Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Osylardyń ishinde tek bir sózi ózgeshe, ózge tusy aına qatesiz eki kodeks bar. Olar – Qylmystyq-prosestik jáne Azamattyq prosestik kodekster. Jo-joq, qatelesippin. Tek bir sózinde ǵana emes, sóz arasyndaǵy defıste aıyrmashylyq bar. Bireýinde ol bar da, ekinshisinde joq. Osy defıs sonshalyqty birnárse sheship tur ma?! Onyń ústine bular adam taǵdyryn tikeleı sheshetin zańdar emes pe? Zań bolǵanda zańnyń biregeıi, ıaǵnı jınaqtalǵan, kodıfıkasııadan ótken zań – kodeks. Qandy kóılek totalıtarlyq zamannan qalǵan «Kaznıt nelzıa pomılovat» degen tirkesti bárimiz bilemiz. Bir ǵana útir adam taǵdyryn sheshedi.
Zańdardyń qazaqsha mátininde birdeńe túsiniksiz bolsa, orysshasyna júginetin ádet zańgerler arasynda burynnan bar. Al endi bul zańdardyń orysshasyn qarap kórelik, «Ýgolovno-prosessýalnyı kodeks RK» jáne «Grajdanskıı prosessýalnyı kodeks RK». Máseleniń tórkinin endi túsingen bolarsyz. Orys tilindegi nusqasynda azamattyq prosess týraly zańda tolyqtaı «Grajdanskıı prosessýalnyı» dep jazady da, qylmystyqqa kelgende «Ýgolovnyı prosessýalnyı» demeı, sózdi «Ýgolovno-prosessýalnyı» dep qysqa qaıyrady. Sol sebepti de osy defıs orys tiline óz grammatıkalyq erejesine saı kómekke kelip tur. Demek orys tiliniń grammatıkalyq zańyna saı tolyqtaı «grajdanskıı prosessýalnyı» dep keltirse, eshqandaı defıs kerek emes, al sózderdi ózara qurmalastyryp jáne qysqartyp «grajdansko-prosessýalnyı» dese mindetti túrde defıs kerek. Al qazaqshasynyń murty da buzylǵan joq qoı?! Ekeýi de qajetti sózderdi tolyqtaı jazyp tur, ıaǵnı «qylmystyq prosestik», «azamattyq prosestik» dep. Orfografııasy da, orfoepııasy da birdeı. Sonda bul defıs turmasa, qazaqsha mátinniń maǵynasy ózgerip sala bere me? Joq, árıne. Bul noqtamen jetekke júrip qalǵan quldyq sananyń ǵana kórinisi. Basqa eshteńe emes. Oryssha nusqasynda bir ǵana defıs tursa da, jetekke júrip qalǵan sananyń ıesi útir, núkte, defısine deıin qaltqysyz kóshirýi kerek.
Zań shyǵarý úderisinen habary bar mamandar biledi. Eshkim de túsinen shoshyp oıanyp, bir zańdy qabyldaı salmaıdy. Onyń ústine, bul tárizdes kólemdi, salmaqty zańdardy.
Zań jobasy Parlamentke túskenshe mamandar talqylaýynan ótedi, sodan soń birneshe márte lıngvıstıkalyq saraptamaǵa salynady. Sodan keıin Ádilet mınıstrliginiń súzgisinen ótken soń Májiliske, odan keıin ǵana Senatqa ótkiziledi. Sonda álgi mamandardyń bári de osy defısti kórmeı qaldy ma?!
Joq, álbette. Defısti kórdi, biraq odan sókettik kórmedi. Ondaǵan jyl elimiz ǵana bodandyqta bolǵan joq, sanamyz da bodandyqta boldy. Ony osy jalǵyz defıs dáleldep tur.
Demek «Qylmystyq-prosestik kodeks» te «Azamattyq prosestik kodeks» sııaqty esh syzyqsyz «Qylmystyq prosestik kodeks» dep jazylý kerek edi.
