Ult bolmysyn qalyptastyrýdyń sara joly

Ult ustazy murasyna úńilgen saıyn, onyń zamanmen úndes qyrlary ashyla túsedi. Osy joly da sóz etkeli otyrǵan taqyrypty eshkim de ózekti emes deı almas dep oılaımyn. Bul Aqańnyń ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýdaǵy ónegesi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Bizdiń maqsat – qýatty eldiń ıesi jáne kemel halyq bolý. Bul jolda saıası-ekonomıkalyq refor­ma­lardy jáne sanany jańǵyrtý úde­ri­sin jalǵastyryp, zaman talabyna be­ıim­delgen ulttyń jańa bolmysyn qa­lyptastyrýymyz qajet» degen sóz­de­ri­nen týyndaǵan zaman talaby da túrtki bolǵanyn aıtyp ótken abzal.

«Bolmys» uǵymyna túsindirme sóz­dik­te: «...tula boı, tutas keıip» degen sha­ǵyn ǵana anyqtama berilipti. Al «ult­tyq bolmys» degen tirkes qandaı da bir ultqa tán bolýǵa tıis túpki bel­gi­lerdi, erekshelikterdi qamtysa kerek. Qazaq ultyna tán basty erekshelikter – onyń týǵan tili, salt-dástúrleri, qonaq­jaı­ly­lyq, baýyrmaldyq... Taratyp aıtar bolsaq, ulttyq bolmys – ol seniń ana tilińde sóıleýiń, kitap, gazet-jýrnal oqýyń, salt-dástúrlerdi ustanýyń, qazaqsha án, jańalyqtar tyńdaýyń, ult­tyq namysty qorǵaýyń, tól halqyńa tán qun­dylyqtardy maqtan etýiń, týǵan el jetis­tikterin maqtan etip, olqy­lyq­ta­ry­nyń ornyn toltyrýǵa umtylýyń, tipti bankomattan aqsha alý aldynda qazaq tilin tańdaýyń...

Desek te, ulttyq bolmysty aıqyn­daı­­tyn eń basty kórsetkish – ana tili, ana tilimen jetkiziletin ulttyq qundy­lyq­tarǵa kózqaras. Iá, qazaqy bolmys al­dymen ana tilimen aıqyndalady. Nege deseńiz, ult óziniń tól tilimen ǵana máń­gilik jasaıdy. Bul rette A.Baıtur­syn­ulynyń «Til – adamnyń adamdyq belgisiniń zory, jumsaıtyn qarýynyń biri... Bizdiń zamanymyz – jazý zamany, jazý men sóılesý aýyzben sóılesýden artyq dárejege jetken zaman» degen sózderi tilge oralady. Sál ózgertip aıtar bolsaq, ana tili – adamnyń ulttyq belgisiniń zory.

Ár azamat úshin ulttyq bolmystyń qalyp­tasýy aldymen onyń – ózin ult ókili retinde sezinýinen, ulttyń bolasha­ǵy ár azamattyń ózine de tikeleı baılanysty ekenin júregimen sezinýinen bastalyp, odan ári elge qyzmet etýdi murat tutyp, osy jolda talmaı is-áre­ket jasaı berýimen bekı túsedi. Aqań maqsat etip, ditteı zerttegen, ty­nym­syz izdenis pen eńbek nátıjesinde, ult ıgiligine aınalǵan qundylyqtar tól rýhanııatymyzdyń sarqylmas kózi ispettes búginde. Olaı bolsa, ult ustazy qandaı baǵyttarda ter tógip, qandaı qundylyqtarǵa jol ashqanyn az-kem saralap, sol arqyly onyń ulttyq bolmysty qalyptastyrýdaǵy eńbegi men taǵylymyn tarqatyp kórelik:

- balaǵa aldymen ana tilinde bilim berilýin ustanýy;

- qazaq til biliminiń ana tilimizde zert­telýine jol ashýy;

- ult tilinde «Qazaq» gazetin uıym­das­tyryp, qazaq halqynyń kókeıkesti máse­le­lerin kóterýi;

- ana tilindegi oqýlyqtardyń avtory, qazaq tilin oqytý ádistemesiniń negizin qalaýshy;

- qazaq til bilimi men ulttyq ádebıet­ta­ný ǵylymynyń negizin salýshy.

Osylardyń bári, túptep kelgende, A.Baıtursynulynyń ultqa qyzmet etýi­niń aıqyn dálelderi bolyp sanalady. Al ult­qa minsiz qyzmet etýge ulttyq bolmy­sy qalyptasqan tulǵa ǵana pármendi bol­maq.

