or­yndaý­shylar baıqaýyn ke­le­shekte halyqaralyq iri óner saıystary deń­geı­ine jetkizý basty murat bolyp qala berýi kerek. Qarashash TOQSANBAI. QONAQ AZ OTYRYP, KО́P SYNAIDY... Almatyda Ortalyq Azııa elderiniń  III halyqaralyq teatr festıvali ótýde Sársenbiniń sátti kúni Almatyda Orta­lyq Azııa elderiniń halyqaralyq teatr festıvali ashyldy. О́ner dýmanyna Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan jáne Qazaqstannyń teatr qaıratkerleri qatysyp, osy tórt eldiń sahnasynda sońǵy maýsymdarda júrip jatqan dramatýrgııa jaýharlary ózara synǵa túsýde. Dál osyndaı festıvaldi dás­túrge engizýdiń kózdegeni kóp. Bul sha­ra atalmysh elderdiń teatr sala­syn­daǵy yntymaqtastyǵyn artty­ryp, táji­rıbe almasyp, teatr maı­tal­man­daryn yntalandyryp, re­per­týar­lar­dyń baıýyna septesýdi maqsat tutady. Festıvaldiń quryltaıshysy – elimizdiń Mádenıet mınıstrligi bolsa, ony uıymdastyrýdy júzege asyratyn “Qazaqstan halqynyń rýhanı damý qory”. Festıvaldiń ashylý saltanaty M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memle­ket­­­tik akademııalyq drama teat­ryn­da ótkenimen, festıval aıasyndaǵy baıqaýǵa qatysatyn qoıylymdar  Ǵ.Músirepov atyn­da­ǵy Qazaq mem­lekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatry men Q.Qo­ja­mııarov atyndaǵy mem­lekettik uı­ǵyr mýzykalyq komedııa teat­ryn­da júrip jatyr. Halyqaralyq festıvalge óz elimizden T.Júrgenov atyndaǵy Qa­zaq ulttyq óner akademııasy, Oń­tústi Qazaqstan oblystyq orys dra­ma teatry, Astana qalasyndaǵy Jas kórermender teatry, Batys Qa­zaqstan oblystyq qazaq drama teatry, N.Bekejanov atyndaǵy Qy­zylorda oblystyq mýzykalyq drama teatry, S.Muqanov atyndaǵy Soltústik Qazaqstannyń qazaq mý­zykalyq drama teatrlary qatysýda. Festıval qatysýshylary men qonaqtary Almatyǵa aıaǵy tıgen kú­ni M.Lermontov atyndaǵy mem­lekettik orys akademııalyq drama teatrynda “Korol Lır” qoıy­ly­myn baıqaýdan tys tamashalap, Ortalyq memlekettik murajaıdaǵy kóne jádigerlerdi tamashalady. Festıval jeńimpazdaryn ar­naıy jasaqtalǵan qazylar alqasy 13 ataýly syılyq boıynsha anyq­taıdy. Qazy­lar alqasynyń qura­myn­da Or­ta­lyq Azııa elderiniń teatr synshy­lary, tanymal akter­ler, rejısser­ler, dramatýrgter men sýretshiler bar. Bir aıta ketetin jáıt, teatr fes­tıvaline arnaıy kelip jatqan kórshi elderdiń ónerpazdary Qa­zaq­standaǵy sharaǵa úlken mán berip, oǵan qatysýdy mártebe kóretin­dik­terin jasyrmaıdy. Tipti aıyr qal­paq­­ty aǵaıyndar óz elderinde tu­tan­ǵan tu­raqsyz saıası oqıǵa­lar­dyń salda­ry­nan osy festıvalge qatysa almaı qalamyz-aý dep, al­dyn-alda qam jasap, Astanaǵa qaı­ta-qaıta she­k­aradan ótkizýdi surap, hat jol­da­ǵandaryn da bilemiz. Tá­jik pen óz­bek te Ortalyq Azııa el­deriniń ha­lyq­aralyq teatr fes­tıvaline