Barsakelmes araly. 1979 jyl. Aerofoto
(Jalǵasy. Basy aldyńǵy jarııalanymda)
– Degenmen, – dedim men osy arada serikterimniń sózin bólip, – joǵarydaǵy kitaptar, derekti kıno jáne tanymdyq materıaldarda kóp sóz bolmaǵan kezdeısoq jaıt, oqys oqıǵalardy bilesizder me? Tipti kishigirim, eleýsiz ómir sýreti bolsa da degendeı... Oılanyp kórińizdershi.
– 1952-1962 jyldary, – dedi sózin sál oılanyp baryp bastaǵan Záýresh, – osy Barsakelmeske N.D.Jýravlev degen kisi dırektor bolǵan eken. Mine, sol qoryq basshysy óziniń júrgizgen jumys kúndeligine tómendegideı sırek epızodty jazyp qaldyrypty. Joǵaryda aıtylǵan 1953 jyly mamandar Mýrgab mańyndaǵy Badhyzdan ózimiz turǵan myna jerge segiz qulandy ákelmeı me?! Alǵashqy kúni neshe táýlik boıy keme ústindegi temir torda qamalyp, terbelmeli teńiz tolqynyndaǵy joldan sharshaǵan bul janýarlar jaǵaǵa eseńgirep túsedi. Sodan tyrp etpeı jatyp alady da kelesi kúni ǵana bastaryn kóterip jaıylymǵa betteıdi. «Arada biraz ýaqyt ótkende, – deıdi N.D.Jýravlev biz sóz etip otyrǵan jazbasynda, – ábden esterin jınap bolǵan qulandar teńizdiń ońtústik batysyndaǵy soqqan jelge muryndaryn tosyp tyqyrshı bastady. Sóıtti de bir mezette ózderin ákelgen Qaraqalpaqstannyń Moınaq jaǵyndaǵy aıdynǵa qoıyp ketip, teńizge júze jóneldi. Muny kórgen bizder jaǵaǵa jetip, motorly qaıyqqa otyrǵansha, «qashqyndar» biraz jerge uzap ta ketken bolatyn. Aqyry búıirlep baryp, olardyń aldyn oraǵan qoryq qyzmetkerleri qulandardy qaıtaryp úlgerip, qaıta ákeldi. Sodan keıin bul janýarlar qashýdy qoıyp, ondaı minez kórsetpedi. Muny biz: «Tabıǵattyń bul arda perzentteriniń teńizdi kesip óte almaıtyny beseneden belgili. Sóıtse de boılaryndaǵy týmysynan bar bostanshyl bulqynysy-aý. Bul da bolsa myna túz janýarlarynyń ózimiz bilmeıtin kóp ereksheliginiń biri shyǵar», – dep oıladyq.
– Al meniń esime zoolog ǵalym L.Sotnıkovtyń kúndeligindegi mynadaı jazba túsip otyr, – dedi qyzyqty áńgimeni ári qaraı jalǵaýǵa tyrysqan Arman. – Aralǵa alǵash ákelingen qulandardyń bireýi erkek, qalǵan jeteýi urǵashy eken. Atalyq mártebege ıe álgi túz janýary jalqaý, boıkúıez bolyp shyǵady da analyqtarǵa qaramaı qoıady. Sóıtip 1954 jyly Barsakelmestegi qulandar qulyndamaıdy. Kelesi jyly... Qoryq qyzmetkerleriniń erensizdiginen munda kútpegen jaǵdaı oryn alady. Ol araldaǵy malshynyń erkek esegin ıektegen urǵashy qulannyń bireýinen shata qulynnyń týýy edi. Buǵan ne isterlerin bilmeı qatty abyrjyǵan mamandar esekti birden qurlyqqa jóneltedi. Al gıbrıd tólge Romashka dep at qoıyp pishtirip tastaıdy. Sóıtedi de araldaǵy qosalqy sharýashylyqtyń sý tasýshy arbakeshi qaramaǵyna beredi. Artynsha baıaǵy Badhyz qoryǵynan basqa erkek qulan aldyrtady. Sodan soń, ıaǵnı 1957-1958 jyldardan bastap mundaǵy túz janýarlarynyń basyna bas qosylyp, kóbeıe bastaıdy. Bilesiz be, aǵasy, bul jerde kezinde joǵarydaǵydaı da oqıǵalar bolǵan.
