Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Bizde is-sharalardyń basym bóligi resmı tilde ótedi. Aýdarmashy ony qazaq tiline aýdaryp, is qaǵazdaryna tigip qoıady. Munyń memlekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeıtýge eshqandaı paıdasy joq. Shyn máninde barlyǵy kerisinshe bolýy kerek. Is-sharalar memlekettik tilde ótkizilip, qajet bolǵan jaǵdaıda ǵana resmı tilge aýdarylýy qajet. Máselen, qazaq tilin oqytatyn kýrstardyń deni formaldy túrde ótedi. Mundaı kýrstardan qazaq tilin úırengen jurttyń sany shamaly.
Almaty oblysyna jumys saparymen baryp, óńir jurtshylyǵymen kezdesý kezinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Qazaq tilin paıdalanyp, saıası oıyndar júrgizýdiń qajeti joq. Osyndaı teris túsinikter keıbir elderdi qasiretke ushyratty. Memleket qazaq tilin qoldaý úshin tıisti sharalar qoldanyp jatyr. Bul baǵyttaǵy jumysty jalǵastyra beremiz», degen edi. Osyndaı jumystyń bir baǵyty – jurtty qazaqtildi aqparat quraldaryn oqyp, kórip, tańdaýǵa beıimdeý. Ol úshin árbir aýdanda, úlken mekemelerde, qazaqtildi gazetterdiń bolǵany durys. Sebebi, gazet tili ádebı shyǵarmalarǵa qaraǵanda jeńil. Gazet – sol aýdannyń aınasy. Qazaqsha oqı otyryp jurtshylyq aýdannyń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵdaıynan habardar bolyp otyrady. О́kinishke qaraı, aýdandyq qazaqtildi gazetterdiń baǵy janbaı tur.
Máselen, ózim týyp-ósken Aqkól aýdanynyń gazetin alyp kóreıik. 2000 jyldary aýdan ákimi men basylym redaktory Qýanysh Nursadyqov ekeýi qazaqtildi «Aqkól ómiri» gazetin shyǵaratyn bolyp aýyzsha kelisim jasaıdy. Kelisilgendeı alǵashqy jyldary gazet shyǵyp turdy. Jergilikti jerdiń shtattan tys tilshilerimen jumys ta oń jolǵa qoıyldy. Biraq birte-birte gazet aýdannyń aınasy bolýdan qaldy. Basqa basylymdardan alynǵan materıaldar kóbeıe bastady. Mundaı gazettiń oqyrmany da azaıa bastady. Aqyry gazet aralas tildi bolyp, resmı tildi materıaldar kóbeıip, taza ulttyq tildi gazet bolýdan qaldy. Qyzmetkerleri de jıi aýysty. Onymen qosa polıgrafııaǵa arnalǵan ǵımaratty jekeshelendirip aldy. Gazet basshylyǵy ákimmen bul ǵımaratty polıgrafııa úıi retinde saqtaımyn dep kelisken kórinedi. Alaıda ózi Astanaǵa kósherde ǵımaratty satyp jibergen. Qazirgi qojaıyny polıgrafııa úıin saýda ortalyǵyna aınaldyryp jibergen. Árıne, bul Nursadyqov myrzanyń azamattyǵyna jatpaıdy. Qazir «Aqkól ómiri» ujymy Qazposhtanyń bir bólmesin jaldap gazet shyǵaryp otyr.
Al Arshaly aýdandyq basylymynyń redaktory Syganovtyń aıtýynsha, gazetter «Arshaly aınasy» (1050 dana) jáne «Vpered» (2000 dana) bolyp shyǵady. Burynǵy ákimderdiń bireýi «qaı gazetke maqala qaı tilde jazylǵan, sol tilde jarııalańdar» degen nusqaý beripti. Osy nusqaýǵa baılanysty eki gazet te aralas tilde shyǵyp otyr. Bul da qýanarlyq jaǵdaı emes.
«Egemen Qazaqstan» gazetinen Murat Qapanulynyń «Tereńkól tynysy» nege shómishten qaǵyldy?» degen maqalasyn oqı otyryp, soltústik óńirdegi aýdandyq qazaqtildi gazetterdiń jaǵdaılary múshkil eken degen oıda qaldyq. Ras, Aqmola oblysyndaǵy aýdandar birtindep qazaqylanyp keledi. Keńestik dáýirde Aqkól aýdanynda nebári 20 paıyz qazaq ómir súrse, qazir jergilikti turǵyndardyń jartysy óz ultymyz. Aýdanda turatyn tatar, ıngýsh, nemis sekildi ult ókilderiniń basym kópshiligi qazaq mektepterinde oqyǵandar. Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly aıtpaqshy, «Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – til. Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady». Tildi saqtaýdyń birden-bir joly – qazaqtildi buqaralyq aqparat quraldaryn kóbeıtý. Jergilikti ákimdikter men Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi osy máselege kóńil aýdaryp, túbegeıli sheshedi degen úmit bar.
Erkin DÁÝEShULY,
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
