Jastar oıy búkil álemdi sharlap ketken, olar jer sharynyń kóptegen jerinde bolǵan nemese ınternet, teledıdar arqyly búkil dúnıe júzindegi jaǵdaı, turmysty bilip otyrady. Kásipkerlikke, qarjy tabýǵa beıim.
Biraq bir áttegen-aıy – búgingi jas urpaqtyń kópshiligi kitap oqymaıdy, ádebıetten aýlaq ósti. Nege? О́ıtkeni bular týǵanda, bala kezinde 90-jyldary el qıyn jaǵdaıda edi. Ata-analary Qytaıdyń ala qabyn arqalap, otbasyn asyraý úshin tentirep ketti, túrli bazarǵa bardy, saýdaǵa kiristi. Úıde bala-shaǵa qaraýsyz, tárbıesiz qaldy. Olardy tek teledıdar men kóshe tárbıeledi.
Olar kishkentaıynan kitap oqymaıtyn bolyp ósti, oı-sanasy basqasha qalyptasty. Balany ne sheshe tárbıeleıdi, ne kóshe tárbıeleıdi, ne dala tárbıeleıdi. Endi sol toqsanynshy jyldary týǵandar ózderi otbasyn quryp, bala tárbıeleýge kóshti.
Jastar – HHI ǵasyrdaǵy elimizdi alǵa aparatyn, ádiletti memleket bolýǵa bel sheship kirisetin bizdiń bolashaǵymyz. Sondyqtan da jastar máselesi men tárbıesi eń basty qundylyǵymyz bolyp qala bermek.
Biraq ótken jylǵy «Qasiretti qańtar» kóp kúrdeli máseleni tez arada sheshýdi kún tártibine qoıdy. Bul oqıǵa jańa betburys kezeńiniń bastaýy boldy. О́tken eski súrleýmen emes, Prezıdentimiz Q.Toqaev búkil qoǵamǵa jańa sara jol usyndy. Bir jyldyń ishinde ǵasyrǵa bergisiz ulan-ǵasyr sanaly da salıqaly, qordalanǵan túıindi sheshetin naqty jumystar atqaryldy.
Osydan bir ǵasyr buryn Alash arystary «Oıan qazaq elim, Alash jurtym!» dep uran tastady. Sol ardaqtylar Alash týyn kótergende jap-jas bola tura, eldik ulttyq múddeni joǵary qoıyp, bastaryn báıgege tikti, keýdelerin oqqa tosty.
Boıynda bulyqsyǵan kúsh-qýaty, arman-múddesi bar memleketshil kemel bilimdi jastar bolashaq jónindegi úlken josparlardy tyń serpin, eren qulshynyspen atqaryp tastaıdy. Jas bolsa da bas bola bilgen Ǵanı Muratbaev: «Jastardyń búgingi mindeti – oqý, bilim, tárbıe jumystary. Jastar búgin sózden iske kóshetin zaman», degen edi.
Alaıda aýzyn arandaı ashyp jahandaný bizge de kelip jetti. Eldiń bári qalta telefony, ınternet, áleýmettiń jelige baılanyp, maımylsha búkshıip, solardan shyqpaıtyn boldy. Úlken-kishisiniń barlyǵy ınternetke shuqshıyp otyrady.
Sol ınternet álemindegi habar, dúnıelerde ozyǵy da, tozyǵy da, soraqy sumdyǵy da tolyp jatyr. Bizdiń el óte áýesqoı, tez qabyldaǵysh el. Jastar da japatarmaǵaı bas salyp, solardyń ishine túsip, bárin toǵyta kórip jatyr, oı-sanasyna sińirip alýda.
Internette ne bále joq: jezóksheliktiń nebir soıqan túrleri, adam shoshıtyn jat nárseler órip júr. Talǵamaı, tańdamaı býyny bekimegen balalar men jastar qazir bar tárbıeni sol ınternetten kórip, oqyp boıyna sińirýde. Batystyń, sheteldiń syrtqa laqtyryp tastaǵan bylapyt dúnıesin qunyǵa, qulshyna kórip jatqan besikten beli shyqpaǵan bala onda zymııan saıasat bar ekenin bilip, túsinip jatqan joq.