Osyny aıtqan serikterim bir sátke sál únsiz qaldy. Sodan soń áńgimelerin qaıta jalǵady. Ol sózderden ańǵarǵanym, Barsakelmestegi 60-jyldardyń basy men 70-jyldardyń aıaǵyna deıingi kez erekshe bir jaqsy, mamyrajaı ýaqyt bolypty. Bul kezeńdi sóz etilip otyrǵan qoryqtaǵy tirshiliktiń naǵyz jandanyp, jańarǵan kemel shaǵy edi desek, esh qatelespeıtin sııaqtymyz. Oǵan atalǵan ýaqyt aralyǵynda qoryqtaǵy aqbókenderdiń 1946 jylǵy alapat qystan soń qaıtadan ósip 1 500-ge, qaraquıryqtardyń da odan keıingi 1948 jylǵy juttan keıin es jıyp 370-ke, al qulandardyń 1957 jyldan beri 220-ǵa jetkeni anyq dálel. Sondaı-aq araldy mekendeıtin 95 qus túriniń ǵylymı sıpattamalyq pasporty jasalyp, kóktem men kúzde olarǵa saqına salý jumysy júrgizilgeni, 256 túrli gúldi ósimdiktiń tolyq zerttelip, respýblıkalyq bıokatalogqa engizilgeni de mine, osy kez. Buǵan taǵy da sol 60-70-jyldardaǵy qoryq radıýsyndaǵy atmosfera men jer relefi jáne klımaty, jyl mezgilderindegi temperatýralyq shkalalar jóninde atqarylǵan júıeli jumystardy qosaıyq. Mine, sonda bular ózimizdiń Ǵylym akademııasy janyndaǵy Zoologııa, Botanıka ınstıtýttary men Lenıngradtaǵy A.Gersen atyndaǵy ýnıversıtettiń jaratylystaný kafedrasy ǵalymdarynyń Barsakelmestegi tııanaqty da tabandy jumystaryn aıqyndaı túseri anyq. Olardyń ishinde ásirese atalǵan ǵylymı-zertteý ortalyqtaryndaǵy M.Ismagılov, A.Slýdskıı, L.Kýznesov, D.Elıseev, D.Pırıýlın sekildi botanık, zoolog mamandardyń eńbekteri eren.
О́kinishke qaraı 1975 jyldan keıin biz sóz etip otyrǵan aımaqtaǵy jaǵdaı kúrt ózgere bastady. Ol Aral teńizindegi «SOS» belgisi dep aıtarlyq ekologııalyq apattyń bilinýi bolatyn. Ondaǵy qaýiptiń negizgilerin atap aıtsaq, bular 1975-1980 jyldar aralyǵyndaǵy teńiz deńgeıiniń aldymen 10, odan soń 12 metrge tómen túsip ketýinen, darııanyń jaǵalaýdan 10-11, keı jerlerinde 16-18 shaqyrymǵa keri sheginýinen, onyń qurǵap qalǵan jer tabandarynan ushqan tuzdy tozańdardyń atalǵan óńirdiń egindikteri men shabyndyqtaryn ósirmeı, taqyrǵa aınaldyra bastaǵandyǵy edi. Solardyń ishindegi eń qıyn jaǵdaı teńiz sýyndaǵy tuz mólsheriniń qalypty jaǵdaıdan 2,5 ese artyp, bir lıtr sý quramyndaǵy konsentrattyń 18 gramǵa jetýi bolatyn. Bul Barsakelmestegi qulandarǵa zaýal bop tıdi. Zaýal emeı nemene, olar baýyr sırrozyna ushyrasa. Beıkúná janýarlardy qutqarý úshin sol kezdegi Úkimet shuǵyl sheshim qabyldaı bildi. Sonyń nátıjesinde qulandar 1981 jylǵy jeltoqsanda Aral aımaǵynan 1050 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Almaty oblysynyń Kerbulaq óńirine ákelinip, jersindirile bastady.
