Májilis depýtattary Qazaqstan men Fransııa arasyndaǵy Qylmystyq ister boıynsha ózara quqyqtyq kómek týraly shartty ratıfıkasııalady. 2021 jylǵy 28 qazandaǵy Shartqa sáıkes taraptar qylmystyq quqyq buzýshylyqtarǵa qatysty kez kelgen sot isin júrgizýde bir-birine barynsha keń kólemde quqyqtyq kómek kórsetýge mindetti. Qujat jóninde baıandama jasaǵan Bas prokýrordyń orynbasary Áset Shyndalıev mundaı sharttar qaı jaǵdaıda qajet ekenin túsindirdi.
«Qylmystyq is boıynsha kúdikti, kýáger nemese jábirlenýshi shetelde turyp jatqan bolýy múmkin. Al qozǵalǵan is boıynsha olardan jaýap alý kerek. Elimizdiń quqyq qorǵaý organdary ózdiginen sol memleketke baryp, tergeý áreketin jasaı almaıdy. Sonymen qatar qylmystyq isti tergeýge qajet qujattar, aıǵaq zattar, qylmys quraldary nemese basqa da dáleldemeler ózge eldiń aýmaǵynda bolýy múmkin. Olardy ózimiz baryp, ala almaımyz. Sol úshin quqyqtyq kómek týraly sharttar jasalady. Osyndaı sharttar tergeýdiń tolyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin suraý joldap, kýágerden nemese jábirlenýshiden jaýap alýǵa, zattaı aıǵaqtardy tárkileýge múmkindik beredi.
Sheteldegi tergeý áreketterin sol memlekettiń zańnamasyna sáıkes olardyń tergeý organdary júrgizedi. Bul jaǵdaıda shetelden alynǵan dálelderdiń zańdylyǵyna qatysty suraqtar bolýy múmkin. Quqyqtyq kómek týraly shartta osy másele sheshilip otyr. Iаǵnı basqa elden alǵan aıǵaqtardyń zańdylyǵy qamtamasyz etiledi», dedi Á.Shyndalıev.
Sondaı-aq depýtattar Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottalǵan adamdardy jazasyn odan ári óteý úshin berý týraly shartty qabyldady.
«Bul shart elimizdiń Konstıtýsııasynda bekitilgen talaptardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Elimizden tys aýmaqta júrgen azamattardy qorǵaýǵa jáne olarǵa qamqorlyq jasaýǵa kepildik berilgen. Eki eldiń arasyndaǵy shart atalǵan normalardy iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Osy mándegi norma О́zbekstan Konstıtýsııasynda da bar. Bul kelisim – eki eldiń bir-birine seniminiń belgisi. Atalǵan qujatqa qol qoıý úshin birneshe jyl kelissóz júrgizildi. Shartqa qol qoımas buryn eki el arasyndaǵy mıgrasııalyq prosess jáne qylmystyq ahýal zerdelendi», dedi Bas prokýrordyń orynbasary Á.Shyndalıev.
Sharttyń áleýmettik mańyzy bar. Bas prokýrordyń orynbasarynyń aıtýynsha, otbasy múshelerimen, jaqyndarymen kezdesý sottalǵan adamǵa oń yqpal etetini sózsiz. Sottalǵandardy túzetý maqsaty tek ony jazalaý emes, sonymen birge tárbıelik yqpal etý, áleýmettik baılanystardy saqtaý.
«Sottalǵan adamdy berý úshin, eń aldymen, onyń kelisimi qajet. Ol jazasyn óz elinde óteıtini týraly ótinish berýge tıis. Qazir bizde sottalǵan 225 О́zbekstan azamaty óz elinde jazasyn óteý týraly ótinish bildirip otyr. Iаǵnı osy másele boıynsha sottalǵandar arasynda arnaıy saýaldama júrgizgenbiz. Qazirgi tańda О́zbekstanda sottalǵan Qazaqstannyń 20 azamaty bar», dedi Á.Shyndalıev.
