Tamyryn tereńnen tartqan

Sol maıdanger ákelerdiń qany men janynan, rýhy men táninen jaralǵan, soǵys aqıqaty men maıdan ómiriniń surapyl betteri, soǵystan keıingi aýyl ómiri sábı sanamyzǵa, náreste júregimizge sol kisilerdiń boıy arqyly daryp, oıy arqyly sińgen... Men biletin el aǵasy – Qaztaı Ultaraqov sondaı elin, jerin saǵynyp, maıdan dalasynan aman oralǵan rýhy myqty, ultjandy ákelerdiń, ardaqty aǵalardyń, tamyry tereń, taǵdyrly tulǵalardyń biri edi.

Jaratylysynan qaǵylez oıly, qaısar jan soǵysqa on jetige tolar-tolmas jasynda óz erkimen attanady. 1942 jyly kishi komandırler daıyndaıtyn arnaýly Chkalov polk mektebinde oqyp, qan maıdannyń tórinen bir-aq shyǵady. Smolensk, Kalının baǵytyndaǵy shaıqastarǵa qatysady. 1943 jyldyń naýryzynda qatty jaraqattanyp, uzaq jatyp, emdeledi. Elge qaıtarylady. Bir qolyn zulmat qyrǵynnyń qandy qasabyna berip, ózi týǵan Jetisý jeriniń eń bir tabıǵaty sulý Aspantaýlar óńirine kelgen, jasy nebári 21-den asar-aspas kezeńdegi ómir kórgen, qan keship, ajalmen san bettesken, jerústi tirshiliginiń qadir-qasıetin bar bolmysymen sezinetin jas adam eńbek maıdanyna oılanyp, tolǵanbaı birden aralasady. О́zi týǵan Saty ujymsharynda esepshi bolyp eńbek jolyn bastaıdy. Bul – 1943 jyldyń jazy.

Ol 1949-1957 jyldar aralyǵynda Saty ujymsharynyń basqarma tóraǵasy bolady. Jany tabıǵatqa jaqyn, týmysynan eńbekqor jannyń soǵys taýqymetin tartqan aýyldyń otymen kirip, kúlimen shyǵyp júrip jasaǵan eńbegin el-jurt áli kúnge ańyz etip aıtady. Bir sheti ataqty Asy jaılaýyna alyp barar Jińishke, Dalashyqtyń sulýlyǵyna kóz toımas, bir sheti Úsh Merki men Jalańashtyń jan-júregińdi baýrap áketer kórinisine jalǵasar, Saty men Kúrmetiniń basyndaǵy sym­batyna sóz jetpes, arý qyzdyń móldiregen kóz jasyndaı tunǵan aıaý­ly Kólsaıdyń jaǵasyn kezip, týǵan aýylynyń turmysyn jolǵa qoıǵan jas basshynyń sırek biter alǵyrlyǵy bolmasa, Saty aýylynyń taǵdyry qalaı bolar edi?! Qaıran aǵalarym-aı! Eki zaman arasyna dáneker bolyp júrip, eli úshin aıanbaı eńbek etken Qaztaı aǵa­nyń sol eren isteriniń kózindeı bol­ǵan Saty aýylyndaǵy áli kún ıy­ǵyn ýaqytqa bermeı, eńse tiktep tur­ǵan eski úılerdi kórgende ishteı erik­siz rıza bolasyz... Birde atqa qo­nyp, sonaý qyrǵyzdyń qarańǵy qol­­­tyqtaryna deıin aralap, ujym­shar­­­dyń aman qalǵan az malyna qo­laı­ly jaıylym izdese, birde el tile­gin arqalap, jaıaý-jalpylap júrip, je­­timder men jesirlerdiń kóńilin aý­­laǵan, eńbek maıdanyna jege bil­gen aǵanyń qaısar júzi kóz aldyma elesteıdi.

Qaztaı aǵa, Qaztaı aǵa syndy shaǵyn aýyldardyń qysqa qolyn uzartyp, aýzyn aqqa iliktirgen qoǵamshyl, kópshil, tabandy basshy bolǵan aǵalar elesteıdi... «Sol qoldy soǵysqa berip edim, Otan úshin qan tógip edim», degen kirip­tar sózderdiń birde-birin aý­­z­y­na almaı, «etigimen sý keshe júrip» el basqarǵan aǵanyń aty soǵystan keıingi jyldarda esin endi-endi jınaı bastaǵan Kegen, Narynqol, Shonjy sekildi irgeles aýyl-aımaqtarǵa tez taraıdy... Bireýi – erte, bireýi soǵys maıdanynan kesh oralǵan er-azamattardyń ústerinen sary gımnasterkasyn tas­tap úlgermeı, el isine qyzý aralasyp ketken jyldar el-elde, jer-jerde ár aımaqtyń óz basshylaryn, tulǵaly azamattaryn somdady. Nurmambetuly Qaztaı deıtin alǵyr oıly jas jigit sol tusta aldan kóringen, aqyly men isi kóptiń kóńilinen shyqqandardyń biri boldy. Eli-jurtyna aǵa bola bilgen jas basshy aýylda, aýdanda ártúrli basshylyq qyzmetter atqardy...

