BADRISAFA BEINESI

Ahańnyń jary Aleksandra týraly belgili jaılarmen birge beımálim nárseler de óte kóp О́ziniń aqyl-oıyn da, kúresker qaısar rýhyn da eliniń erteńine baǵyshtaǵan Ahań – Ahmet Baıtursynov túrmege bes ret qamalǵan eken. Aqyrynda atyldy. “Halyq jaýlarynyń” qaısysynyń da otbasy, áıel, bala-shaǵasy qorlyqty kóresideı kórdi. Sonyń ishinde Ahmettiń otbasy men týystary shekken zábirdiń jóni bólek. Ahańnyń asyl jary Badrısafany (Alek­san­drany) da zamannyń qara daýyly aıamady, qańbaqtaı ushyrdy. Ahmet tońǵan sýyqqa ol da tońdy, Ahmet kórgen azapty birge tartty. Osy kezge deıin onyń da súıeginiń qaı saıda qalǵany belgisiz bolyp keledi. Jalpy, búgingi urpaqqa Badrısafanyń beıiti ǵana emes, onyń ómir-derekteri de anyq emes. Ba­drı­safa – Ahańnyń áli bizge beımálimdeý jumbaǵy. Onyń týǵan jeri, bolashaq jaryna kezdesýi, jalpy adamdyq kelbet-keskini, qadir-qasıeti týraly birneshe nusqa jazylyp júr, biraq naqtylyq az. Ahmet Baı­tur­sy­nov­tyń 1924 jáne 1925 jyldary toltyrǵan anketasy boıynsha Badrısafanyń týǵan jyly 1878 jylǵa týra keledi. Qaǵaz betinde qalǵan derek joqtyń qasy bolǵandyqtan, Badrısafany kózi kórgenderdiń aıtqan, qaldyrǵan estelikteri negizge alynǵan. Danabıke Baıqadamova men Gúlnár Dýlatovanyń áńgimelerine súıengen jazýshy Dúkenbaı Dosjanov Ahmet pen Badrısafa Qarqaralyda tanysqanda biriniń 34-te, ekinshisiniń 29 jasta bolǵanyn jazady. Ahań Qarqaralyda túrmege túskende Aleksandra degen orys qyzy oǵan tamaq tasyp, kir-qońyn jýyp kómek qolyn sozady. Keıin arys aǵa Semeı túrmesine qamalǵanda da artynan izdep baryp, kómektesedi. Onda ózimen syılastyǵy bar Muhametsadyq degen tatar saýdagerdiń úıine Ahmet álgi ózine tamaq tasyp júgirip júrgen Aleksandrany qyzmetshi etip ornalastyrady. О́zi túrmeden shyqqan soń adamgershiligi men adaldyǵyna súısingen Ahań Aleksandraǵa úılenedi. Ol Muha­med­sa­dyqtyń aýrýdan qaıtys bolǵan Badrısafa esimdi qyzynyń atyn Aleksandraǵa alyp, musylmandyqqa ótkizip, tatar qyzy dep nekege turady. Bul jerde aqı­qattan góri jazýshy qııalyna erik berilgen syńaıly. Ahmet Baıtursynov shyǵarmalarynan alǵash ǵylymı eńbek qorǵaǵan ahmettanýshylardyń biri О́mirzaq Ábdımanulynyń “О́mirden kórgeni kóp, túıgeni mol, ári ózine úlken azamattyq mindet júk­tegen qaıratker, kemel aqyl, keń parasat ıesi ózine bolashaq jar tańdaýǵa bizdińshe, bulaı jeńil qaramaýǵa tıis” deýi kóńilge ábden qonady. Ahań Se­meı, Qarqaraly óńirinde júrgende Názıpa Quljanovaǵa arnap jazǵan “N.Q-hanymǵa” degen óleńinde óziniń bıik tulǵasy men parasatyn eshkim eshteńe alyp, qosa almaıtyndaı, qoladan quıǵandaı somdaıdy. “Taǵdyrdan, buıryqtan asyp ketpeısiń” degen