Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda: «Internet jəne telefon arqyly jasalatyn alaıaqtyq əreketterge aıryqsha nazar aýdarý kerek. Quqyq qorǵaý organdary mundaı qaterlerdi anyqtap, qylmyskerlerdi quryqtaý úshin aqparattyq-saraptama jumysyn kúsheıtýi qajet. Sondaı-aq azamattardyń quqyqtyq jəne qarjylyq saýatyn júıeli túrde arttyrǵan jón», dedi. Prezıdenttiń ózi bul máselege nazar aýdarsa, jaǵdaıdyń ýshyǵyp turǵanyn paıymdaı berińiz.
Ishki ister mınıstrliginiń Krımınaldyq polısııa departamenti Kıberqylmysqa qarsy kúres ortalyǵy bastyǵynyń orynbasary Rústem Dúısetaevtyń aıtýynsha, búginde azamattardyń aqshasyn aldaý jolymen zańsyz ıemdený – qylmystardyń eń kóp taraǵan túri.
– Internet alaıaqtyqtyń órshýine pandemııa kezindegi shekteý sharalary erekshe áser etti. Sol kezde tutynýshy halyq onlaın qyzmet kórsetý túrlerine júgindi, taýarlardy ınternet arqyly satyp ala bastady. Sáıkesinshe, bankterdiń qyzmet kórsetýi barynsha sıfrlyq formatqa kóshti. Onlaın qaryzdar men elektrondy aqsha aýdarýlar kóbeıdi. Qazir árbir azamattyń qolyndaǵy telefonda ekinshi deńgeıli bankterdiń mobıldi qosymshalary bar. Sıfrlyq tehnologııalardyń damýy olardy paıdalana otyryp jasalatyn urlyqtardyń ósýine ákeldi.
Bul – jalǵyz bizdiń elde emes, búkil álemde beleń alǵan ózekti másele. Alaıaqtar azamattardy aldaý úshin ártúrli amaldardy qoldanady. Sol sebepti qylmystardyń sany jyldan jylǵa kóbeıip otyr. Tirkelgen isterdi taldaý kórsetkendeı, alaıaqtar abonenttik nómirdi aýystyrýǵa arnalǵan arnaıy servısterdi (baǵdarlamalyq jasaqtama) belsendi paıdalanady. Iаǵnı baǵdarlamalyq jasaqtamanyń kómegimen shynaıy abonenttik nómirdi ózgertip, jymysqy áreketterin júzege asyryp otyr. Áleýmettik ınjenerııa ádisterin qoldana otyryp, alaıaqtar shottaǵy kúdikti operasııalar nemese nesıe alýǵa áreket týraly habarlaıdy. Olar kóbine ózderin banktiń qaýipsizdik qyzmeti, polısııa nemese prokýratýra qyzmetkerleri retinde usynady jáne banktiń josyqsyz qyzmetkerlerin ustaý boıynsha arnaıy operasııa júrgizilip jatqanyn habarlaıdy. Aqshanyń saqtalýyn qamtamasyz etý úshin azamattardy shottaǵy nemese depozıttegi aqshany qaýipsiz «saqtandyrý» shotyna aýdarýǵa kóndiredi, – deıdi Rústem Dúısetaev.
Tyǵyryqqa tirelgenderdi áńgimege tartsań, kóbiniń máselesi shaǵyn qarjy uıymdarymen baılanysty. Alaıaqtar birneshe nesıe resimdep, qolyna ustap kórmegen aqshany moınyna ilip bergen. Áıtpese, naryq qyspaqqa alǵan ýaqytta ekiniń biriniń esepshotynda mıllıondap qarajat jatqan joq. Mundaı jaǵdaıǵa kóbine zeınetkerler tap bolady. Alaıaqtar ózderin bank qyzmetkerleri retinde tanystyryp, «esepshotyńyzdaǵy qarajatty alaıaqtar sheship alaıyn dep jatyr» dep qara bultty tóndirip, qarttardy qapy qaldyryp jatady. Jastardyń ózi áp-sátte aldanyp, san soǵyp júr.