Almaty sekildi astanalyq oblystyń áldeneshe aýdanyn basqarǵan, oblys­ta Asanbaı Asqarov sekildi bilikti basshy, bedeldi memleket jáne qoǵam qaıratkerimen qatar júrip, qyzmet etken jyldar Qaztaı Ultaraqovty úlken uıymdastyrýshy, óz isiniń sheberi, halyqqa jaqyn basshy retinde tanytty. Altaı men Atyraý arasynan kelip, astanalyq oblystyń ózgeris, jańalyqtarymen tanysyp, tájirıbe almasý isi de jan-jaqty júrdi. Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý deıtin úlken naýqanmen tuspa-tus kelgen bul jyldar Almaty oblysynyń da qoltyq jaıyp, kósilýine mol múmkindik berdi. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», deıtin uly qaǵıdaǵa sózi men isin baılap ósken Qaztaı aǵanyń qaıda júrse de, qandaı qyzmet istese de oıyn týra aıtar minezi men tabandylyǵy, aýyl sharýashylyǵynyń jaı-japsaryn myqty biletin kásibılik qabilet-qarymynyń keńdigi men tereńdigi sol tusta oblys, respýblıka deńgeıinde asa joǵary baǵalanyp, orden, medaldarmen marapattalǵany elge belgili.

Qaztaı Ultaraqov – sol ýaqyt tańdaýy men tabıǵı suryptaýdan jańylmaı ótken, eline alǵaýsyz, adal qyzmet etken, kesek minezdi, keń bitimdi jandardyń biri edi. Bulaı deýimniń syry bar, jóni de bar. Halyq jady – qatal synshy. Osydan biraz jyl buryn marqum aǵamyz Balǵabek Qydyrbekuly deıtin qabyrǵaly qalamger, úlken jýrnalıst, oıyn týra aıtatyn Alash jurtynyń alǵyr oıly perzentiniń myna bir sózi esime túsip otyr. – Nurlan, seniń Qaztaı aǵańnyń jalǵyz qolmen ańdy qalaı atatynyn kórdiń be? – dedi tóteden suraq qoıyp. – Estýim bar... – Kórýiń kerek edi... Qazaq «qura­laıdy kózge atqan» degendi osy Qaztaı aǵalaryń sekildilerdi kórgende aıt­qan bolýy tıis... Já... Aıtaıyn de­ge­nim Qaztaı ekeýmiz senderdiń Tá­ńir­­taýlaryńdy aralap qaıttyq. Ar­mansyz... «О́rge salsa, tóske ozar» naǵyz­dyń ózi! Júırik. Taý-tasty aralaǵanda jetkizbeıdi. Áńgimeshil. Men bilmeıtin kóp áńgime estidim. Kólsaıǵa baryp, babam Qara­saıdyń izi jatqan jerdi ıiskep qaıttym... Seniń aýylyń Shalkóde men Aıǵaıtasqa jete almadyq... – Kelesi jaz Qaztaı aǵa ekeýińizdi alyp, birge baryp qaıtaıyq, – dedim. – Buıyrsa! О́kinishke qaraı, sol áńgimeden soń bir jetideı óter-ótpes ýaqyt ishinde, oıda-joqta Balǵabek aǵadan kóz jazyp qaldyq. Aǵamen birge Shalkódege barý buıyrmady. Muny aıtyp otyrǵanym Qaztaı aǵa ózi týǵan ólke týraly el aýzynda saqtalǵan áńgimelerdi kóp biletin. Aspantaýlardyń ár tasyna, ár jyra- saıyna deıin biletin. Ol el men eldi jalǵaǵan, ýaqyt pen ýaqytty sabaqtastyrǵan tarıhı oqıǵalardy áńgimelegende qanattanyp ketýshi edi. Sol áńgimeleriniń negizin qurap, keıin kitap ta shyǵardy. Ol kitap­tarǵa engen tanymdyq sıpattaǵy etnografııalyq hıkaıalar men esselerdi beı-jaı oqý múmkin emes. О́ıtkeni, ol jazbalarda zamanyn tereń taldap túsinýge umtylǵan úlken júrekti el azamatynyń júrek soǵysy, oı parasaty bar. Jazbalardy oqyp otyryp, eldi, jerdi tanýǵa sebi tıer, ýaqyt qıyndyǵy men minezin taldaýǵa kómek qolyn berer shyndyqtarmen, aqıqattarmen tildeskendeı, júzdeskendeı bolasyń. Mysaly, men «Qıly zaman» romanynyń qalaı jazylǵany jaıly el aýzyndaǵy áńgimeniń jelisin buljytpaı órgen bir shyndyqty osy Qaztaı Ultaraqov jazbalarynan oqydym. Oqyp otyryp, sharýashylyqta júrgen adamnyń ádebı saýattylyǵyna, baıandaý úlgisiniń jetistigine súısingenimdi jasyrmaımyn. – Seniń pesań maǵan unady. Kórdim... Kózime jas alyp otyryp, spektaklden keýdem qars aıyrylyp shyqtym. Áýezov shyǵarmasynan ótkir, utqyr dıalogtar jasaı bilgenińe qýandym...