Qazirgi jahandaný úrdisinde qaı el bolsyn ózindik bet-beınesin aıqyndap, kúsh-qýatyn, damý deńgeıin ilgeriletýdi kózdeıdi. Sondyqtan órkenıet kó­shin­de aldyńǵy shepten kórinýge, jańa Qa­zaqstan qurýǵa umtylys jasap jat­­qan qazirgi kezeńde ulttyq qun­dy­­lyq­tarymyzdyń quldyramaı, zaman talabyna saı jańǵy­ryp, jandanýyna atsalysý – ultymyzdyń uly maq­sat­tarynyń biri.

Bul oraıda, joǵaryda aıtqanymyzdaı, Aqańnyń ónegesine júgingen abzal. Nege deseńiz, qazaqtyń ulttyǵyn saqtaýda Ahmet Baıtursynulyndaı eńbek sińirgen tulǵa el tarıhynda kemde-kem. Elge qyzmet etýdiń ozyq úlgisin tanytqan taý tulǵa ult rýhanııatynyń altyn dińgegi – týǵan tili dep sanap, bul turǵyda zor eńbek sińirdi. Ol jas kezinen-aq týǵan halqynyń qundylyqtaryna, bilim-ǵylymǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, osyǵan qatysty túrli taqyrypty qaýzap, jaza bastady. Bolashaq ǵalym­nyń tyrnaqaldy maqalasynyń «Qazaq­tyń yrymdary men maqaldary» degen taqyryppen 23 jasynda jaryq kórýi de onyń ult dúnıesine erte jas­tan den qoıýynyń aıǵaǵy bolsa kerek («Týrgaıskaıa gazeta», 1895 jyl 24 qyr­kúıek). Ultqa degen qurmeti, súıis­pen­shiligi Aqańnyń barlyq is-áreketinen ańǵarylyp turdy. Aıtalyq, ádeıi burmalanyp, «qyrǵyz» atalyp kelgen halqyna tól ataýyn qaı­tarýdy kózdegen kósemsózshi ózi ashqan gazettiń atyn «Qazaq» dep qoıdy. Qazaq tilin oqytý ádistemesi iliminiń irgetasyn qa­laǵan da A.Baıtursynuly.

Onyń ana tiline qatysty zertteý­leriniń, ustanymdary men tujyrym­da­rynyń ómirsheńdigi, qazirgi talaptarmen úndestigi, máńgilik mándiligi ýaqyt ozǵan saıyn aıqyndala túsýde. Sondaı-aq qoǵam qaıratkeri retinde kótergen máseleleri baspasóz betinde úzdiksiz jarııalanyp turǵany, basy báıgege tigilse de, ult múddesi jolynda tynymsyz kúresip ótkeni barshaǵa aıan. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, ulttyq bolmystyń qalyptasýynyń, saqtalýynyń túp qazyǵy – ana tili. Ana tilinde oqytýdyń qajettigin Aqań «Ár halyqqa keregi – óz dini, tili, jazýynyń saqtalýy» degen sózimen ańǵartyp, ol úshin ne isteý kerektigin: «...Mektepterimizdi tártipke qoıý, qazaqsha oqýdy halyqqa taratý – óz mindetimiz», dep túıindeıdi.

Ultjandy tulǵa áıtse de ana tilinde bilim alýdy bári birdeı qoldamaıtynyna da qynjylys bildirip, bylaısha jazady: «Qazaq tili men qazaq qarpimen oqyt dep otyrǵan balalardyń ata-anasy joq. Halyqtyń óz tilimen, óz qarpimen oqyǵanyn hakimder jaqtamaıtyn bolǵan soń, muǵalimder óz betterinen ana tilimen, ult qarpinen bastap oqytamyz deı qoı­maıdy». Bul másele qazirgi tańda da, ókinishke qaraı, kún tártibinen túser emes. Balalardyń qaı mektepke baratynyn sheshetin negizinen, ata-analar. Al olardyń kópshiligi óz balalaryn ulttyq mektepterde oqytýǵa qulyqsyz. Elimiz táýelsizdik alǵaly otyz jyldan assa da, Aqań aıtqandaı, qazaqtar áli kúnge ana tilimen oqytamyz deı qoımaıdy! Aqańnyń «Ult jumysy – úlken jumys, úlken jumysqa kóp jumysshy kerek» degen sózi bar. Shynynda da, ana tilinde oqytýdy nasıhattaý tek jekelegen tul­ǵalarǵa, «Qazaq tili» qoǵamyna ǵana artyp qoıatyn sharýa emes, ol tutas ulttyń jumysy. Demek bul jumysqa ult bolyp uıysa, jumyla kiriser bolsaq, kánekı.