Biraq másele munymen bitpedi. 1985-1995 jyldar aralyǵynda Aral aımaǵyndaǵy ekologııalyq apat óziniń apogeıinen de asty. Sóıtip ondaǵy teńiz akvatorııasy eki ese kemip, burynǵy aıdyn shalqar sý bes ese azaıdy. Buǵan qosa darııa deńgeıiniń tómen túsýi 20 metrlik shekke jetti. Jaǵalaý 70-110 shaqyrym alysta qaldy. Ondaǵy jalańashtanyp qalǵan teńiz tabanynan jyl saıyn mıllıondaǵan tonnaǵa jýyq tuzdy shań ushyp, tóńirektegi mal jaıylymy men baý-baqsha plantasııalaryn qarap qyldy. Aıtaıyq degenimiz, osy apattyq jaǵdaı Barsakelmesti de aınalyp ótpeı, mundaǵy tirshilikti ońdyrmaı turalatyp ketkendigi. Oǵan myna aıanyshty mysaldardy keltirsek, solardyń ózi jetkilikti ǵoı dep oılaımyz. Qoryqtaǵy qaýipti eń aldymen osyndaǵy qustar sezgen. Sheńgel, dúzgen jáne sekseýil japyraqtary men dánderiniń sırep, sondaı-aq qalyń qaý, qordaly mııa túbindegi qurt-qumyrsqanyń azaıýyna baılanysty olar araldy tastap, jaǵalaýǵa ushyp ketken. Sodan soń... Buryn Barsakelmeske ańdarǵa shóp ázirlep, qysta sony volerge shashýmen shuǵyldanatyn qosalqy sharýashylyq bolǵan. Sońǵy ýaqytta munda qar men jańbyr jaýmaǵandyqtan shabyndyqtardan shalǵyǵa eshteńe ilikpeı, brıgada tarap, Kerbulaqtaǵy kóshke ilese almaǵan kári qurtań qulandar men aqbóken, qaraquıryqtar nápaqasyz qalǵan. Sondaı surqaı shaqta qoryqtaǵy jan-janýarlar arly-berli sendelip, aral jaǵalaýyndaǵy jıekte júrýdi ádetke aınaldyrady. Sóıtedi de bir kúni ózderiniń tabıǵı ınstınkteri arqyly tóńirektegi qashqan teńiz sýynyń taıaz jerin taýyp, Barsakelmesten qurlyqqa qaraı eptep óte bastaıdy. Ara-tura jáne úzdik-sozdyq jaǵdaıdaǵy bul ańdar joryǵy eki jylǵa sozylady. Sonyń nátıjesinde 50 qulan, 1 400 aqbóken, 350 qaraquıryq jaǵaǵa tuıaq iliktirip, ashtyq ajalynan aman qalady. Sol ýaqytta, ıaǵnı 1997 jyly Barsakelmestiń soltústik-shyǵys jaǵy qurlyqqa qosylyp, túbekke aınalǵan edi. Al 2000 jyly onyń tórt jaǵynda da sý qalmaı, endi túbek qana emes, aral ataýynan da aıyrylǵan bolatyn. Kezinde «Argýmenty ı fakty» aptalyǵynda jazylǵanyndaı, respýblıka Úkimetiniń: «Qarjy kóziniń jetimsizdiginen bul qoryq jumysynyń qyzmeti toqtatyldy», – degen sheshim shyǵarýy da mine, osy kez. Sodan bul jerdegi tirshilik tek 2005 jyldan bastap qaıta jandanǵan. Oǵan dálel, ózimiz sóz etip otyrǵan nysannyń Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵy degen atqa ıe bolyp, qaıta qurylýy. Sodan keıin IýNESKO-nyń bıosferalyq rezervattary álemdik júıesine enýi, IýSAID-tyń tabıǵat anomalııasynan shólge aınalǵan jerlerge jan bitirý jobasyndaǵy grantty jeńip alyp, Barsakelmestiń teńiz sýy qashqan mańaıyndaǵy 500 gektar telimge sekseýil óskinderin otyrǵyzý, Japonııa úkimeti tarapynan usynylǵan «Shópter tamyry» baǵdarlamasy konkýrsyna qatysyp, 80 myń dollarlyq qarjyǵa ıe bolý arqyly qum toqtatatyn sary