Reti kelgende «Qylmystyq-atqarý kodeksi» týraly da aıta ketelik. Bul kodekske de, birinshiden, defıs qajet emes. Orysshasy qusap «ýgolovno» dep, sóz aıaǵyn jutyp turǵan joqpyz. Ekinshiden, odan da soraqy nárse bar. Ol munyń ataýy túbirimen durys emes. Nege? Dál osy «Qylmystyq atqarý kodeksi» degendi qaıtadan orys tiline tárjimalasaq, «Prestýpno-ıspolnıtelnyı kodeks» bolyp shyǵa keledi. Sebebi orys tildi zańnama «ýgolovnyı» degendi qylmysqa da, jazaǵa da qatysty qoldanady. О́ıtkeni onyń túbiri qylmys ta, jaza da emes, «golova», ıaǵnı bas, adam taǵdyry. Al biz qylmysty qylmys, jazany jaza dep aıtamyz. «Qylmystyq-atqarý kodeksi» dep júrgen zańymyz kalka jolymen «ýgolovno-ıspolnıtelnyı kodeksten» alyna salǵan. Shyn máninde, onyń ataýy «Jaza atqarý kodeksi». Nanbasańyz, osy kodeksti qolyńyzǵa alyp oqyp kórińiz, tek taǵaıyndalǵan jazalardyń qaısysy qalaı oryndalatyny týraly jazady. «Sonda bul keńes dáýirinen osylaı kele jatyr ma?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Joq. Keńestiń zańnamada osyndaı kodeks boldy, biraq mundaı ataý bolmady. Kodeks jaza atqarý dep emes «Qazaq KSR-nyń Eńbekpen túzeý kodeksi» dep ataldy (Ispravıtelno-trýdovoı kodeks Kazahskoı SSR). Bul, árıne, «adamdy adam etken – eńbek» degen marksıstik ustanymdy tý etken keńestik kezeńniń áýeni.
Eń alǵashqy «Qylmystyq-atqarý kodeksi» 1997 jylǵy 13 jeltoqsanda qabyldandy. Odan beri aıtyp kelemiz. 2012 jyldyń 20 qyrkúıeginde «Jańa Qylmystyq kodeksti ázirleý aıasynda qylmystyq zańnamany damytýdyń ózekti máseleleri» atty halyqaralyq konferensııada maǵan «Qazaqstan Respýblıkasy qylmystyq zańnamasynyń qazaq jáne orys tilderindegi túpnusqalyq máseleleri» degen taqyrypta baıandama jasaý buıyrdy. Baıandamada osy máseleni basyp aıttyq, odan bólek, zańdardyń dálme dáldigi toǵyz baǵyt boıynsha shatqaıaqtap turǵanyn jetkizdik. Eń qyzyǵy, osy konferensııaǵa Parlament depýtattary, onyń ishinde Qylmystyq kodeksti daıarlaý boıynsha jumys tobynyń basshysy da, qylmystyq prosestik kodeksti daıarlaý tobynyń basshysy da qatysyp otyrdy. Odan bólek, osy konferensııany uıymdastyrýshylardyń biri A.Shormanbaeva Astanadaǵy jumys tobynyń jıynyna qatysý barysynda qorytyndy sózimmen birge keste kúıinde jasalǵan qatelerdi CD dıskige kóshirip, jumys tobyndaǵy ár depýtatqa jeke-jeke tabys etti. Odan shyqqan qorytyndy joq emes, az-maz bar, biraq osy defıs pen «qylmystyq-atqarý» sózine jetpeı qalypty.
О́zgesin aıtpaǵanda, ıaǵnı «Jaza» atqarý kodeksiniń ózin jáne Qylmystyq prosestik kodeksti esepke almaǵanda, «qylmystyq-atqarý» degen sóz tek Qylmystyq kodekstiń ózinde 46, 48, 51, 72, 81, 91, 428-baptarynda 31 ret ushyrasady.
«Al sonda zańdardyń qazaqsha nusqasynda syzyqsha múlde qoldanylmaý kerek pe?» degen zańdy suraq týyndaıtyny haq. Qoldanylady, árıne. Tek sóılemdegi biryńǵaı músheler qoldanylǵanda ǵana.