Muhań uly jazýshy ǵoı. Osy dúnıeni jazýǵa otyrǵanda otyz-aq jasta eken... Meniń kitabymdy oqysań, sýretkerdiń sonda «Qıly zamanǵa» qalaı barǵany, kimderdiń kómekteskeni jaıly shamam jetkenshe jazdym. Sen ony jazýshynyń jazǵany emes, el men jerdi tanýǵa kúsh salǵan qarapaıym qazaqtyń jazbasy, dep qara, – dep edi aǵa sol joly. Taǵy bir áńgimesindegi Qanysh Sátbaevpen bolǵan kezdesýin oqyp otyryp, rıza bolǵanym esimde. «Áńgimeńiz maǵan unady», degenimde, ol kisi sózime túzetý jasap: «Jaz­bańyz» dep aıt», dep aqsııa kúlgen bolatyn. Shynynda da uly ǵalymnyń Kegen aýdanyna barǵan elýinshi jyl­dar­daǵy sol saparynda aıtylǵan myna bir eki jaǵdaı berisi Jetisý, árisi Qazaq eliniń tarıhyna, ǵylymı ómi­rine, ekonomıkalyq qýatyna qa­tys­­ty qundy derek ekeni shúbásiz edi. Áńgime jadymda qaıyra jań­ǵyryp otyr. «...Oblystan tapsyrma alyndy. Qanysh aǵany kútip alyp, elmen tanystyrý, aralatý mindetin aýdan maǵan tapsyrdy. Kere qarys mańdaıly, keń ıyqty ádemi kisi eken. Kóp biledi. Aıta da biledi. Tyń­daı da biledi. Muhtar Áýezovtiń izi­men júrdik. Kegenniń ońtústik shyǵy­synda jatqan Marýsıa taýyn betke aldyq. Shóladyrdyń eteginde jatqan Qumtekeıge buryldyq. Qanekeń: – Jaryqtyq netken ásem jer! Ilııas pen Muhtardyń qalamyn qozǵaıtyndaı-aq sulýlyq qoı! – dedi. Dedi de maǵan burylyp: – Myna Qumtekeıdiń astynda Qazaq memleketiniń negizin qalaýǵa úlesin qosqan Úısin ulysynyń tarıhy bar.