sazan, buıyrǵyn, aq sorań mortyqty olardan dáni negizinde egý. Osy jáne odan basqa da kóptegen jumystardyń arqasynda qoryq eńsesin qaıta tiktep, qaıtadan jaqyn jáne alys shetel ǵalymdary tanıtyn dárejege jetken jaıy bar. Onyń jarqyn bir kórinisi Barsakelmes tabıǵı memlekettik qoryǵynyń 2020 jylǵy «Elim-aı» respýblıkalyq syılyǵyn jeńip alýy. Bul Prezıdent Q.Toqaevtyń bastamasymen orman sharýashylyǵy jáne jan-janýarlar álemin qorǵaý maqsatynda alǵash ret taǵaıyndalǵan erekshe júlde. Oǵan úmitkerler ár jyl saıyn 16 nomınasııa boıynsha baq synaıdy. Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵynyń mine, keshegi ólara shaq, ótpeli kezeńdegi tar jol, taıǵaq keshýden ótip kelip, qaıtadan eńsesin kóterýi qýanyshty jaıt. Munda osy anomaldy rezervatta 2003-2021 jyldary aldymen aǵa maman, bólim meńgerýshisi, sodan keıin dırektordyń orynbasary, dırektor qyzmetterin atqaryp, kóp qıyndyqtardy moıymaı kótere bilgen, kezinde elimizdegi osyndaı 10 tabıǵı qoryq arasynda jalǵyz áıel zaty jetekshi bolǵan Záýresh Álimbetovanyń eńbegi zor.
– Júrińiz. Endi etekke qaraı túseıik, – dedi ózderiniń tóbe basynda turyp keze-kezek aıtqan áńgimelerindegi kerek málimetterdi qoıyn dápterime jazyp bola bergen maǵan Arman. – Anaý múıis pen jazyqqa jaqyndaıyq. О́ıtkeni onda siz kóretin kóp nárse bar.
Rasynda da solaı eken. Jaǵadaǵy jol burylysyna jaqyndaı bergendegi kózimizge túskeni, shynjyr baýly shaǵyn keme zákiri boldy. Onyń janyndaǵy juqa qańyltyrǵa oıyp jazylǵan anyqtamadan bilgenimiz, bul 1848-1849 jyldary Aral teńizin zerttep, osy Barsakelmesti kartaǵa túsirgen A.I.Býtakovtyń qurmetine qoıylǵan sımvoldyq belgi eken. Muny 2008 jyly Reseıdiń Orynbor oblysynan kelgen entýzıastar ákep ornatypty. Bular ataqty teńizshiniń urpaqtary nemese jaqyn-jurattary-aý shamasy...
Osylaı dep oı túıgen bizder jazyqtaǵy jańbyr kórmegen qurǵaq shópti kútirlete basyp, alystaǵy eski úılerge qaraı bet aldyq. Jaqyndaǵanda baıqadyq, bul baıaǵy artel basshysy Petka negizin qalaǵan, faktorııanyń orny eken. Sodan keıin qaıta salynǵan keńsede 1953-1991 jyldary Almaty men Lenıngrad ǵalymdary jumys istep, óz zertteýlerin júrgizgen. Al olarǵa ilesip, óndiristik tájirıbeden ótýge kelgen stýdentter anaý shaǵyn klýbta keshki konsertterin qoıyp, osyndaǵy ormanshy, kúzetshi, voler jumysshylarynyń kóńilderin kótergen. Myna turǵan uzyn barak báriniń jatyn orny bolǵan. Qazir osy mekenjaılarda eshkim joq. Qańyrap bos tur. 1998 jyldan keıin tirshilik ýaqytsha toqtap, úıler de, olardyń aýlasyndaǵy júk mashınasy men K-700 jáne DT-75 traktorlary da tura-tura tot basyp, eshkimge kereksiz bop qalǵan. Qarap tursań kóńilsiz kórinis. Aıanyshty jaǵdaı. Muńdy eles...
– Al anaý jol jıegindegi topyraq úıindileri. Ol ne nárse? – dedim men serikterime aldymyzdaǵy toǵaı tusyna taıanǵanda.