A.Baıtursynuly aldymen qazaqsha saýat ashtyrýdy murat tutyp, bul jolda tuńǵysh álippe – «Oqý quralyn» jazdy, odan soń qazaq tiliniń fonetıkasy men grammatıkalyq qurylymyn, ana tiliniń tól zańdylyqtaryn taldap, pán retinde oqytyp, úıretýdi jolǵa qoıdy, sóıtip, úsh bólimnen turatyn «Til quraldy» dúnıege keltirdi.

Ult ustazynyń «...Qazaqsha durystap hat jaza bilýge 1-2-aq jyl kerek. Qazaqsha oqý degende men osy kúngi musylmansha oqyp júrgen jolmenen oqýdy aıtpaımyn, qazaqtyń tilimenen oqýdy aıtamyn» deýinde úlken mán jatyr. Sondaı-aq «Bastaýysh mektep» maqalasyndaǵy: «...bizdiń oıymyzsha, bastaýysh mektepter oqýy qazaq úshin 5 jyldyq bolýy kerek. Áýelgi 3 jylda balalar kileń qazaqsha, sońǵy eki jylda kileń oryssha oqýy kerek» degen sózderi búginde de ózekti, nege deseńiz, ulttyq bolmystyń qalyptasýynda ana tilinde tolyqqandy, tııanaqty bilim alýdyń mańyzy zor.

Aqańa deıin qazaq tili máseleleri V.Radlov, P.Melıoranskıı, N.Ilmın­skıı, V.Grıgorev syndy ǵalymdardyń atsa­lysýymen ózge tilde qolǵa alynsa, A.Baıtursynuly ana tili máselelerin týǵan tilimizde zerttedi, qazaq til bilimin qalyptastyrýǵa úlken eńbek sińirdi. Ol ult tiliniń tabıǵı qalpyn, dybystyq erekshelikterin saqtaýdy kózdedi. Bul baǵyttaǵy alǵashqy qadamyn tilimizdiń dybystyq júıesin zertteýden, dybysqa sáıkes álippe jasaýdan bastady. Sondaı-aq A.Baıtursynuly saýatty jazýǵa erekshe kóńil bóldi. Jazý erejeleriniń ta­lasty máselelerine qatysty jaıttar­dy qaıta qarap, durys sheshimge kelý úshin 1924 jyly arnaıy komıssııa qurylǵanda onyń tóraǵasy bolyp A.Baıtursynuly saılandy.

Qazaqta «Basqa bir tildi bilý – basqadan bir bas bıik turý» degen maqal bar. Ult ustazy bir tilmen shektelmeı, ózge tildi bilýdi de qoldady, bul týrasyndaǵy oıyn bylaısha bildiredi: «Oryssha oqý – orys qoltyǵynda turǵan jurtqa kerek, kerek bolǵanda, qazaqsha oqyǵannyń ústine kerek. Qazaqsha oqı, jaza bilgen soń, shama kelse, oryssha da bilý qajet». Osy oraıda ult ustazy pikiriniń bilim salasyndaǵy qazirgi reformalarmen úndesetinin aıtyp ótpeske bolmaıdy. Sózimiz dáleldi bolýy úshin, Prezıdent Q.Toqaevtyń «Ana tili» gazetine bergen suhbatynan myna bir joldardy keltirelik: «Bizdiń óskeleń urpaq qazaq tilimen qatar, orys tilin de erkin meńgerýi kerek. Bul – ýaqyt talaby. Mektepterdiń bastaýysh synyptarynda qazaq tiline basymdyq berilgeni durys. Orys tilin de oqytý kerek. Al aǵylshyn tilin 5-6 synyptardan bastap mektep baǵdarlamasyna engizgen abzal».

Bul aıtylǵandar tolyq bolmasa da, júzege asyryla bastady: bıylǵy oqý jylynan bastap qazaq tilinde oqıtyn mektepterde 1-synyp oqýshysy bir ǵana tildi, ıaǵnı qazaq tilin meńgeredi. Orys tilin 2-synyptan, aǵylshyn tilin 3-synyptan bastap oqytady. 1-synypta 3 tildi birden meńgerý qıyn. Orys tilinde oqıtyn mektepterde 1-synypta orys tili men memlekettik til, al 3-synyptan bas­tap aǵylshyn tili oqytylady.

