Sý tapshylyǵy qalaı sheshiledi?

Sharýalarǵa kóktemnen bastap kúzgi jıyn-teringe deıin kól-kósir qoldaý kórsetiledi. Sondyqtan sýdyń kólemi azaıdy dep eki qoldy bos qoımaı, kerisinshe vegetasııalyq kezeńge erterek qamdanǵannan qaıyr bar.

Sý máselesi kúrdelengenin jaýapty mamandardan bólek, munar basyn qar basyp jatatyn taýly ólkeniń turǵyndary aıtýdaı aıtyp-aq jatyr. Taýǵa qar az túsken soń, sýdyń mol bolmaıtyny belgili.

Demek muhıttardan qashyq jatqan elimiz transshekaralyq ózender men ishki sýlardyń ár tekshe metrin únem­dep paıdalanýǵa tıis. Byltyr ózen bas­­seınderinde, ásirese eldiń ońtústik aı­maq­tarynda sýdyń az bolýyna qara­mastan, der kezinde qabyldanǵan sharalar­dan soń vegetasııalyq kezeń turaqty ótti. Bir jaǵynan sharýalarǵa aýa raıy da qaraılasyp, jańbyr jetkilikti mólsherde túskeni belgili. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi habarlaǵandaı, barlyq sý qabyldaǵyshtan turaqty sýarýǵa shamamen 11,6 tekshe metr sý keledi. Onyń 11, 3 tekshe metri nemese 97%-y ońtústiktegi 5 oblysqa tıesili. Almaty, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda jáne Jetisý oblystarynda jalpy sýarý alańy 1,61 mln gektar nemese el boıynsha barlyq alańnyń 73%-yn quraıdy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Jer resýrs­taryn basqarý komıtetiniń deregine súıen­sek, elde sýarmaly jerlerdiń aýmaǵy 2,2 mln gektar bolsa, onyń 1,6 mln gektary paıdalanylady.

Negizi Almaty oblysynda – 1,9 tekshe metr, Jetisý oblysynda – 1,4 tekshe metr, Túrkistan oblysynda – 3,4 tekshe metr, Qyzylorda oblysynda – 3,5 tekshe metr jáne Jambyl oblysynda 1,1 tekshe metr sý jınalady. Osy óńirlerde vegetasııalyq kezeńniń turaqty ótýin qamtamasyz etý úshin byltyr Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi jumys josparyn bekitken. Sol mejeli mindettiń sheńberinde biraz sharýa oń sheshilgen. Birinshi, joǵary sý qoımalarynan qosymsha sý aǵyzýdy qamtamasyz etý boıynsha irgeles eldermen jumys júrgizilgen. Ekinshi, transshekaralyq ózen basseınderindegi memleketaralyq paıdalaný kanaldaryndaǵy jóndeý-qal­pyna keltirý jumystary ýaq­ty­ly qolǵa alynǵan. Úshinshi, sýarý je­­lisiniń magıstraldyq jáne shar­ýa­­shylyqaralyq kanaldaryn tazalaý, qosymsha jabdyqtardy (sorǵy qon­dyrǵylaryn) satyp alý jaıy py­syq­tal­ǵan. Tórtinshi, ylǵal kóp qajet etetin daqyldar alqabyn qysqartý (kú­rish, maqta, pııaz) jospary qolǵa alynǵan. Besinshi, sý únemdeý tehnologııa­la­ryn aýqymdy engizýde ilgerileý bar. Sondaı-aq kórshiles eldermen, onyń ishinde Qyrǵyzstanmen yntymaqtastyq sheń­be­rinde taýar almasý jáne elektr energııasyn kommersııalyq negizde jet­kizý úshin jaz aılarynda 330 mln tek­she metr kóleminde «Dostyq» kanaly arqyly sý berý máselesin sheshýge múmkindik týǵan.

Byltyr Bishkek qalasynda taýar almasý aıasynda elektr energııasyn qaı­tarý kestesi kelisildi. Qos tarap­tyń sarapshylary Shý jáne Talas ózeni basseınderindegi memleketaralyq paıdalanýdaǵy sý sharýashylyǵy qury­lys­taryn aralaǵan. Osydan bólek, Tájikstanmen Toqtoǵuldan keletin «Bahrı Tochık» sý qoımasy arqyly sý kólemin ótkizý týraly mámilege kelgen. Ári «Bahrı Tochık» sý qoımasynyń jumys isteý sharttary kelisildi. Osy sharttar Dýshanbe qalasynda úshjaqty hattamamen (Tájikstan, О́zbekstan jáne Qazaqstan) bekitilgen.

Memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasynyń otyrysynda Naryn-Syrdarııa sý qoımalary kas­­kady jumysynyń boljamdy rejimi ke­lisilgen. Soǵan sáıkes Shardara sý qoımasyna vegetasııalyq kezeńde aǵyn 3,9 mlrd tekshe metr kóleminde kútilgen. Vegetasııalyq kezeńniń qorytyndysy boıynsha Shardara sý qoımasyna keletin aǵyn sý 4 mlrd tekshe metrdi qurap, meje oryndalǵan. Sonymen qatar byltyr Shý-Talas sý sharýashylyǵy komıssııasynyń 30-shy otyrysynda Talas ózeniniń basseıni, memleketaralyq kanaldar bo­­ıynsha 500 mln tekshe metr, Shý ózeniniń basseıni boıynsha 220 mln tekshe metr sý berý kestesine qol qoıylǵan. Al ishki sý kózderi boıynsha jedel tapshylyq sezilmeı, sý ótinimge sáıkes tolyq kó­lem­de berilgen.

Taǵy bir atap ótetin jaıt, byltyr gıdro­logııalyq boljamdar ne­gi­zin­­de transshekaralyq Syrdarııa óze­ni­­niń basseıninde kúrdeli sý sharýa­shylyǵy jaǵdaıy kútilgen. Abyroı bol­­ǵanda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń bastamasymen qabyldanǵan sharalar men klımattyq jaǵdaıdyń arqasynda sý sharýashylyǵy jaǵdaıy turaqtalǵan. Atap aıtqanda, Shardara sý qoımasyna keletin aǵyn 2,5 eseden asqan. Bul Shardara sý qoımasyn 5 mlrd tekshe metrge deıin toltyrýǵa jáne Kóksaraı kontrregýlıatoryna 822 mln tekshe metrge deıin sý alýǵa múm­kindik bermek.

Osylaısha, jappaı vegetasııa bas­tal­ǵanǵa deıin Syrdarııa ózeniniń arnasyn toltyrýǵa, sýarmaly jerlerdi ylǵaldandyrýǵa kóńil bólinedi. Kól júıeleri men shabyndyq jerler tolady. Mınıstrlik ishki sharýalarǵa baılanysty da birqatar jumysty ýaqtyly iske asyrǵan. Aldymen transshekaralyq ózenderdiń basseınderinde 5 322 sý shyǵarý quraldary qalpyna keltirgen. Endi osy úılesimdi sharýa tasymaldaý kezinde sýdyń shyǵynyn 450 mln tekshe metrge deıin qysqartýǵa múm­kindik berip otyr. Sý shyǵynyn azaıtýǵa baǵyttalǵan jumystar mu­nymen shektelmeıdi. My­saly, 1 512 sha­qyrym magıstraldyq jáne shar­ýashylyqaralyq kanaldardy rekonstrýksııalap, mehanıkalyq tazartýdan ótkizgen soń, sý shyǵynyn 450 mln tekshe metrge deıin qysqartý múmkin boldy. Sol sekildi sýarý úshin kol­lek­torlyq-drenajdyq sýlardy qaıta paıdalanýǵa múmkindik beretin 67 sorǵy satyp alynsa, 89 gıdropost av­to­mattandyrylǵan. Endi gıdropost ar­­naıy baılanys arnasy arqyly dıs­petcherlik pýnktke aqparatty (sý deń­­ge­ıin, shyǵystaryn týraly) jedel jol­daıdy.