Jurt arasynda alaıaqtardy «aıaǵynan shalý» úshin jazany kúsheıtý kerek degen usynys jıi aıtylyp júr. Elimizdiń Qylmystyq kodeksiniń 190-baby 2-bóligi 4-tarmaǵyna sáıkes, aqparattyq júıeni paıdalanýshyny aldaý nemese senimin teris paıdalaný arqyly jasalǵan alaıaqtyq 4 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýǵa nemese aıyppul (4 myń AEK) salýdy kózdeıdi. Qylmys top quramynda nemese asa iri mólsherde jasalǵan jaǵdaıda 5 jyldan 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylǵan.
Búginde óńirlerde kıberqylmysty tergeıtin mamandandyrylǵan tergeý-jedel toby qurylǵan. Respýblıka boıynsha jedel-izdestirý sharalary júrgizilip jatyr. Máselen, byltyr 26-28 maýsym aralyǵynda elimizdiń barlyq aýmaǵyn qamtyǵan «Antı-Frod» jedel-profılaktıkalyq sharasy uıymdastyryldy. Nátıjesinde, 303 quqyq buzýshylyq tirkelip, 457 buryn jasalǵan qylmys ashyldy, 254 adam ustaldy. Aqparattyq júıelerdi paıdalanýshylarǵa qatysty 2 jáne odan da kóp alaıaqtyq jasaǵany úshin osyndaı 39 adam quryqqa túsken.
Árıne, kıberqylmyspen kúresýde tártip saqshylarynyń da joǵary biliktiligi – basty nazarda. Sala mamandary halyqaralyq jáne salaaralyq kelisimderdi iske asyrý sheńberinde shetelderde aqparattyq tehnologııalardy paıdalana otyryp jasalatyn quqyq buzýshylyqtardy anyqtaý men olardy ashýdyń jańa ádistemeleri negizinde bilimin jetildirip júrgenin atap ótken jón.
Jasyratyny joq, ınternette jarnamasy jarqyn taýarlardy kórgende, qaı-qaısymyz da ony satyp alýǵa qulshynamyz. Mundaı jaǵdaıda, eń birinshiden, sol taýar alatyn saıt qandaı saıt, jalǵan emes pe, sony anyqtaýǵa tyrysýymyz kerek. Onyń mekenjaıy, telefondary bar ma, soǵan qaraımyz. Eger bolyp jatsa, oǵan habarlasyp, satýshysymen sóılesýimiz qajet. Osy saıtta bul taýardy buryn alǵan adamdardyń pikirleri bar ma, olar ne deıdi, osyǵan da nazar aýdarǵan artyq etpeıdi. Osyndaı jan-jaqty aqparattardy anyqtap alǵannan keıin ǵana aqshany tóleýimizge bolady.
Taǵy aıta ketetin mańyzdy másele – árbir ınternetke qosylǵan kompıýterde, planshette vırýsqa qarsy baǵdarlamalar mindetti túrde bolǵany durys. О́ıtkeni ol sizge qajetsiz, kúmándi, sizdiń baǵdarlamalaryńyzǵa tikeleı zııan keltiretin bóten faıldardy tez anyqtap, bárin ózi-aq joıyp otyrady nemese sizden surap otyrady.
Esterińizge sala keteıik, bankter bolsyn, quqyq qorǵaý oryndary bolsyn, esh ýaqytta sizge telefonmen habarlasyp nemese messendjermen jazyp, logın, parol sekildi qupııa málimetterdi suramaıdy. Tipten qajet bolǵan jaǵdaıda, bank qyzmetkeri sizge habarlasyp, bar máseleni naqtylaý úshin «bizdiń kez kelgen bólimshemizge kelip ketińiz» dep ótinýi múmkin. Sebebi telefon arqyly mundaı máseleler sheshilmeıdi.