qazaqy túsinikke qaraılasaq ta, osyndaı ıntellektýaldyq bıiktegi jan bireýdiń esiginde júrgen úı qyz­met­shi­si­men kóńil jarastyra alar ma edi? Álgindeı óziniń ómirlik murattaryn kórkem aıtyp bergen óleńin nege kez kelgen tómen etektige, tipti zamandas jigitterdiń birine emes, tek Názıpa Quljanovaǵa arnap jazdy? О́ıtkeni, sol kezde oryssha-qazaqsha bilimi bar, sulý da, symbatty, qazaqtyń asa zııaly qyzy Názıpa Ahańnyń parasat tarazysyna saı keldi. Osyndaı qısyn turǵysynan kelsek, Ahmet úı sypyrýshy, qań­ǵyp júrgen jetim qyz Aleksandraǵa úılene salǵan joq, aqylyn baǵalaǵan, kórkine súısingen Aleksandraǵa júregin usyndy. Bul jerdegi taǵy bir qısyn, bizdiń Ahmettiń 34 jasqa kelip, orystyń bireýdiń esiginde júrgen jetim qyzyna kezikkenshe salt bas, sabaý qamshy júrdi degenge kúmánmen qaraıtynymyz. О́ıtkeni, júregin jaýlaǵan Ińkárge arnaǵan ataqty “Aqqum”, Gúlnár apaı Ahmet atamnyń áni dep kórsetetin, keıin “Qyz Jibek” ope­rasyna paı­dalanylǵan “Qarakóz”, taǵy basqa da ánder shyǵarǵan ózi aqyn, ózi kompozıtor, seri kóńil jigittiń áıel balasyna ıkemi joq deýge bola ma? Ahmet Baıtursynovtyń ómir derekterin zerttegen marqum Baı­tursyn Ilııas Ahań men Badrı­safanyń Qostanaı qalasynan júz shaqyrymdaı jerdegi Áýlıekól kentinde kezdeskenin jazdy. Onyń irgesinde Amanqaraǵaı ormany sozylyp jatyr. Aleksandra Ivanovna sondaǵy qoryqshynyń qyzy eken. Ahmet Baıtursynov aqtalǵan jyldary onyń, Ba­drı­safanyń kózin kórgen, quıyndy ýaqyttyń sumdyqtaryn bastan ótkergen birsypyra kýálardyń kózi tiri bolatyn. Ahmettiń aǵasy Qalıdyń balasy Ámirdiń kelini Núrzıpa, Ahańmen atalas Qasymhan degen kisiniń kempiri Zıbash ájelerimiz Badrısafanyń kózin kórgen jandar edi. Ol ekeýi de beride qaıtty. “Ahańdy kózimen kórgen, týystyqpen aralasyp turǵan adamdardyń qaı-qaısysy da Ba­drı­sa­fa­ny orys qyzy edi deıdi. Badrısafanyń ózin kórip, sózin tyńdaǵan Núrzıpa da osylaı deıdi”, dep jazdy Baıtursyn aǵaı. Al Muhtar Áýezov “Ahańnyń elý jyl­dyq toıy (ıýbıleıi)” atty maqa­lasynda 1892 jyly Ahmet Orynbor ýchı­tel­dik shkolasyn 19 jasynda bitirgen soń aldymen “Aqtóbe ýezi, Batpaqty bo­lysyndaǵy Ahmetkereı Qopsybaqovtyń aýy­lyndaǵy aýylnaı shkolaǵa baryp oqytýshy bolǵan. Munda biraz ýaqyt bolǵan soń Qostanaı ýezinde Áýlıekól degen jerdegi bolystyq shkolynda ekinshi ret oqytýshy bolǵan. Áýlıe­kól­den úshinshi ret aýysyp barǵan shkoly Qostanaı qalasynyń ýezdik eki sy­nyf­tyq orys-qazaq shkoly” dep jazdy. Ǵalym О́mirhan Ábdımanuly jazǵandaı, “Ahańnyń asyl jary Badrısafa týraly ekinshi jeliniń áńgimesin shyǵa­r­ý­shy­larǵa” uly jazýshynyń maqalasyndaǵy osy joldar muryndyq boldy ma, áıteýir, zertteýshiler