– Zırat qoı, – dep ile jaýap berdi buǵan Záýresh. – Onda úsh ózge ult ókili máńgilikke damyldap jatyr. Alǵashqysy, ıaǵnı bergi beıit... Soǵystan keıin munda Anton Skorýskıı degen ǵalym otbasymen kelip, zertteý jumystarymen aınalysqan eken. Qoryqta eki-úsh jyl turǵan soń... Osyndaǵy meteostansada tájirıbeden ótip júrgen stýdent qyzben áýeı bolady. Sóıtedi de áıeli men bes jasar balasyn tastap, álgi shópjelkemen Tashkentke tartyp otyrady. Aralda qalǵan jalǵyzilikti ana qosalqy sharýashylyqta keńse sypyrýshy, dúken kúzetshisi bop júrip, ulyn ósirip, erjetkizedi. Sodan soń ómirden ozyp, osynda jerlenedi. Bul 60-jyldar shamasy. Al balasy Valentın eger bolady. Osy jerge degen ińkárligi sonshalyq, ómir boıy qoryqtan uzap shyqpaıdy. Eshqaıda da kóp bara bermeıdi. Ras, eńbek demalysy kezinde Aral qalasyna bet alyp, az-kem ýaqytyn sonda ótkizip qaıtady eken. Qalǵan jyl on eki aıda osynda bolyp: «Barsakelmesten basqa esh jer meni ózine tartpaıdy», – dep aıtatyn bolǵan. Sol azamat keshegi jeruıyq bop turǵan qoryqtyń ólara shaq, ótpeli kezeńdegi astań-kesteńi shyqqan metamorfozalyq ózgerisine túsinbeıdi. Ýaıym-qaıǵydan ishqusa keıipte 1998 jyly dúnıe salyp, denesi anasynyń janyna qoıylady. Endi úshinshi beıit jóninde az-kem áńgime. Munda Reseı ǵalymy Davyd Pırıýlın jatyr. Joǵaryda biz kezinde Lenıngradtaǵy A.Gersen atyndaǵy ýnıversıtettiń oqytýshylary osy Barsakelmeske ár jaz saıyn kelip, 25 jyl boıy zertteý júrgizgen dedik qoı. Davyd Davydovıch mine, solardyń biri. 70-jyldardyń sońynda tipti onyń maýsymdyq jumystardy aıaqtap, Lenıngradqa oralǵan áriptesterinen bólinip qalyp qoıyp, jyl boıy munda eńbek etken kezderi de bolǵan. Sóıtip júrgende áıeli basqa bireýge turmysqa shyǵyp ketip, otbasy baqytynan aıyrylady. Jyldar ótkende syrqatqa ushyrap, Marıýpoldegi jalǵyz anasyna da bara almaıtyn halge jetedi. Sonda dosy, Reseı Ǵylym akademııasy janyndaǵy Zoologııa ınstıtýtynyń jetekshi qyzmetkeri Nıkolaı Aladınge: «О́mirimniń eń bir mándi, maǵynaly ótken jeri ol Barsakelmes. Onda barǵan kezde ózimdi baqytty adam retinde sezinetinmin. Eger dám-tuzym taýsylsa, sonda aparyp qoıarsyńdar», – dep ótinish aıtady. 2008 jyly ǵalym baqılyqqa attanǵanda, Nıkolaı Aleksandrovıch áriptesiniń tiri kezindegi sol sózin esine alyp, denesin osynda ákelip jerleıdi. Sóıtip marqum bul kúnde ózi ińkár kóńilmen shyn súıgen qazaq jeriniń bir núktesinde osylaısha damyldap jatyr.
Joǵarydaǵy jaıttardy aıtqan Záýresh pen Arman sál únsiz qaldy da maǵan barlaı qarady. Júzderinde: «Bul jer týraly bizden taǵy ne suraısyz?» – degendeı oı bar. Saǵatyma qaradym. Sıferblat tili túski 12-ge baryp qalypty. «Munda bes saǵattaı júrgenimiz be, sonda?» – dedim ishimnen. Sóıttim de ýaqyt ozdyrmaıyn degen oımen eki-úsh suraqty jedeldete qoıdym. Onyń birinshisi, bul araldy burynnan beri kezip júrgen neshe túrli eles pen ańyzdar edi. Al ekinshisi jazýshy Ilııas Esenberlınniń «Ǵashyqtar» romanyndaǵy: «Alapeske ushyraǵandardy Barsakelmeske aparyp tastaıdy eken. Sol jerde olardy emdeıtin aýrýhana bar», – degen sııaqty áńgime.