Ult ustazy bilim sapasy muǵalimniń kásibı sheberligine baılanysty ekenin myna sózderimen ańǵartady: «Jaqsy muǵalim mektepke jan kirgizedi. Tártip­pen jasalǵan oqý quraldarymen oqytýǵa tártippen oqyta biletin muǵalim kerek». О́kinishke qaraı, qazaq tilin oqytý jaıy áli kúnge synǵa ushyrap keledi. Bul týra­­­synda salystyrmaly pedagogıkanyń negizin salýshy A.Qusaıynov bylaı dep jazady: «Qazaq tilin oqytý teorııa­sy men ádistemesi mamandyǵy boıynsha kóptegen dıssertasııa qorǵaldy. Qazaq tilin oqytý ádisnamasyn jasaýǵa arnalǵan birde-bir jumys joq. Qazaq tilin lıngvıs­tıka turǵysynan oqytý, fonetıkany, orfografııany oqytý bo­ıynsha ju­mys óte az. Qazaq tilin oqytý ádisteri men prınsıpteri, til oqytýda jańa qu­ral­dar­dy paıdalaný joldaryn túzý, t.b. máselelerge tıisti kóńil bólin­beı ke­ledi».

Moıyndaý kerek, oqý orys tilinde júrgiziletin bilim ordalarynda mem­le­ket­tik tildi oqytý sapasy, osyǵan oraı nátıjesi kóńil kónshitpeı otyr. Buǵan áli kúnge tildi úıretý ádiste­me­siniń qaýqarsyzdyǵyn, qazaq tili oqý­lyq­tarynyń kúrdeliligin alǵa tartamyz. Biraq «mekteptiń júregi» sanalyp, «mektepke jan kirgizetin» basty tulǵa – pán muǵaliminiń ádiskerlik sheber­ligi, kásibı áleýeti sheshýshi ról atqa­ratynyn eskergimiz kelmeıtin syńaı­ly. Bulaı deýim negizsiz emes, meniń árip­testerim arasynda ózge ult balalaryn qazaq tilinde túsinip sóıleýge úırete alyp júrgen pedagogter bar, alaıda olardyń sany saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana. «Qyzyqtyrar ustaz bolsa, qyzyq­paı­tyn shákirt bolmas» demekshi, pán muǵalimderine tilge qyzyqtyrýda maq­sat­ker­lik, ádistemelik sheberlik, ozyq tájirı­beni ıgerý syndy qasıetter je­tis­peıdi. Osy rette, Aqańdaı danyshpan aramyzǵa oralar bolsa, tildi tıimdi oqytýdyń ozyq ádistemesin jasap berer me edi degen oı keledi. Sebebi týǵan til máselelerine dendeı enip, máńgilik mańyzdy mura qaldyrǵan uly tulǵanyń qazaq tilin oqytý ádistemesi tarıhynda da qaldyrǵan izi irgeli desek, iri aıt­qandyq emes.

Osylaısha, ulttyq bolmysyn til men ádebıettaný, tildi oqytý iliminde keńinen tanytqan A.Baıtursynulynyń eńbegin ahmettanýshy ǵalymdar ádil baǵalady. Aıtalyq, fılologııa ǵylymdarynyń doktory О́mirhan Ábdımanuly: «Aqań atqarǵan ushan-teńiz rýhanııat iste­ri­niń eń zory tuńǵysh tilshi-ǵalym re­tindegi qazaq til bilimin damytýǵa qos­qan úlesi» dep jazsa, ult ustazyn ulyq­taýshy Raıhan Imahanbet: «Ahmet Baıtursynuly – qazaq til bilimi men ulttyq ádebıettaný ǵylymynyń negizin salýshy teoretık ǵalym» dep baǵalady. Sóz joq, Aqań ultqa qyzmet etýdiń úzdik úlgisin bilim berý, til ǵylymy men ádebıeti salalaryn qalyptastyrýda barynsha tanyta bildi. Demek ár azamat óz salasynyń bilikti mamany atanyp, jeke maqsat, tilekterin ult múddesimen ushtastyra júzege asyrar bolsa, eldik bolmysymyz nyǵaıyp, bekı túseri haq.

Bıalash SÚIINKINA,

Bilim berý isiniń úzdigi

QOSTANAI