de, uly adamnyń kózin kórgender de Ahmet pen Badrısafa Áýlıekólde tabysqan degen oıǵa qulaıdy. Áýlıekóldegi kólderdiń biriniń “Muǵalimkól” (“Ýchıtelskoe ozero”) atanýy da osy oıdy ornyqtyra túskendeı bolady. Osy kóldiń jaǵasynda jas ýchıtel Ahmet pen qoryqshynyń aq sary, kók kóz súıkimdi qyzy Aleksandra máńgilikke qol ustasady. “Áýlıekólde ustazdyq jolyn jalǵaǵan Ahań onda da ólmes eskertkishin qaldyrǵan. Ol–Muǵalimkól! Halyq óziniń jer-sýynyń atyn kimge qııa alady? Osy Áýlıekólde Ahań bir jyldaı ǵana eńbek etken. Oljasy – Badrısafa!” dep tolǵanady Ahmettiń jerlesi, Torǵaı-Qostanaı jeriniń bederin, elin bes saýsaqtaı bilgen Baıtursyn aǵaı. Eki jas Qostanaıǵa kelgen soń qazirgi qalany ortasynan qaq bóletin Abaı dańǵyly men Pavlov kóshesiniń qıylysynda búginge deıin saqtalyp turǵan asty qyzyl kirpish, ústi aǵash eki qabatty úıdi jaldap turady. Muny Bákeń 90-shy jyldary “Altyn besik” kitabyn jazý barysynda kózkórgen, quımaqulaq úlken kisilerden surap júrip tııanaqtaıdy. Onyń surastyrǵan kisileriniń barlyǵynyń da Abaı dańǵyly bo­ıyndaǵy 145-úıde Ahmettiń turǵany jónindegi pikirleri bir birinen alshaq ketpeıdi. Ahmet Troısk qalasyndaǵy Zeınolla ıshanǵa baryp, jas kelinshegi Aleksandra Ivanovnaǵa musylman dinin qabyldattyryp, nekege otyrady. Musylmanshylyqtyń sharty boıynsha Aleksandra Ivanovna Badrısafa Muhamedsadyqqyzy degen nyspy qabyldap, Zeınolla ıshannyń janynda eki aı qalyp, namaz úırenedi. Almaty qalasyndaǵy qazirgi Baıtursynov jáne Shevchenko kósheleriniń qıylysynda jalǵyz qabatty aǵash úı bar. Ol qazir Ahańnyń tabany tıgen, alaqanynyń taby qalǵan aǵash úı túrkolog, qazaq til biliminiń negizin salǵan ǵa­lym­nyń, elimiz táýelsizdigi jo­lyn­daǵy iri qaıratkerdiń, ult usta­zynyń mýzeı-úıine aınalǵan. Bul úıdiń qalaı mýzeıge aı­nal­ǵany, ol turǵan jerge kózin qadaǵan al­pa­ýyt­tar umty­ly­synan áýpirimmen aman qalǵany bólek áń­gimege jeli bolarlyq. Rýhanı qundylyqtar aqshanyń aıa­ǵynyń astynda qalǵan 90-shy jyldary Ahańnyń qyzy Shol­pan apaıdyń qasynan tabylyp, shyryldap júrip, osy úıde Ahmet Baıtursynovtyń tur­ǵa­nyn dáleldep, kóp­shiliktiń ıgiligine aınalýyna eńbek sińirgen Raıhan Ima­hanbetova qazir mýzeı-úıdiń dırektory. Basqyshynan shańyraǵyna deıin uly adamnyń rýhy jebep turǵandaı kórinetin qasıetti orynǵa mek­tep oqýshylary, stýdentter jáne ahmettanýshy ǵalymdar, jalpy Ahańdy pir tutatyn jandardyń jıi bas suǵatyny súısintti. Ahmettiń nemeresi Aıman Baısalova da jasynyń kelip qalǵanyna qaramastan, atasynyń rýhyna bas ııýshilerge qyzmet etýden sharshamaıdy. Mýzeıge Qa­zaqstan Respýblıkasyna eńbegi sińgen qaıratker, professor Kúnimjan Baıqadamova da