– Osy aralǵa baılanysty sizdiń bizge qoıǵan suraqtaryńyzdyń alǵashqysy, – dedi Arman, – ol munda belgisiz bir syrtqy kúshterdń áseri bar nemese ózimiz sóz etip otyrǵan jerge ózge planeta adamdary mingen keme kelip, ketedi, sondaı-aq keı kezde araldy aq tuman basyp, onyń ishinde qalyp qoıǵan adamdar úshin ýaqyt toqtap qalady degen sekildi ańyzdar ǵoı. Munyń bári oıdan shyǵarylǵan áńgimeler. Bos sóz, qurǵaq qııal. «Nege?» – deısiz be?! Bizde Qamza Tynyshbaev degen aǵamyzdyń «Ostrov moeı pamıatı» atty kitaby bar. Ol kisi 1936 jyly osy Barsakelmeste týǵan. Áke-sheshesi qoryqtaǵy jumysshylar eken. Jetkinshektiń Aral qalasyndaǵy mektepte bilim alǵan ár jarty jyl saıynǵy oqýy bolmasa, balalyq, kámelettik shaǵynyń bári Barsakelmeste ótken. 1955 jyly Almatyǵa attanyp, polıtehnıkalyq ınstıtýtqa túsedi. Ony bitirgen soń Balqashtaǵy ken-metallýrgııa kombınatynda ınjener mamandyǵy boıynsha jumys isteıdi. Qoly bos ýaqytynda 30-40-50-jyldardaǵy ózi ómirge kelgen aral, ondaǵy qoryq, sol jerde jumys istegen adamdardyń basynan ótken neshe túrli jaǵdaı jáne basqa jaıttardy jipke tizgendeı etip jazady. Munda bos sóz joq. Qamtylǵan taqyryptardyń bári naqty. Senimdi derek pen faktige qurylǵan. Aıtaıyq degenimiz, aǵamyzdyń mine, sol eńbeginde Barsakelmestegi el sóz etip júrgen qııal-ǵajaıyptardyń biri de joq. Alypqashpa áńgimege saıady ony avtor. О́ıtkeni sol kezdegi jetkinshek ol onda turǵan 19 jyl ishinde qoryqqa tán kúndelikti tirshilik yrǵaǵynan basqa bóten eshteńeni baıqamaǵan. Kórmegen. Osy jerde ekinshi bir nazar aýdaratyn nárse mynaý. Joǵaryda biz 60-70-80-jyldary munda respýblıka Ǵylym akademııasy men A.Gersen atyndaǵy Lenıngrad ýnıversıtetiniń ǵalymdary jumys istedi dedik qoı. Olar da jurt aýzynda júrgen álgindeı jaǵdaılarǵa kezdespegen. Tipti: «Myna nárse qalaı ózi?» – deıtindeı kúmán, kúdikti birde-bir jaıtqa ushyraspaǵan. Endi osynda kópten beri eńbek etip júrgen myna ózimizdi alaıyq. Joǵarydaı jaǵdaılarǵa esh ýaqytta jolyqqan emespiz.
– Sonda ol alypqashpa áńgime neden týyndaǵan ózi?
– 1950 jyly respýblıkalyq «Lenınskaıa smena» gazetinde Qarataý qoınaýyndaǵy bir kólde uıyqtap jatatyn aıdahar bar, ol ara-tura oıanǵanda aıdyndaǵy sý dóńbekship, astań-kesteń kúıge túsedi degen mazmundaǵy maqala jaryq kóredi. Odan keıin Barsakelmestegi syrtqy mıstıkalyq kúshterdiń áserinen paıda bolatyn aq tuman týraly materıal shyǵady. Redaksııa basshylyǵy olardy baspasózge jazylý naýqany kezinde jarııalaıdy. Maqsat – túsinikti. Ol – joǵarydaǵydaı sensasııalyq dúnıeler arqyly oqyrmandardy gazetke kóptep jazdyrtý. Muny Máskeýdegi eki-úsh gazet-jýrnal ilip áketedi. Sodan beri Barsakelmesti osyndaı eles kezip júr.