Ońtústik óńirlerdegi jergilikti ákim­dik­ter sý máselelerine kelgende qol qýsyryp otyrǵan joq. Mysaly Almaty, Jetisý oblystary boıynsha (sýarmaly jerlerdiń aýdany 584,3 myń gektar) sý resýrstarynyń tapshylyǵyn qysqartý maqsatynda oblys ákimdigi ylǵal kóp qajet etetin daqyldardyń, onyń ishinde Balqash aýdanyndaǵy kúrish egistigin 0,6 myń gektarǵa azaıtqan. Oblystyń barlyq sý qoımalary vegetasııalyq kezeńge bekitilgen kestege sáıkes ju­mys istegen. Kanaldardy tazartyp, sý únem­deý tehnologııalaryn engizgen. Memleketaralyq paıdalaný obektileri boıynsha áýeli sý berý kestesi bekitildi. Sýmen qamtamasyz etý maqsatynda jer­gilikti jerlerde Qyrǵyzstannyń Shý jáne Talas basseındik sý sharýashy­lyǵy basqarmalarymen sý kólemin belgileýge qatysty turaqty kelissózder júrgizilgen.

Túrkistan oblysy boıynsha (sýarmaly jerlerdiń aýdany 550,5 myń ga quraıdy) bıyl kúrish alqaby 1,7 myń gektarǵa deıin qysqardy, bul 2021 jylmen salystyrǵanda 2,9 myń gektarǵa az. О́zge óńirlerdegideı munda da kanaldar tazartylyp, sý únemdeý tehnologııalary keńinen qoldanysqa engizile bastaǵan. Sý aınalymy jáne sýarý kezegi uıymdastyrylǵan. Qyzylorda oblysynda (sýarmaly jerlerdiń aýdany 254,1 myń gektardy quraıdy) kúrish alqaby byltyr 78,3 myń gektarǵa deıin qysqardy, bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 5,3 myń gektarǵa az. Úkimet rezervinen uńǵymalardy jóndeýge jáne burǵylaýǵa, sondaı-aq sorǵy qondyrǵylaryn satyp alýǵa 3,6 mlrd teńge somasynda qarajat bólingen. Sý tapshylyǵyn azaıtý úshin 17 kanal tazartylǵan. Jalpy, aldyn ala qabyldanǵan sharalar arqyly ońtústik óńirlerde byltyrǵy vegetasııalyq kezeń shyǵynsyz ótti.

Búginde mınıstrlik aldaǵy vege­ta­sııaǵa ýaqtyly daıyndalý maqsa­tynda 2023 jylǵa arnalǵan jospar ázir­le­gen. Soǵan sáıkes shekaralas eldermen transshekaralyq ózender boıynsha yntymaqtastyq jónindegi kelisim, transshekaralyq ózen basseınderindegi memleketaralyq kanaldarynda jóndeý-qalpyna keltirý jumystary jalǵasyp, sýarý jelisiniń magıstraldyq jáne sharýashylyqaralyq kanaldaryn tazalaý bıyl da úzilmeıdi.

Onymen qosa, aldaǵy 5 jylǵa 1,7 tekshe metr kóleminde sý jınaqtaý úshin 6 oblysta (Aqmola – 1, Almaty – 1, Jambyl – 3, Batys Qazaqstan – 2, Qy­zylorda – 1, Túrkistan – 1) 9 jańa sý qoımasyn salý josparlanýda. Este bolsa, 2019 jyly Joldaýda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev sý nysandarynyń ekojúıesin saqtap, ony únemdi paıdalaný úshin asa mańyzdy 120 kanal qaıta jańǵyrtylatynyn aıtqan edi. Sonymen qatar jańadan 9 sý qoımasy salynatyny belgili bolǵan. Keleshekte salynatyn sý qoımalary 14 eldi meken (70 myń adam) úshin sý tasqyny qubylystarynyń qaýpin azaıtýǵa, aınalymǵa 195,3 myń gektar jańa sýarmaly jerdi engizýge, aýyl sharýashylyǵynda 20 myńnan astam jumys ornyn qurýǵa múmkindik bermek. Aldyn ala esepke sáıkes 9 sý qoımasyn salýǵa shamamen 59,4 mlrd teńge jumsalady. Respýblıkalyq bıýdjet sheńberinde 2022-2024 jyldarǵa 11,3 mlrd teńge kózdelgen. Jobalyq-smetalyq qujattamany tolyǵymen aıaq­­taý úshin qosymsha 700 mln teńge mól­sherinde qarajat, al 2025 jylǵa deıin qurylys-montaj jumystaryn iske asyrý úshin 47,4 mlrd teńge qajet. Buǵan deıin kópjyldyq josparly jumystar úılesimdi iske assa, kórshi elderge táýeldilikti az da bolsa qysqartýǵa múmkindik bar ekeni aıtyldy. Mysaly, birneshe jylda Qyrǵyzstannan 30%-ǵa deıin, О́zbekstannan 25%-ǵa deıin jáne Reseıden 15%-ǵa deıin sýǵa táýeldilikti qysqartýǵa bolady.