Qytaı jazbalarynda saqtalǵan Shyǵý deıtin astana jatyr, – dedi – Bizdiń dáýirimizden buryn ómir súrgen babalarymyzdyń arýaǵy rıza bolsyndy sózben emes, ispen, ǵylymı negizde aıtar kezeń keledi áli... – dedi. Ǵalymnyń aıtqanyna tańyrqap, únsiz turmyn. Ol kisi: – Buıyrsa, aldaǵy jyly arheo­logııalyq qazba jumystaryn júrgizý úshin top jiberemiz, – dedi. Maǵan Qanysh aǵa aıtqan áńgime qııal-ǵajaıyp ertegi sekildi kórindi. Sonan soń Shóladyrdy bókter­lep, Ereýiltóbeni betke aldyq. Myń­jyl­qyǵa jetip, arýaqtarǵa táý et­tik. Qarqaranyń basyndaǵy qaz-qatar tizile jaıǵasqan obalarǵa qarap turyp: «Úısin patshalarynyń súıegi jatqan uly zırattar» dedi. Sý jaǵasynan uzańqyrap baryp, sazdaýyt jerge toqtadyq. Qanekeń attan túsip, sazdy qolymen shuqyp-shuqyp, bir ýys balshyq aldy da ıiskedi. Qaıyra ıiskedi. – Munaı! Myna arada munaı bar... – dedi. Kelesi jyly Qanysh Sátbaevtyń tapsyrýymen eki ǵylymı top keldi. Biri Qumtekeıde qazba ju­mys­taryn bastady. Ekinshisi – Iirsýǵa barar joldaǵy sazǵa burǵy salǵan geologııalyq barlaý toby. Arheologtar jaz boıy jumys jasady. Sýyq kúzde qaıtty. Geologııalyq barlaý tobynyń jumysy kóp uzamaı nátıjesin berdi. Shynynda da, Táńirtaýdyń qaq tórindegi kóz suǵyn alar sulý óńirden atqaqtap munaı shyqty. Úkimet sheshimimen munaı kózi bitelip, jabyldy.

Shamasy Ile aımaǵyndaǵy asa baı munaı qorynyń kózi bolyp, tirkeldi...» deıtin aǵa áńgimesi meniń kókiregimde kúni keshegideı saırap tur. Iá. Munyń bári keıingi jyldar­dyń, eline aǵa bolǵan ardaqty jan­nyń jasy seksenge taqaǵandaǵy ómiri men zeınetkerlik ǵumyrynyń úzikteri. Mundaı órisi keń, órkendi oqıǵalardyń ishinde júrip, qaıǵysy men qýanyshy, qasyreti men shattyǵy qatar órilgen jıyrmasynshy ǵasyr­dyń taý bitimdi tulǵalary jaıly kóp aıtýǵa bolady. Qaztaı aǵany aıtqanda meniń esime Aspantaýlardyń asyl perzentteri bolǵan ardaqty aǵalar: jıyrmasynshy ǵasyrdyń uly oqıǵalarynyń kýási bolǵan kórnekti memleket qaıratkerleri – Nurbapa О́mirzaqov, Ydyrys Kóshkinov, Oraz Jandosovpen Qarqara, Kegen, Qyrǵyzsaı, Narynqol óńirlerinde qyzmettes bolǵan Áýbákir Júnisov, Aıtjan Túrkebaev, Myrqasym Serik­baev, Raqymjan Qılybaev, Inash Shormanov, Nurahmet Maly­baev, Súleımen Aralbaev sekildi el aǵalary; sondaı-aq, qıyn kezderde jurtqa aqylshy bolǵan Erkebulan Nysanbaev, Sársenbaı Baıǵulov, Kúrishbek Kójekbaev, Seıdin Sataev, Káribaı Merekeev esimderi til ushyna oralady. Aspantaýlar óńirinen Almatyǵa alǵash at izin salǵan úlken ǵalym, belgili el aǵasy – Dáýletııar Álimjanov, eki aı boıy Shalkódeniń tórine Shoshqalynyń aýzyna eki úıin jarystyra tigip, bıe baılap, qymyzyn sapyryp otyratyn Eńbek Eri Áshimbaev Núsekeń, Muqaǵalı men Erkindi, Saǵat Áshimbaev,  Baqqoja  Muqaev, Aıtaqyn Ábdiqalovty baýlyǵan Álnur Meıirbekov, ústimizdegi jyly ısi qazaq 90 jyldyǵyn ataǵaly otyrǵan qazaq ádebıetiniń klassıgi Berdibek Soqpaqbaev, qazaqtyń uly aqyny Muqaǵalı Maqataev, eline eńbekteri ótip, jurtyna aqylshy bolǵan Qusaıyn Bıjanov, Seıdálim Tánekeev, Zamanbek Battalhanov, Áripbaı Alybaev, Moldan Álderbaev, Sádýaqas Serkebaev, Aıtaqyn Alpysbaev, Qurman Qojahmetov, Úm­betjan Nurǵazıev, Áztaı Er­salıev, Uzaq Taýbaldın, Saǵynysh Es­bergenov sekildi el aǵalary; sondaı-aq, kórnekti jýrnalıst Uzaq Baǵaev, Telman Januzaqov, Ulttyq ǵylym aka­de­mııasynyń akademıkteri – Aqaı Núsip­bekov, Keńes Nurpeıisov, Edige Túrkebaev, Telǵoja Januzaqov pen Máken Moldabaev, ǵalym Tálip Musaqulov, Baızaq Qojabekov, belgili aqyn Núsipbek Isahmetov, arheolog-tarıhshylar Sáıden Joldas­baev, Keńes Qojahmetov, Karl Baıpaqov eriksiz eske túsedi...