jıi soǵyp turady. Kúnimjan apaı – Alash ardaǵynyń biri Baıqadam Qaraldınniń qyzy, belgili kompozıtor Baqytjan Baıqadamovtyń qaryndasy, qazaq qyzdarynyń arasynan shyqqan tuńǵysh stenografıst Danabıke Baıqa­da­mo­va­nyń sińilisi. Almatyǵa barǵan saparymyzdaǵy Badrısafaǵa baılanysty basty oljamyz da osy Kúnimjan apaı boldy. Ol Ahmet pen Ba­dr­ı­sa­fanyń kózin kórgen aǵa urpaq ókili aramyzda ekeý bolsa, sonyń bireýi de, bireý qalsa ózi. 1934 jyly jazda Ahań men Badrısafa Tomnan oralǵanda jasy onǵa qarap qalǵan búldirshin qyz týǵan anasy Úrzıpanyń qasyna erip, osy úıge túndeletip kelgen eken. –Onda Ahmet atam men Badrısa apaı osy úıdiń jer­tóle qabatynda turady eken. Meniń anam Úrzıpa men Badrısafa aıqaılap jylap kóristi. Ahmet atam kó­zil­di­ri­gin birese sheship, birese kıip otyrdy, kó­ziniń jasyn kórsetkisi kelmegen shyǵar. Ba­drısafa apaı dalaǵa samaýryn qoıyp, lezdiń arasynda qaınatyp ákeldi. Oǵan kómektesip, kóteriseıin degen Ahmet atama “ne nado, sama” dep oryssha til qatty. Keshki shaı ishtik. Men ol kezde bala bolsam da esimdi bilip qal­ǵanmyn ǵoı, barlyǵy da kúni bú­gin­gi­deı kóz aldymda. Meniń anam Úrzıpa, Ahmet ata, Ba­drı­safa apaı úsheýi kóbine oryssha sóılesti. Meniń 1930 jyly atylyp ketken ákemdi eske alyp jylasty. Ataı bizdi “tún ishinde qorqasyńdar, qonyp ketińder” dep ji­bermedi. Túnde Ahmet atama bólek tósek sa­lyn­dy da, biz Badrısafa, mamam, úsheýmiz birge jattyq. Olar túnde uzaq áńgimelesti, men tyńdap jatyp uıyqtap ketippin. Badrısafa aqsary kelgen, orta boıly, ádemi áıel eken,–dep bastady áńgimesin Kúnimjan apaı. Ol kisi bul jóninde ótken jyldyń aıaǵynda jaryq kórgen “Baı­qa­da­mov­tar áýleti” degen derekti hıkaıat­tardan turatyn memýarlyq kitabynda da jazǵan eken. –Meniń anam Úrzıpa Badrı­safanyń Sankt-Peterbýrgte de, Chelıabi jaǵynda da týystary kóp dep otyratyn. Ahańa beriktigi, adaldyǵy sondaı, basyna qıyn-qystaý is túskende solardyń birine de barmaı, óz ustanymynda qaldy ǵoı. Ákesiniń dáýleti men óziniń bilimge yntasy, alǵyrlyǵy arqasynda anam Sankt-Peterbýrgtegi Bestýjev kýrsynda oqyp, qazaqtyń alǵashqy eýropasha bilim alǵan qyzdarynyń biri boldy. Oqýdan qaıtyp kelgesin 1904 jyly 17-ge tolǵanda ózine 14 ja­synda quda túsip qoıǵan Baı­qa­dam­ǵa turmysqa shyǵady. Alasapyran zamanǵa deıin elde áleýmettik qam­syz­dandyrý bó­liminiń tó­raıymy bo­lyp qyz­met istep turdy. Úrzıpanyń Badrı­safamen birge oqydyq degen sózin men óz qulaǵymmen estigen adammyn. Endi mundaı shyndyqty men o dúnıege alyp ket­pe­spin,–dedi Kúnimjan apaı. –Onda Badrısafa bilimsiz boldy degen pikirdi de joqqa shyǵaratyn bolarsyz? –Badrısafa apaıdy bilimsiz boldy dep