Kollajdy jasaǵan Zaýresh SMAǴUL, «EQ»
– Sizdiń oıyńyzsha poezııa degen ne?
– Poezııa maǵan ómirde basymnan ótip jatqan dúnıeniń bárinen, basqa beımálim «tilderden» de jaqynyraq. Ol ómirdiń ádemiligi men kúrdeli jaqtaryn dóp basyp baıqaı alady, tipti tildiń aıasynan syrtqary álemge shyǵyp kóz salýǵa múmkindik beredi. Geteniń «poezııa – álem tili» dep aıtqany bar. Bir sózben aıtqanda, poezııa – barlyq mádenı, dinı shekaradan joǵary turatyn, qazaq aqyny bolsyn, Koelo, Borhes bolsyn, bir-biriniń tilinde sóılemese de, túsinise alatyn ortaq bir alań, ortaq keńistik tárizdi bolyp kórinedi.
– Sońǵy ýaqytta «álemde poezııa oqyrmandary sırep barady» degen pikir bar.
– Bul pikirdi onsha mańyzdy dep sanamaımyn. Meniń oıymsha, ol ár elde ártúrli. Latyn Amerıkasynda da, arab elderinde de, Túrkııada da, Qazaqstanda da poezııa jeke adamnyń, tipti qarapaıym adamnyń da ómirinde belgili bir oryn alady. Bizdiń elde poezııa oqyrmandary sırek ekeni ras, biraq, Geteniń zamanynda da barlyq adam lırıka oqyǵan joq. Eger men «ah, poezııanyń jaǵdaıy aýyr, oqyrmany az» deıtin bolsam, onym durys bola qoımas. Qazir lırıka salasynda baryn salyp eńbektenip júrgen jastar óte kóp, osy turǵydan qaraǵanda, kóp dúnıe jazylyp jatyr, poezııaǵa erekshe qyzyǵatyn jas urpaq ta ósip keledi. Sondyqtan kóńil qýantarlyq dúnıelerdi kóre tura kúrsinip, muńaıýdyń qajeti joq dep oılaımyn.
– XXI ǵasyrda qaı el ádebı dúmpý jasaýy múmkin?
– Oo, aýyr suraq. Bolashaqty boljaı almaımyn. Biraq Eýropanyń zamanaýı ádebıetiniń tarıhynda erekshe oryn alǵan qubylys –XIX ǵasyrdyń aıaǵy, XX ǵasyrdyń basynda Bodlerden bastaý alǵan dadaızm, ekpressıonızm sııaqty alýan túrli stılde jazatyn tamasha aqyndardyń shyǵýy edi. Meniń oıymsha, jaqsy poezııa adamdar qandaı da bir qyspaqqa qarsy bolǵan jaǵdaıda, ıaǵnı birdeńe aıtylýy tıis, biraq ony aıtý aýyr bolǵan jerde paıda bolady. Kóbine osyndaıda qysyltaıań ýaqytta jaqsy óner týyndaıdy. Buǵan deıin Paýl Selandy aıtqan edik. Eýropada dúnıejúzilik soǵystar boldy, men nemis tildi adam retinde sol soǵysqa sebepshi bolǵan elde ómir súrip jatyrmyn. Kez kelgen sanaly adamdy týǵan tiliniń jábir kórýi erekshe tolǵandyrady. Paýl Selan tildi nasısterdiń qorlaýynan arashalaý úshin kúresti. Iаǵnı ol kezdegi til nemis tili nasısterdiń tili, buıryq berý úshin, adamdardy kemsitý úshin qoldanylatyn til bolǵan. Paýl Selan nemis tilin poezııa tili retinde qorǵap qalý úshin baryn saldy. Selannyń óleńderi de arpalysqa toly, óıtkeni janyna túsken jarasy qalyń edi. Ony tolǵandyrǵan másele sol bir lastanǵan tildi qaıtadan adamzattyń tiline aınaldyrý bolatyn.
Al naqty suraqqa oralar bolsaq, meniń kóripkeldigim joq. Mundaı suraqty qoıyp otyrǵanyńa qaraǵanda, múmkin, óz jaýabyń bar shyǵar. Senińshe, qaı elde dúmpý bolýy múmkin?
– Menińishe, kelesi dúmpý Azııa, Shyǵys elderinde bolady.
– Túsinikti.
– Álem ádebıetinen erekshe áser etken eki avtordy aıta alasyz ba?
– Amerıkalyq aqyn Emılı Dıkınsondy aıtar edim. Ekinshisi – jas kezimde erekshe kóp oqyǵan aqynym Raıner Marııa Rılke bolsyn. Jaqsy kóretin aqyn-jazýshylarym óte kóp, búgin bireýin, erteń basqasyn ataýym múmkin. Mysaly, osy tizimge danııalyq jazýshy Inger Krıstensen jáne nemistiń pýrıstik aqyny Krıstıan Morgenshterndi qosýǵa bolady.
– Rılke jaıly aıtyp qaldyńyz. Jalpy, ol ózinen keıingi Eýropa poezııasyn ózgertken avtor der edik, Elıottarǵa da edáýir áser etkenin eskersek...