Budan bólek, Qazaqstan Úkimeti men Qyrǵyz Úkimeti arasyndaǵy Shekara ókilderi qyzmetiniń baǵyttary týraly hattama (1:200 000 karta) ratıfıkasııalady. Qujat eki el arasyndaǵy qatynastardyń quqyqtyq negizin belgileýge jáne retteýge baǵyttalǵan. Sonymen qatar Qazaqstan-Qyrǵyz memlekettik shekarasyndaǵy shekaralyq ókilderdiń qyzmet ýchaskelerin aıqyndaýdy kózdeıdi. Bul elimizdiń memlekettik shekarasynyń belgilengen rejimin qoldaýǵa yqpal etedi.
«Hattamaǵa sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qyrǵyz Respýblıkasynyń Úkimeti mynadaı ýchaskelerdi aıqyndady. Qazaqstan Respýblıkasynyń tarapynan – Almaty, Qordaı jáne Taraz ýchaskeleri. Qyrǵyz Respýblıkasynyń tarapynan – Ystyqkól, Shý jáne Talas ýchaskeleri. Hattamanyń ratıfıkasııalanýy jáne kúshine enýi qazaq-qyrǵyz memlekettik shekarasynda eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty retteý úshin ózara quqyqtyq negizdi ornatýǵa septigin tıgizedi», dedi Ulttyq qaýipsizdik komıteti Tóraǵasynyń orynbasary – Shekara qyzmetiniń dırektory Erlan Aldajumanov.
Májilis áskerı polısııa týraly zańdy ekinshi oqylymda qabyldady. Qujat Qarýly Kúshter áskerı polısııasynyń, Ulttyq ulannyń jáne Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń mindetterin, quzyretterin, jalpy jáne arnaıy ókilettikterin naqtylap, olardyń bir-birimen ózara is-qımyl tártibin aıqyndaıdy.
Sondaı-aq engizilgen ózgeristerge sáıkes, áskerı polısııa organdaryna áskerı qyzmetshilerdi quqyqtyq tárbıeleýge tikeleı qatysýǵa, áskerı qyzmetshiler arasyndaǵy quqyqbuzýshylyqtardyń aldyn alý boıynsha azamattarmen jáne uıymdarmen ózara is-qımyl jasaýǵa mindetti. Ilespe túzetýlerge Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń quramyna Arnaıy operasııalar kúshterin qosýdy kózdeıtin ózgerister engizildi.
Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekske jerdiń paıdalanylýy men qorǵalýyn memlekettik baqylaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlardy Májilis ekinshi oqylymda qabyldady. Depýtattardyń usynysy boıynsha sheteldik jer paıdalanýshylarǵa jalpyǵa ortaq jaıylymdar men shabyndyqtardy, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi zańsyz bergeni úshin, bos jer ýchaskeleri jáne josparlanǵan aýksıondar týraly málimetterdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etpegeni úshin; jáne jer zańnamasyn basqa da buzýshylyqtar úshin ákimdikterdiń laýazymdy tulǵalary ákimshilik jaýapkershilikke tartylady.
Májilis úsh jańa zań jobasyn jumysqa qabyldady. Olar – «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar jáne oǵan ilespe túzetýler, sondaı-aq Ortalyq Azııa óńirlik ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy ınstıtýtyn qurý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly qujat.
Jıyn sońynda depýtattar tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna óz saýaldaryn joldady. Fahrıddın Qarataev Premer-mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Jumanǵarınge joldaǵan depýtattyq saýalynda baý-baqsha sharýashylyǵynda jınaqtalǵan problemalardy kóterdi. Onyń aıtýynsha, keıingi jyldary bul salada damý qarqyny baıqalǵanymen, jemisin ótkizýge qatysty qıyndyqtar kóp.