kim aıtyp júr? Men shesheme erip kelgende ol kisiniń Quran, Bıblııa týraly aıtqany esimde qalyp qoıypty. Meniń anam men olardyń arasyndaǵy dostyqtyń, syılastyqtyń belgisindeı ystyq saǵynyshtyń bolǵanyn bala bolsam da baıqaǵanmyn. Olar dastarqan ústinde bir jylasyp, bir kúlisip, sher tarqatysqan edi. Men keıde Ahań men Badrısafany anam tanystyrǵan da bolar degen oıǵa da qalamyn. Átteń, anamnyń tiri kezinde mundaı áńgimeler aıtylmaıtyn. Ol kezde zaman da, múdde de basqa boldy ǵoı. Áıtpese, anam 1980 jyly 93 jasynda qaıtty, osynyń barlyǵyn surap alsaq aıtar edi. Sebebi, kózi jumylǵansha aqyly, esi kemimegen kúıinde ketti emes pe. Aıdaýdan qaıtqan Aleksandrany Ekpindi aýylyna aparǵan aqyn, aýdarmashy Qasym Toǵyzaqovtyń jáne onyń qaryndasy Aǵymjannyń balalary qazir Almaty qalasynda turady. Qasym aǵanyń úıinen onyń artynda qalǵan jazbalaryn aqtarý, ishinen Aleksandra-Badrısafaǵa qatysty jazyp-syzyp ketkeni tabylyp qala ma, Ahań aqtalǵannan keıin qaıtqan aqyn balalaryna eshteńe aıtyp ketpedi me eken degen úmit jibin úzgimiz kelmegen edi. Átteń, “Badrısafa” ekspedısııasynyń atynan arnaıy Almatyǵa barǵanda Qasym To­ǵyzaqovtyń balalaryna jolyǵýdyń sáti túspedi. Joǵaryda aıtqan Aqkól aýylynyń azamaty, Ahmetke aǵaıyn bolyp keletin Ibra­gım Aǵytaı “Badrısafa” ekspe­dısııasynyń belsendi múshesiniń biri. Onyń suraý salýymen jaqynda Tom oblysy boıynsha ishki ister basqarmasynan: “Soobshaem, chto provedennoı proverkoı arhıvnyh materıalov, Baıtursynova Sholpan Ahmetovna (g.r ne ýkazano) na ýchete spesposelenııa v Tomskoı oblastı ne vyıavleno. V kartoteke ýcheta spesposelensev, rasselennyh na terrıtorıı Tomskoı oblastı, ımeetsıa kartochka v otnoshenıı Baıtýrsynovoı Bodrısafy, 1878 g.r. Iz kotoroı sledýet, chto Bodrısafa peredano Mogochınskýıý ýchastkovýıý komendatýrý (tak v kartochke). V nastoıashee vremıa eto s.Mogochıno Molchanovskogo raıona Tomskoı oblastı. Tochnyı adres mesta jıtelstva ı sostav semı ne ýkazany. Svedenııamı o ee dalneısheı sýdbe ne ras­po­lagaem” degen jaýap keldi. Bizge Ba­drı­sa­fanyń Tomsk gýbernııasyndaǵy Krıvosheın aýdanynyń Jýkovo derevnıasynda turǵany belgili. Ishki ister basqarmasynyń bergen jaýabyndaǵy bul meken Badrısafa sheshemiz Krıvosheın aýdanyna baryp turǵanǵa deıingi málimet bolýy múmkin. Ony “Badrısafa” ekspedısııasynyń músheleri ary qaraı anyqtaı túsetin bolady. Badrısafa týraly aıtqan saıyn elimiz táýelsizdigi úshin kúresken, ult ustazy Ahmet Baıtursynovtyń zamanynan kórgen qorlyǵy qalyńdaı túskendeı bolady. Al bul áıeldiń bar “jazyǵy” Ahańdy súıgeni, Ahańdy kútkeni, onyń jolynda adaldyqtan aınymaǵany edi. Názıra JÁRIMBETOVA, QOSTANAI.