ábden daıyndalyp, sońǵy maý­sym­darda (fes­tıval sharty boıynsha) qoı­ylǵan eń úzdik spektaklderin daıyndap ákelgen. Degenmen, atalmysh festıval jyl ótken saıyn kemeldenip, to­ly­syp, tanymal bola túsýdiń or­nyna, sıyrquıymshaqtanyp bara jat­qandaı áser qaldyrady. Bul BAQ ókilderiniń bitpeıtin ba­zynasy, tyrnaq astynan kir izdegen kiná­ratshyldyǵy emes. Jetim qyzdyń toıyndaı sol­ǵyn bastalǵan halyqaralyq fes­tı­val da tıisinshe nasıhattalmaıdy. Tipti onyń aıasynda júretin spek­takl­derdiń jarnamasy joqtyń qasy dese de bolǵandaı. Álde bizge ǵana osylaı kórindi me desek, Qa­zaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵy­nyń tóraǵasy Tuńǵyshbaı Jaman­qulov tómende­gideı pikir bildirdi. Bul jalǵyz Jamanqulovtyń oıy emes, kóptegen teatr mamandary tarapynan tómendegideı qynjylys baıqalady. – Bul festıval memleke­ti­miz­diń abyroıyn kóteretin, eldigimizge de syn bolatyn mádenı oqıǵa. Fes­tıvaldi atyna saı etip ótkizý óre bıiktigin, órkenıettilikti kór­setedi. Alaıda, jyl ótken saıyn sharalary shıraýdyń ornyna, ke­teýi kete bastaǵandaı. Sondyqtan festıval­diń ashylýy asa kóńil kón­shite qoımady. Buǵan elimizdiń Mádenıet mınıstrligi asa kóńil bó­lýi kerek edi. Uıymdastyrý ja­ǵy­nan olqy­lyqtar bar ekendigin ja­syrmaý qa­jet. Halyqaralyq deń­g­eıdegi fes­tıval qala ishinde de jarnama­lanǵan joq. Al kórshile­rimiz qazylar alqasynyń quramyna ózderiniń eń tańdaýly teatr maı­talmandaryn, festıval baıqaýyna myqty qoıylymdaryn iriktep ákelip otyr. Qazaqstannyń qazirgi jetistikterin moıyndaıtyn baýyr­las respýblıkalar bul festıvaldi keremet deńgeıde ótedi dep, júrek­teri tolqyp, jeńisten dámeli bo­lyp, úlken oqıǵa kórip kelgen. О́zi­mizdiń de, solardyń da eńbekteri esh, tuzy sor bolmaýy úshin bas­ta­ǵan isimizdi baıandy, qolǵa alǵan tir­likti nege sapaly etpeske?! Iá, Or­talyq Azııa memleketteriniń ha­lyq­aralyq fes­tıvali – úlken múm­kindik. Festı­valge tórt elden de­legattar keldi. Qonaq az otyryp, kóp synaıdy... – dedi Qazaqstan Teatr qaırat­ker­leri odaǵynyń tó­ra­ǵasy olqylyq­tardy jaba-búrkelemeı. Sonymen, jeksenbi kúnge deıin júretin teatr festıvali bir sy­dyr­ǵy ótip jatyr. Keshe festıval aıa­syn­da Astana qalasynyń Jas kó­rermender teatry Á.Kekil­baev­tyń “Hansha-darııa” hıkaıasyn, Tá­jik­stannyń mem­lekettik mýzy­ka­lyq-komedııa teatry N.Taba­rovtyń “Shól qandyrý” dra­masyn, О́zbek­stannyń Sýrhandarııa oblystyq M.Uıǵýr atyndaǵy mý­zykalyq dra­ma teatry “Qyrsyq shal” drama­lyq shyǵar­masyn, Ońtústik Qazaq­stan oblys­tyq orys drama teat­ry japon ha­l­­qynyń ańyz-áfsana­syna quryl­ǵan “Tokýmı men Sýrý”, Ba­tys Qa­zaq­­stan oblystyq qazaq dra­ma teat­ry E.Olbıdiń “Haıýanattar baǵyn­da­ǵy oqıǵa” qoıylymdaryn kórsetti. Aınash ESALI. ALMATY.