– Iá, sózińizdiń jany bar. Biraq menińshe, Elıot Rılkege qaraǵanda áldeqaıda moderndik baǵyttaǵy aqyn. Ony men ózim jıi eske alatyn ne óz poezııamdy túsindirý úshin jıi paıdalanatyn T.S.Elıottyń hatynan alynǵan «bul fragmentterdi ózimniń qırandylaryma tirek etip qoıdym» degen áıgili sıtatasynan kóremin. Ol munymen «Álem endi birtutas, kemshiliksiz qurylym emes, kerisinshe, ol kóptegen fragmentter men kózqarastardan turady» dep, onymen XX ǵasyrdyń basyndaǵy eýropalyq órkenıettiń ártúrli kózqarasqa bólinýin kórsetti. Osy ıdeıa onyń shyǵarmalaryna da endi. Sonyń ishinde «Shól» poemasyn uly shyǵarma dep bilemin. Sóz túıinine kelsek, Elıot Rılkege qaraǵanda tereńirek bolǵany aıqyn, Rılke ondaı modern bolǵan joq.
– Orta Azııadan qaı el ádebıetimen tanyssyz?
– Orta Azııa avtorlaryn durys tanymaýym – meniń úlken kemshiligim bolyp tur, onyń ornyn toltyrýǵa tyrysamyn. Al Shyǵys aqyn-jazýshylarynan aldymen eske túsetini – ejelgi parsy aqyny Hafız, qytaı aqyny Lı Baı, árıne, belgili japon jazýshysy Mýrakamı da bar. Al Ortalyq Azııadan eshkimdi bilmeımin desem de bolady. Alda Abaıdy taýyp oqıtyn bolamyn.
– Stefan Mallarmeniń «Aqyn baqytsyz bolýy tıis» degen pikirimen kelisesiz be?
– Jo-joq. Jalpy birdeńeni isteýge mindetti, tıis degenniń ózi jaqsy emes. О́zim tanıtyn áriptesterimdi eske alar bolsam, olardyń arasynda nemisshe aıtqanda «ábden dińkesi quryǵansha jumys isteıtin», ıaǵnı qalaǵandary men kórgenderi eki túrli bolǵandyqtan úzdiksiz kúresip, sol úshin jandary aýyryp júrgen baqytsyz aqyndar bar. Aqyndarǵa keıde kez kelgen jaǵdaı qattyraq áser etedi.
– Sizdi kóbine tylsym qubylystar, kórinbegen syrlar qyzyqtyratyn sekildi.
– Iá, meniń jazýyma negiz bolatyn bir syr bary anyq. Keıde adam ózin danyshpan sekildi sezinedi, qarap otyryp báriniń birtutastyǵyn, bir-birimen qalaı baılanysatynyn túsine qalasyń. Sol sátte ony shap berip ustap alyp, óleńge aınaldyra qoıǵyń keledi, biraq ol ustatpaı ketedi. Soǵan qaramastan, únemi tyrysý kerek.
– Poezııanyń bolashaǵyn qalaı elestetesiz?
– Eger osy joba aıasyndaǵy almasý turǵysynan qarasaq, tilimiz, dástúrimiz ártúrli bolsa da, maǵan túbinde poetıkalyq ýtopııa, basqa da sezim quraldary arqyly biz ortaq bir túsinistikke keletindeı bolyp kórinemiz. Poezııa – saıasaty, mádenıeti ártúrli elderdiń arasyndaǵy eshqandaı shekaraǵa qaramaıtyn ortaq til. Rýmıdiń «durys pen qateniń syrtynda bir jer bar, biz sonda kezdesemiz» degen sózi bar. Menińshe, sol jer poezııa bolýy múmkin.
– Qolymdaǵy ózińizdiń jyr kitabyńyz jaıly aıta ketseńiz.
– Kitapta men tek ózimmen-ózim ǵana emes, basqalarmen de tyǵyz qarym-qatynasta ekenimdi kórsettim. Taqyryby «О́zimnen basqaǵa» dep atalýy da sondyqtan. Mysaly, bir óleńimde maltatasqa maqtaý aıtamyn, kelesi óleńimde sýǵa madaq aıtamyn, sol sekildi ózimniń joldasyma arnalǵan ǵashyqtyq jyrlar, til týraly jazǵandarym da bar.
– Shyǵarmashylyqta san sapaǵa áser ete ala ma?
– Joq, olaı dep oılamaımyn. Alaqandaı ǵana shyǵarmasymen dúıim kópshilikke jol silteı alatyn uly aqyndar bar. Mysaly, nemis ádebıetinde Georg Búhnerdiń juqa ǵana jınaǵy bar, biraq shyǵarmalary keremet. Bul jerde suraq san men sapanyń qatysy jaıly bolyp tur ǵoı, men san-sapany anyqtaıdy dep oılamaımyn. О́zińe alǵysymdy bildire otyryp, poezııanyń bolashaǵy týraly oıyńdy surasam bola ma?
– Jalpy salystyrmaly túrde qarasam, bizdiń elde poezııa jaqsy oqylady eken, oqyrmandar sanaty az emes. Sondyqtan da poezııa juldyzdy dáýirine qaıta oralady dep oılaımyn.
– Tamasha.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Batyrhan
Sársenhan,
«Egemen Qazaqstan»