Arnalardy rekonstrýksııalaý bo­ıynsha jumystar úzilmeıdi. Jalpy 5 jyl ishinde 7 oblysta keminde 120 kanal rekonstrýksııadan ótedi (Almaty – 21, Atyraý – 6, Shyǵys Qazaqstan – 12, Batys Qazaqstan – 9, Qaraǵandy – 6, Qyzylorda – 26, Túrkistan – 40). Bul 2025 jylǵa qaraı sýarmaly alqapty 2,2 mln gektarǵa deıin jetkizýge jáne sýarmaly sýdyń shyǵynyn jyl saıyn 800 mln tekshe metr­ge deıin tómendetýge múmkindik beredi. Qabyldanǵan sharalar aýylda 120 myń jumys ornyn qurýǵa jáne jyl sa­ıyn 510 mlrd teńge somasyna ónim berýge yqpal etýi ábden múmkin.

Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Zýlfııa Súleımenovanyń tóraǵalyǵymen ótken keńeste Syrdarııa ózeni basseınindegi sý sharýashylyǵy jaǵdaıy talqylanǵan edi. Máseleniń negizgi mán-jaıy Toqtoǵul sý qoı­masynda (Qyrǵyzstan) aǵynnyń ul­ǵaıýyna baılanysty 2022 jylǵy qa­zan­nan jeltoqsanǵa deıin Shardara sý qoımasyna aǵyn ulǵaıdy. Budan keletin qaýip jaıynda sýshylar, sarapshylar áleýmettik jelide biraz oı qozǵady. Taǵy da taldaýlarǵa júginsek, memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasynyń boljamdy kestesi boıynsha orta eseppen jeltoqsan aıynda Shardara sý qoımasyna aǵyn sekýndyna 880 tekshe metr dep belgilendi, naqty aǵyn shamamen 1 400 tekshe metr nemese boljamdy kesteden 520 tekshe metrge artyq boldy. Bıyl 10 qańtarda Shardara sý qoımasynyń naqty kólemi 4 070 mln tekshe metrdi (jobalyq kólemniń 78%-y) quraıdy. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 1 683 mln tekshe metrge artyq. Rasynda da Shardarada alańdaıtyn, jedel shara qabyldaýdy qajet etetin jaǵdaı qalyptasyp otyr. Sol úshin de mınıstrlik Shardara sý qoımasynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda byltyr 13 jeltoqsannan odan sý aǵyzý kólemin 500-den 700 tekshe metrge deıin, 15 jeltoqsannan 800 tekshe metrge deıin, 19 jeltoqsannan 900 tekshe metrge deıin ulǵaıtqan. Tipti 2023 jylǵy 4 qańtardan 1 myń tekshe metr kóleminde sý tómenge ketýde. Keıingi táýlikte «Bahrı-Tochık» sý qoımasynan (Tájikstan) sý aǵynynyń azaıýyna baılanysty Shardara sý qoımasyna keletin aǵyn aıtarlyqtaı tómendegen. 10 qań­tar­daǵy jaǵdaı boıynsha aǵyn sekýndyna 933 tekshe metrdi qurap otyr. Búginde Shardara sý qoımasynan sýdy qaýipsiz aǵyzý maqsatynda mınıstrlik tıisti is-sharalar josparyn ázirlegen. Vedomstvo eldi mekenderdi sý basý qaýpi joq dep resmı málimdeme de jasady.

Árıne, jyl saıyn transshekaralyq ózender arqyly keletin sý kólemi jet­kilikti bola bermeıdi. Ádette aýyl shar­ýa­shylyǵyna sý aýadaı qajet ýa­qytta kórshi elderdiń sharýalary da jantalasyp, sýdy qysa bastaıdy. Endi sý júıeleri jańartylyp, sý qoımalary salynsa, osyndaı beımezgil ýaqytta kelgen sýdy jınaýǵa da múmkindik mol bolady.