Al áleýmettik jelidegi bir-birimen jazysyp, oı-usynys aıtyp jatqandardyń hattaryn ashsańyz, qateden aıaq alyp júre almaısyń, saýatsyz, tipti uıatsyz, óte turpaıy. Sondyqtan elge, ultqa qarsy túrli soraqy qylmystyq jolǵa ıtermeleıtin, jaman ádetti dáripteıtin saıttarǵa qarsy qatań toqtaý salatyn zań qajet dep sanaımyz. Jastarymyzdy jat ádettermen ýlandyryp, jyndandyryp jibermeýimiz kerek.
Búkil elimizdegi bar nasıhat qazir teledıdarda qaldy. Biraq teledıdarda oıly, salmaqty dúnıeler az, bári yrdý-dyrdý, oıyn-saýyq, arzan kúlki. Jastarǵa úlgi-ónege bolatyn basqa da san mamandyq ıeleri qaıda, olardyń turmys, ómiri, aıtar oıy qaıda? Zııaly qaýym ókilderiniń qunarly, mańyzdy oı-pikirleri, jalpaq jurtqa aıtar ózekti máseleleri nege kóterilmeıdi?
Eń aýyr kesel – maskúnemdik pen nashaqorlyq, bul ultty azdyryp, tozdyratyn eń qaýipti dert. Nashaqorlyq buryn qalalarda ǵana bolýshy edi, qazir aýyl jastaryna da jetti. Bul sumdyq indetten qutylý, birjola tazartý – ortaq isimiz.
Baıaǵyda mektepterde deneshynyqtyrý sabaǵyna erekshe kóńil bólip, úlken úziliste gımnastıka jasatatyn. Taza aýada sabaq ótkizý, tabıǵatqa shyǵý sabaqtary ótetin. Ásirese er balalardy áskerge daıyndaý erte bastalatyn. Áskerge shynyqqan, shymyr bolyp barý – árbir bozbalanyń armany, boryshy, paryzy boldy. Azamattyq boryshyn ótep kelgenderge qurmetpen qarady. Ásker bozbalany shyńdady, tárbıeledi, shynyqtyrdy. Sport jappaı buqaralyq bolatyn. Al qazir áljýaz, qıt etse aýyryp qalatyn, qany az balalar kóbeıdi. Erteden keshke deıin ınternetten shyqpaıtyn, teledıdardy jatyp kóretin urpaq artyq qozǵalǵysy da kelmeıdi.
Ár aýdan, oblys ortalyqtarynda záýlim-záýlim sport saraılaryn bıýdjet aqshasyna salyp qoıdy. Ol kópshilikke jabyq, tek elıta ǵana demalyp, sergıtin orynǵa ǵana aınalyp barady. Ony aıtasyz, stadıon, sport alańdary da satylyp ketken, tars jabyq. Al shyndap kelgende, deneshynyqtyrý, sport, bala tárbıesi – bul birinshi orynda turatyn másele.
Qazir áskerge barýdan qashatyndar kóbeıdi. Ár er balanyń kókireginde namys otyn tutatyp, Otandy qorǵaý – basty borysh ekendigine oraı keshendi daıyndyq júıe baǵdarlamasyn iske asyrýymyz kerek. Patrıottyq sezim, eljandylyq osydan bastalady. Uzyn sonar tarıhqa kóz júgirtsek, qazaqtyń qaısarlyǵy, bıik rýhy men namysy, órshil batyrlyǵy arqasynda ǵana elimiz ben jerimizdi saqtap qaldyq emes pe?!
Aýylda jumys taba almaǵan jastar qalaǵa aǵylýda. Qalalarda da zaýyt, fabrıka, kombınattar joq, ne isterin bilmegen jas býyn urlyq-qarlyq, nashaqorlyq sekildi jaman jolǵa túsip ketetinin kórip júrmiz.
Qazirgi jastardy ıgi isterge jumyldyrýda búgingi abyz aqsaqaldardyń aıtar dýaly sózderi aýadaı qajet. Ult zııalylary Prezıdentimizdiń ár sózine, ár bastamasyna erekshe qoldaý bildirip, júrekjardy pikir-oılaryn baspasózde, áleýmettik jelide jarııalap júr. Endi el aldyna shyǵyp, jas urpaqqa búgingi kún jóninde, barshany otansúıgishtikke, eljandylyqqa, adamı qundylyqtardy ıgerýge shaqyrar maǵynaly áńgimeler qajet.
Naǵashybek QAPALBEKULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy
