Tulǵany ulyqtaý

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Baıan batyr jáne onyń tarıhı dáýiri» atty dóńgelek ústel ótti. Uıymdastyrýshylary Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Memleket tarıhy ınstıtýty jáne L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti. Dóńgelek ústeldi ótkizýdegi basty maqsat egemen el bolyp, táýelsizdigimizdi alǵan shaqta tamyry tereńde jatqan tarıhymyzdy ózimizge de, ózgelerge de tanytý úshin qazaq tarıhynda óshpes orny bar Baıan batyrdyń mereıin asqaqtatý jáne Otan tarıhy ǵylymynyń ilgeri damýy men mindetine oraı ózara pikir almasý bolyp tabyldy. Atalmysh jıynda Baıan batyr­ǵa jáne batyrmen úzeńgiles joldas bolǵan batyr babalarǵa arnap baıandamalar oqyldy. Atap aıtsaq, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor B.Aıaǵan, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory,­ professor E.Sydyqov, "Qa­zaq­ gýmanıtarlyq zań ýnıver­­­­sı­te­ti"­ AQ prezıdenti, Baıan batyr­­­­ qory­nyń prezıdenti, zań­ ǵy­­­lym­darynyń doktory M.Ná­rikbaev, Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Kókshetaý memlekettik ýnı­versıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Q.Ábýov, professor E.Smaıylov jáne t.b. ǵalymdar óz pikirlerin ortaǵa saldy. Basqosýda sonaý HVIII ǵasyrda, «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» jyldary ómir súrip, sol zamannyń dańqty tulǵasyna aınalyp, elin, jerin qorǵaǵan Baıan batyrdyń tóńireginde birshama oılar órbidi. Batyrdyń jeńisti joryqtary, jońǵarlarǵa toıtarys berip, elin azat etýi, qasyndaǵy jaqyn janashyr jandary jaıly, batyrdyń qaza bolýy jónindegi derekter, sol kezdiń tarıhı mańyzy tóńireginde ǵalymdar tushymdy pikirlerimen bólisti. Professor Jambyl Artyq­baev «Qazaq qoǵamyndaǵy han jáne batyrlar, bıler qarym-qaty­nasy. Abylaı han jáne Baıan batyr mysalynda» baıan­da­masynda «Aq­taban shubyryndy, Alqakól sulama» jyldaryn qaıǵy-qasiretimen eske alýdyń qajetsiz ekendigin, kerisinshe «rýhty», «erlik», «batyrlar kezeńi» dep baǵalaýdyń durystyǵyn atap ótti. Sondaı-aq, ǵalym Baıan batyrdyń jáne basqa da iri-iri batyrlarymyzdyń shańdy joryqta qaza bolǵandyǵyn, Sary men Baıan batyrlardyń Aqjal rýdnıginiń ar jaǵynda jerlenip, qazir ol jerdiń Sary-Baıan qyraty atalyp ketkendigin baıandady. Al professor Zııabek Qabyl­dınov óziniń "Qazaq-jońǵar qarym-qatynastary: erekshelikteri men ahýaldary" atty baıandamasynda: «Jaqynda Ulttyq tarıhshylar kongresi kitaphanasynyń aıdarshasymen serııalap tarıhı kitaptar shyǵa bastaıdy. JOO men, kolledjdiń jazdygúni 2-3 aı sendelip júretin 300 myńǵa jýyq stýdentteri bar. Solarǵa jaqyn ýaqytta úlken aǵa-apalarymyz dúnıeden ótpeı turǵanda kem degende 5 jyl ishinde jalpyulttyq aksııa ótkizdirtip, el-aýzynda júrgen tarıhymyzdy jınasaq, nur ústine nur bolar edi. Sonyń ishine batyrlar, aýyl tarıhy, áli kúnge deıin tolyq zerttelmegen asharshylyq, saıası qýǵyn-súrgin qur­bandary kiristirilse degen ti­lek bar», dep ǵalymdarǵa usynys tas­­tady. Jıynda birneshe baıandamalar tyńdaldy. Árbir baıandama saıyn ǵalym­dar ony talqyǵa salyp, túrli pikirler aıtyp otyrdy. Sóıtip Baıan batyrdyń jan-jaqty qyrlary ashylyp, ony keler urpaqqa úlgi-ónege retinde kórsetýdiń amaldary qarastyryldy. Biri batyr jaıly kıno, mýltfılmder túsirilý kerek dese, endi birqatary batyrdyń tulǵasyn, erligin sıpattaıtyn kitaptar shyǵarylýy qajet deıdi. Is-sharaǵa jetekshi tarıhshy ǵalymdarmen qatar muǵalimder jáne BAQ ókilderi qatysty. Elimizde ulttyq áleýettiń damýyna septigin tıgizer osyndaı jıyndar kóptep ótkizilip tursa, quba-qup bolar edi. О́tkenińdi bilmeı bolashaqqa qadam basa almaısyń. Ilııas Omarov aıtpaqshy, bola­shaqta «ishkenge máz, jegenge toq urpaq bolmasyn». Tarıhty bilý – keler urpaqqa paryz. Nazym QAIRAT.