Mamandar bıyl darııa arnasynda sýdyń mol ekendigin aıtyp otyr. Sońǵy 2-3 jylda solyp aqqan ózen sýy osy qysta kúrt kóbeıdi. Qyrǵyzstandaǵy Toqtaǵul sý qoımasyndaǵy kólem byltyrǵydan 1,3 mlrd tekshe metrge artyq. Odan bergi Qaıraqqum, Ándijan, Sharbaq aıasyndaǵy sý ótken jylǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda kóp. О́zimizdiń Shardara da shirep tur. Byltyr onda 2 mlrd 387 mln tekshe metr sý bolsa, búgingi aıasy 4,7 mlrd-qa jetti. Qańtar aıynyń alǵashqy 2 kúninde Shardaraǵa sekýndyna 1 400-1 500 tekshe metr sý túsip, biraz alańdatqan. Qazir edáýir azaıdy. Osynyń ózi byltyrǵydan eki eseden astam kóp.
Bıyl toǵyzynshy qańtar kúni Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Zúlfııa Súleımenovanyń tóraǵalyǵymen Syrdarııa ózeni basseınindegi sý sharýashylyǵy jaǵdaıyn talqylaǵan keńes ótti. Keńeste Shardaraǵa túsip jatqan sý memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasynyń boljamdy kestesinen edáýir artyq bolyp turǵany aıtyldy. Sý qoımasynyń qaýipsizdigi úshin 2022 jylǵy 13 jeltoqsannan bastap tómenge – 700, odan keıin – 800, bıylǵy 4 qańtardan bastap 1 myń tekshe metr sý tastalyp jatyr. Bul byltyrǵy kólemnen 10 esege kóp. Altynshy qańtardan bastap osy mol sýdyń 400 tekshe metrin Kóksaraı sý rettegishi qabyldaı bastady. Sý rettegishte qazir 710 mln tekshe metr sý tur. Byltyr osy ýaqytta ondaǵy kólem budan 29 ese az bolatyn.
– Sý qoımasynan darııa arnasyna byltyr 100, bıyl 1 myń tekshe metrden sý tastalyp jatyr. Kóktem men jazda bul Syrdarııaǵa buıym bolmas edi, kún raıyna baılanysty qysta birde qatyp, birde erip turatyndyqtan muz bir ıinde keptelip, lyqsyp kelgen mol sý arnadan asyp ketýi múmkin. Jaqynda Jańaqorǵanda osyndaı jaǵdaı boldy. Osy kúni arnanyń Shıelidegi Qyzylqaıyń, Jańaqorǵandaǵy Kóktóbe, Tómenaryq aýyldarynyń tusynda jentektelgen muz júrip jatyr. О́zen jaǵdaıyn baqylap otyratyn bizdiń «kúr júrdi» dep qarbalasqa túsetinimiz osy kez, – deıdi «Qazsýshar» RMK Qyzylorda fılıaly dırektorynyń orynbasary Jorabek Ernazarov.
Byltyr jeltoqsannyń sońǵy kúnderindegi aıazda darııada muz tolyq ustasty da, keıinnen erı bastady. Mundaı kezde kóp sý qabyldaý qaýipti. Eger ózen betin qalyńdyǵy 30-35 santımetr muz japsa, mol sýdy sonyń astymen jiberip, arnany qaıyrdan tazartyp alýǵa bolar edi. Qaıyr demekshi, ózen sýymen jylyna joǵarydan 180-190 myń tonna laı aǵyp keledi. Sońǵy jyldary aǵys baıaýlap, osy qoqys ózen tabanyn qalyńdatyp jatyr.
Mol sý sońǵy 12 jyl ishinde kólemi 7 mlrd tekshe metrge azaıyp, jaǵalaýynan alystap ketken Kishi Aral aıdynyn toltyryp alýǵa múmkindik berip otyr. Aral-Syrdarııa basseındik ınspeksııasy men «Qazsýshar» RMK oblystyq fılıaly mamandary qazir osy baǵytta jumys istep jatyr. Teńiz deńgeıi 42 metrlik mejege jetkende kemerine kelip, ondaǵy sý kólemi 27 mlrd tekshe metr bolady. Qazirgi esep boıynsha onda 18,5 mlrd tekshe metr kóleminde sý jınaqtalyp tur.
– Qazir Qyrǵyzstan sý qoımalaryn energetıkalyq maqsatta ǵana paıdalanyp otyr. О́zbekstan da byltyr, bıyl Arnasaıdy ashqan joq. Bul Shardaraǵa túsetin sýdyń molaıýyna áser etti. Osy kúni oblys shekarasyna joǵarydan sekýndyna 620 tekshe metr sý jetip tur. Onyń 20 paıyzdan astamy Qyzylorda sý torabyna deıingi kólder júıesi men kanaldarǵa jiberilip jatyr. Kishi Aralǵa byltyr 24 tekshe metr ǵana jiberýge múmkindik alsaq, qazir 116 tekshe metr sý teńiz aıdynyna quıylyp tur, – deıdi fılıal dırektorynyń orynbasary.
Qazir mamandar aldynda «osy telegeı sýdy qalaı paıdalanamyz?» degen másele tur. Basty úmit – Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes salynýǵa tıis Qaraózek sý qoımasy. Biraq tehnıkalyq ekonomıkalyq negizdemesi men jobalyq-smetalyq qujattamasyndaǵy sáıkessizdikten bastamanyń iske asýy ázirshe kidirip tur.
Byltyrǵy jyl sońynda óńirge jasaǵan saparynda Úkimet basshysy Álıhan Smaıylov atalǵan máseleni zań aıasynda jedel sheship, sý qoımasynyń qurylysyn bastaýǵa respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólý múmkindigin qarastyrýdy tapsyrdy. Eger bastama júzege asyp jatsa alǵashqy kezekte Baıgeldi, Kartonkombınat jáne Qojataı ýchaskelerinde qurylǵy salynady. Osy arqyly jınaqtalatyn 775 mln tekshe metr sý Syrdarııa, Jalaǵash jáne Qarmaqshy aýdandaryndaǵy kólder júıesin molyqtyryp, balyq sharýashylyǵyn damytýǵa, shabyndyq-jaıylymdyq alqaptardy, Qazaly aýdanynyń egistik alqaptaryn sýlandyrýǵa jumsalady.
Osy qysta kórshiles Túrkistan oblysy aýmaǵyna qar mol tústi. Bul kóktemde de arna deńgeıi tómendemeıtinin bildiredi. Osyǵan baılanysty mamandar tarapynan darııa boıyna kezekshilikter uıymdastyrylyp, sý tasqyny bola qalǵan jaǵdaıda qaýiptiń aldyn alý úshin aýdan ortalyqtarynda ornalasqan óndiristik ýchaskelerde ınertti materıaldar qatary tolyqtyrylyp jatyr.
Bar tirshiligi darııanyń deńgeıine baılanysty bolǵandyqtan dıqandardy bıylǵy ózgeris qýantyp tur. Biraq mol sýdy maldanyp, kúrish kólemin negizsiz ulǵaıtýǵa jol berilmeıdi. О́ıtkeni 2030 jylǵa qaraı elimizdiń ońtústik óńirlerinde sý tapshylyǵy arta túsetini boljanyp otyr. Sondyqtan da sýdy meılinshe az qajet etetin daqyldar egip, egin sharýashylyǵyn ártaraptandyrý bastamasy jalǵasa beredi.
Qyzylorda oblysy