«Negizgi másele – saýda jelileri men deldaldar usynatyn satyp alý baǵalarynyń tómendigi. Bir kılogramy 100-150 teńge. Sondyqtan baqshanyń bir bóligin jınaý ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz, óıtkeni shyǵyndar boljamdy kiristen asyp túsedi. Baqshanyń bir bóligin Belarýske nemese Reseıge eksportqa jiberý osy tyǵyryqtan shyǵý joly bolýy múmkin. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq boıynsha soltústik kórshiler tarapynan jemisterge suranys bar. Olar bir kılogramǵa eń az degende 300 teńge tóleýge daıyn.
Biraq munda Qazaqstannyń jemis salasynyń taǵy bir problemasy – daıyndaý jáne ótkizý júıesiniń bolmaýy jemisti tıep-jóneltýge aıtarlyqtaı kedergi keltiredi. Al ishki naryqtaǵy alma óndirýshiler saýda jelileri artyqshylyq beretin ımporttyq ónimdermen básekelesýi kerek. Nátıjesinde, aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri baqsha egýge jáne kútip ustaýǵa úlken qarajat jumsady. Daıyn ónimdi polıgonǵa tastaýǵa týra keletin joǵaryda atalǵan jaǵdaılarǵa tap bolyp otyr», dedi F.Qarataev.
Qudaıbergen Erjan Bas prokýror Berik Asylovqa joldaǵan depýtattyq saýalynda kóktemgi sý tasqyny qaýpine qatysty másele kóterdi. Depýtattyń aıtýynsha, buqaralyq aqparat quraldarynda Shardara sý qoımasynyń tolyp ketý jáne Syrdarııa ózeniniń boıyndaǵy eldi mekenderdi sý basý qaýpi týraly aqparat jıi aıtylady.
«Saılaýshylardan osy jóninde hattar da, qońyraýlar da kelip túsedi. Halyq qorqyp, úreılengen. Sardoba sý qoımasynyń joıylýynyń saldary áli umytylǵan joq jáne Shardara sý qoımasy odan birneshe ese asyp túsetinin jaqsy túsinedi. Sýdy retteýde ne bolyp jatyr? Sý kestesi kópjyldyq derekterdi esepke almaı qurylady. Sý komıteti bekitken sý rejimi sý qaýipsizdigi, sý resýrstaryn paıdalaný tıimdiligi talaptaryna jáne sharýalardyń tilekterine jaýap bermeıdi. Osydan suraq týyndaıdy. Konstıtýsııaǵa sáıkes, jer qoınaýy men tabıǵı resýrstar bul – halyqtyń ıgiligi. Osy resýrstardy tıisinshe basqarmaǵany úshin kim jaýap beredi? Kimnen talap etemiz?» dedi Q.Erjan.
Amanjol Áltaı Premer-mınıstrdiń orynbasary Altaı Kólginovke joldaǵan depýtattyq saýalynda sońǵy qońyraý kúnin 30 mamyrǵa ne 1 maýsymǵa aýystyrý kerek ekenin málimdedi.
«Saýalymyzǵa negiz bolǵan eń basty sebeptiń biri – Oqý-aǵartý mınıstriniń 2022 jylǵy 12 tamyzdaǵy №363 buıryǵyna sáıkes, orta bilim beretin mektepterdegi sońǵy qońyraý 31 mamyr bolyp bekitilýi. Alash arystarynyń muratyn jalǵastyryp, amanatyn urpaq sanasyna sińirýge tıisti mınıstrliktiń 31 mamyr kúniniń mańyzyna mán bermegeni qandaı ókinishti. Arystarymyzdyń rýhyna bir kúndi de qımaı, apyl-ǵupyl aza tutqansyp, ile-shala toı toılap, dýmandatyp kete beretin bolsaq, eldigimiz qaısy?! Sondyqtan mektepterdegi sońǵy qońyraý kúnin 30 mamyrǵa, ne bolmasa 1 maýsymǵa aýystyrý kerek», dedi A.Áltaı.