– Al meniń osynyń aldyndaǵy: «Munda alapester aýrýhanasy bolǵan deıdi. Sol sóz shyn ba?» – degen ekinshi suraǵym... Oǵan ne deısizder?
– Bul da joǵarydaǵydaı jaǵdaıǵa uqsas nárse. Bos sóz. Qaýeset. Ras, sonaý patsha zamanynan Keńes ókimetiniń alǵashqy shırek ǵasyrlyq ýaqytyna deıin Aral aımaǵy men Syrdarııa boıynda atalǵan aýrý túri bolǵan. Ony XVIII-XIXǵasyrlardaǵy orys áskerleri ekspedısııasyndaǵy dárigerler baıqaǵan. Sóıtken de: «Bul mal súti men balyq etin qatar paıdalanýdyń saldary. Sýǵa pisirilgen ne qýyrylǵan balyqty jegen soń keminde jarty kúnge deıin aıran, shubat, qymyz ishpeý kerek. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda olar bir-birimen qarsy reaksııaǵa túsip, teri pıgmentine zalal keltiredi», – dep eskertken. Biraq qara halyq oǵan qaraı ma? Jaǵdaı Keńes ókimeti ornaǵannan keıin ǵana qolǵa alynyp, ońalǵan. Atap aıtqanda, el arasynda gazet, radıo arqyly «Dárigerlik keńes» baǵdarlamasy boıynsha pármendi nasıhat jumystary júrgizilip, adam terisiniń ala-qula aýrýyn emdeıtin arnaýly dıspanser ashylǵan. Ol emdeý ortalyǵy Barsakelmeste emes, Syrdarııa boıyndaǵy Taldyaral degen jerde bolǵan. Osyndaı keshendi, júıeli jumystardyń nátıjesinde Qyzylorda oblysyndaǵy atalǵan aýrý joıylyp, túp tamyrymen úzilgen. 80-jyldardan beri ondaı jaǵdaı Syr boıynda joq deıdi dárigerler.
...Qaıtyp kelemiz. Barsakelmestiń tóńireginen teńiz sýy ketip qaldy demese, ol ana bir jyldarǵy jaǵdaıdan keıin qaıta qalpyna kelgendeı. Olaı deıtinimiz, qoryqtyń ón boıy qalyń toǵaı. Kóz tartarlyq kókjasyl álem. О́zindik tirshiligimen jandana qulpyryp turǵan jańa uǵymdaǵy jer. «О́zindik tirshiligi» demekshi... Muny budan biraz buryn osynda bolǵan jýrnalıst áriptesim Erjan Baıtilestiń sózimen aıtqanda: «Mine, syńsyǵan sekseýil butalary arasyn saldyrlatyp qaraquıryq júgirip shyqty. Tús qaıta kóleńkelep jatqan ony kóligimizdiń daýsy úrkitse kerek. Aldymyzǵa túsip alyp quıǵytty-aı dersiz. Qarabarqynnyń qaltarysynan qoıan seltıip qaraıdy. Sarysazan shóbi túbinen saryshunaqtar in qazyp jatyr. Álden ýaqytta qaptalymyzdan burqyraǵan shań shyqty. Quıyn shyǵar degenbiz. Qulandar eken. Ekpinderi taý qulatarlyqtaı. Olardyń dúbirinen qumǵa ırek-ırek iz qaldyryp túlki qashty. Al bir beleske buryla bergenimizde, barmaqtaı ǵana buldyryq qus burq etip kókke kóterildi. Tóbede dala búrkiti qalyqtaı ushyp, boztorǵaı án salýda».
Búgingi Barsakelmes kelbeti mine, osyndaı. Bar bol, kartada joq aral! Tirshiliginiń nári úzilmesin tabıǵı qoryq! Jumbaǵy áli de mol jeruıyq jer!
Janbolat AÝPBAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Qyzylorda oblysy,
Aral aýdany