O dúnıelik bolǵandaryna únsiz zııa­rat jasap, dúnıe qyzyǵyn bólisip, qatarymyzda júrgenderine Alla ómir bersin aıtasyń ishteı. О́ıtkeni, bul kisiler – biri áke, biri aǵa bola júrip, bizdiń qalyp­tasýymyzǵa yqpal etken, tárbıe bergen tolqynnyń ókilderi. Ákem Myrqasym soǵysqa qaty­syp, Stalıngrad túbindegi shaıqasty kórgen, Orel – Kýrsk ıininde aýyr jaraqat alyp, elge oralyp, ustaz bolyp qyzmet etip, ómirden erte ozǵan osy býynnyń ókili bolǵandyqtan ba, óz basym osy bir aq jaǵalaryna kir qondyrmaı, baryn halyqqa arnaýǵa umtylǵan memleketshil, qoǵamshyl býynǵa – ardaqty el aǵalaryna úlken qurmetpen qaraımyn. Jas kezde, boıymyzdy óleń-jyrdyń oty ólsheýsiz bılep, álemniń tizgini tek ádebıettiń qolynda deıtin maksımalızmniń qursaýynda júrgende aǵa býynmen aralasýǵa múmkindik bolmady. Aralasa qoıýǵa jaǵdaıdyń bolmaǵany da ras... Biz – kóppiz, olar – az. Biren-saranymyzdy partııa, sovet qyzmetine tartqanymen, kóbimizge saqtana qaraǵany, boıy­myzdaǵy «alpys aqyn, seksen baq­sy­dan» qalǵan dúmpýden ózderin aly­syraq ustaǵandary da shyn. Partııalyq tártiptiń qatal dáýiri. Ol úshin eshkimdi aıyptaýǵa bolmaıdy...

Qatal, qatygez dáýirdiń álgindeı aıaýsyz súzgisinen ótken zamannyń basshylaryna qurmetpen qaraýdyń esh ábestigi joq. Olardy ádildik pen adaldyqty, eńbekqorlyq pen tabandylyqty, qoǵamshyldyq pen memleketshildikti tý etip ustaǵandary úshin-aq syılaýǵa tıispiz. Men kezinde, qazaqy uǵymmen aıtqanda, ana qoǵamnyń «aýyzdarymen qus tistegen» biraz basshylarymen ol kisiler zeınetke shyǵyp, qoǵam aýysyp, zaman astyn-ústin bolyp jatqan sekseninshi jyldardyń ekinshi jartysy men toqsanynshy jyldardyń basynda tanysyp, kóbimen qoıyn-qoltyq aralastym. Reti solaı boldy... Qaztaı aǵamen tanysýym da sol kez. Ol ómirde qyzyq adam edi. Bir kórgen janǵa óńi sýyq, qataldaý bolyp turatyn. Onysyn kóp jyldyq basshylyq qyzmettegi qalyptasqan minezi dep te, týabitti jaratylysy dep te jorýǵa bolady. Shamasy ekeýi de bolýy tıis... Bireýge renjise, betiń bar, júziń bar demeı, taýsyla renjıtin. Oıyn týra aıtatyn. Rıza bolsa, taýsyla kúletin. Ondaıda álgi júzindegi qataldyq izi atymen joıylyp, aqsııa kúletin...

Men kórgen Qaztaı aǵa sharýa­shy­lyqtyń ǵana adamy emes, úlken parasattyń da ıesi bolatyn. Kóp oqıtyn. Oqyǵany týraly asa ustam­dy sóıleı otyryp, taldaǵandy, sa­ra­laǵandy unatatyn. Jalpy, osy aǵalar býynynyń bir artyqshylyǵy shetterinen bilimdar, shetterinen sheshen edi... «Eskiniń sońy, jańanyń basy» edi ǵoı, shirkinder?! Qaztaı aǵa – óz býynynyń, óz qatarynyń ishindegi óz jolyn, óz jónin biletin sırek jan bolatyn. Ol – qazaq deıtin halyqtyń tutastyǵy týraly sózi aýzynan esh túspeıtin, týǵan elimen, tuǵyrly jurtymen baılanys­yn álsiretpeı ómir súrgen tamyryn tereńnen tartqan tulǵa edi...

Nurlan ORAZALIN,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.