Ádette, qazaq tiliniń grammatıkalyq zańdylyǵynda sóılemdegi biryńǵaı múshelerdiń ushyrasý barysynda útir qoldanady. Al zańnamada útir qoldanýdyń ereksheligi bar. Qarapaıym mátinderde útir logıkadaǵy konıýnksııa rólin atqarsa, zańdarda ol dızıýnksııa rólinde, ıaǵnı qarapaıym mátinderde ol «jáne» degen maǵyna berse, zańnamada «nemese» retinde qoldanylady. Mysalǵa, «esirtki zattardy ıemdený, saqtaý, ótkizý, tasymaldaý» dese, ol adam esirtkini ıemdenip, sodan soń saqtap, sodan soń ótkizse ǵana qylmys bolmaıdy, tek ıemdense boldy nemese saqtasa jetkilikti, ne ótkizse de bir qylmys bitti. Sol sebepti zańdar útirdi saqtyqpen qoldanady, al zańdardyń ataýlarynda múldem derlik qoldanylmaıdy.
Kodeksterdiń ataýynda osyndaı bir júkti moınyna alǵanda ǵana defıs bolýy lázim. Mysaly, 2020 jylǵy 29 maýsymdaǵy «Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks» týraly osylaı aıtýǵa bolady, sebebi bul «Ákimshilik rásimdik kodeks» degen bir zań jáne «Ákimshilik prosestik kodeksi» degen ekinshi zań qatar bolmas úshin, birqatar sáıkes kelip qalatyn tustarynda bir-birin qaıtalap, zań tehnıkasyn buzyp, azamattardy shatystyrmas úshin eki aktiniń erejelerin bir kodekske úılestirip salǵan soń terezesi teń ataýlar defıs arqyly berilgen.
Bul áńgime tek defıs týraly. Bul zańymyzdaǵy emes, sanamyzdaǵy kóshirme ekenin kórsetkimiz keldi. Al termınder men sóz tirkesterindegi orasholaqtyqtardyń jyry bólek. Onda da shekemiz qyzyp turǵan joq, tipti ezýtartar oqıǵalar da bolyp júr. 1997 jyly qabyldanǵan Qylmystyq kodekstegi «gosýdarstvennaıa taına» degendi «gosýdarstvennyı sekret» dep ózgertý týraly 05.05.2000 j. № 47-2 zańy qabyldanyp ketti. О́ıtkeni onyń aldynda ǵana «O gosýdarstvennyh sekretah» degen arnaıy zań shyqqan. Álbette, zań jobasynyń oryssha nusqasy talqylandy ǵoı, al qazaqsha nusqasynda ekeýi de «sekretiń» de, «taınań» da «memlekettik qupııa» ǵoı. Endi qaıtpek kerek?! Muny «ónertapqyshtar» septik jalǵaýyn ózgertip jatqan zań sekildi etip kórsetip, tyǵyryqtan shyǵyp ketti. Al qazaqsha mátinderdegi shıqany shyǵyp jatqan tustaryn ózgertetin osy kúnge deıin birde bir arnaıy zań qabyldanǵan emes. Al biz ózimizshe qompıyp septik jalǵaýyn ózgertip qoıamyz. Bizge septik emes, serpilis kerek. Zańdaǵy emes, sanadaǵy serpilis qajet. Osy qazir «Jańa Qazaqstan quryp jatyrmyz» dep shirenip, shider úzip júrmiz. Jańa Qazaqstandy sanany ózgertýden bastaǵanymyz abzal, al sanasyn ózgertkisi kelmeıtinderdiń ózin ózgertý lázim. О́ńkeı kúshiginen talanyp, arlan shyqpaıtyndardy abadanǵa sala bermeı, áýelden azýyn aıǵa bilegenderdi synaıtyn shaq kelgen syńaıly.
Almas JUMAǴALI,
M.Nárikbaev atyndaǵy
KazGUU ýnıversıtetiniń asıstent-professory
