Transplantasııada donor tapshy

Máıittik donor satylmaıdy

Eýropa elderinde trans­plan­tasııanyń shamamen 90%-y máıit­tik donordan alynady. Al eli­mizde bul statıstıka keri ketip tur. Elde donordyń 95%-y naý­qastyń týystary bolsa, 5%-y ǵana – máıittik donor. Donor tap­shylyǵyn, máıittik trans­plantasııanyń azdyǵyn osy pa­ıyz­dyq kórsetkishke qarap bajaılaı bersek bolady. Munyń sebebi belgili, bas mıynyń birjola semýi (mıdyń ólýi) tirkelgen azamattyń týystary kóbine-kóp jaqynynyń organdaryn alýǵa ruqsat bermeı jatady. Mundaıda dárigerler sózge kelmeı, sanaý­ly saǵaty qalǵan azamattyń týys­tary aıtqan uıǵarymǵa kó­ne­di. Qazirde 3 600-ge jýyq naý­qas organ aýystyrýǵa muqtaj. Iаǵnı olar kútý paraǵynda óziniń aǵzasyna saı keletin donor tabylǵansha kútedi. Tizimdegi 3 200 naýqas búırek transplantasııasyna muqtaj. Onyń ishinde 60-qa jýyǵy 18 jasqa tolmaǵan balalar bolsa, basqasy – eresekter. Jalpy tizimdegi 200-den asa naýqas baýyrǵa muqtaj, 100-ge jýyǵy júrek aýystyratyn kúndi kútse, qalǵan 5,6 paıyzy ókpe transplantasııasyn qajet etedi. Desek te bıyl elde 200-den asa búırek transplantasııa­sy jasalyp, 193-i týystyq donor­dan, 7 transplantasııa máıit­tik donordan alynǵan. El medı­sı­na­synyń áleýeti búırek, baýyr, júrek, ókpe, uıqy bezi transplantasııasyn jasaýǵa qaý­qar­ly. Operasııaǵa deıingi jáne keıingi járdemniń barlyǵy tegin kór­setiledi. Osy tusta shetel aza­­mattaryna transplantasııa ja­sal­maıtynyn aıta ketken jón. Jasalǵan kúnniń ózinde máıittik transplantasııa shetel aza­mattaryna salynbaıdy. Bul zań sheńberinde belgilengen. Máıit­tik donor Ystanbul dek­larasııasyna sáıkes, álemde de satylmaıdy. Dúnıe júzi transplan­tologteri sol Ystanbul dek­larasııasyn ustana otyryp, óz elinde transplantologııany damytýǵa úles qosyp jatyr. My­saly, qazir elimizde eresekterge búırek transplantasııasyn jasaıtyn 4 ortalyq bar. Bul – Astana qalasyndaǵy Ulttyq onkologııa ortalyǵy, Almatydaǵy A.N.Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýrgııa ortalyǵy, Aqtóbedegi oblystyq aýrýhana jáne Shymkenttegi №1 aýrýhana. Sonymen qatar Astanadaǵy Ana men bala ortalyǵynda kámelettik jasqa tolmaǵan balalarǵa búırek transplantasııasy jasalady. Ult­tyq ǵylymı onkologııa orta­ly­ǵynyń aǵza transplantasııasy sektorynyń aǵa ordınatory Mels Asyqbaevtyń aıtýynsha, operasııa qıyndyǵyna qaraı transplantasııa hırýrgııalyq jaǵynan, ımmýnologııa jaǵynan dep ekige bólinedi eken.

– Negizi hırýrgııalyq jaǵy­nan búırek aýystyrý transplan­tologııada asa kúrdeli ope­ra­sııalardyń qatarynda emes. Hırýrgııalyq jaǵynan eń kúr­­deli operasııalardyń biri – baýyr aýystyrý. Biraq ım­mýnologııalyq jaǵynan aǵza­nyń búırekti qabyldaýy kúr­delirek. Sondyqtan operasııaǵa kirispes buryn ımmýndyq júıeni tolyq, jiti zertteımiz. Al baýyr ımmýnologııa jaǵynan aǵzaǵa tez beıimdeledi. Alaıda hırýrgııalyq jaǵynan baýyr transplantasııa­sy – kúrdeli operasııalardyń biri. Operasııa el azamattaryna tegin jasalady. Organyn aýystyrǵan pasıentter keıin búırekke áser etpeıtin ımmýnosýpressıvti dári-dármekter iship, kútinedi. Ol dárilerdi memleket tegin beredi. Naýqas únemi transplantolog dárigerdiń baqylaýynda bolady. Transplantasııa operasııalaryn biz jetik meńgerip aldyq. Shetelde oqydyq. AQSh, Ispanııa, Ońtústik Koreıa, Túr­kııaǵa baryp tájirıbe jıǵan dárigerler kóp. О́ıtkeni qazir AQSh pen Ispanııa – transplantasııa boıyn­sha, sonyń ishinde máıittik donorlardyń kórsetkishi boıynsha aldyńǵy qatarda. Al týystyq donordyń kómegimen operasııa jasaýda, ıaǵnı baýyr, búırek aýystyrýda Ońtústik Koreıa men Túrkııa medısınasy alda. Bizdiń dárigerler atalǵan elderge baryp, tájirıbesin arttyryp júrgen soń qazir búırek, baýyr, júrek, ókpe, uıqy bezi transplantasııasyn tolyq ıge­rip aldy. Transplantolog dá­­ri­gerler ár ope­rasııaǵa top bolyp ju­my­lyp kirisedi. Donordy tekserý, naýqasty operasııaǵa daıyndaý, operasııa, operasııadan keıin­gi zertteýlerdiń barlyǵyn qadaǵa­laıtyn dári­gerler bar. Árqaısysy óziniń ju­mysyn jetik biledi. Bir operasııanyń ózine kem degende 50 adam qaty­sa­dy. Jas mamandardy da ózimiz qoldan kelgenshe daıarlap jatyrmyz. Transplantolog mamandardyń tapshylyǵy joq. Jas shákirtteri­mizdi ózimiz tárbıelep oqytqannan bólek, olar da shetelge baryp bilimin jetildiredi, – deıdi bilikti dáriger.

Búırek – aǵzadaǵy asa mańyzdy organ

Baýyr ımmýnokompetentti organ bolǵan soń, ózdiginen ósedi. Al adam aǵzasynda eki búırek baryn eskersek, birin týysyna berýge bolady. Munda eskeretin qatań qaǵıda transplantologııa kezinde eń birinshi donorǵa zııan kelmeýi kerek. Eger zertteý barysynda donor bolýǵa nıetti týy­synan teris kórsetkishter baı­qal­sa, onda ol azamatty donor retinde qarastyrmaıdy. Donor tolyqqandy medısınalyq tekserýden ótedi. Sonyń nátıjesinde týysynyń donor bolatyny ne bolmaıtyny mýltıtártiptik top­tyń sheshiminen keıin belgili bolady. Búırek 24 saǵatta adam aǵzasyndaǵy 180 lıtr qandy súzip, 1 mınýtta 80 men 120 ml qandy súzgiden ótkizedi. Osylaı aǵzany tazalap, qan qysymyn retteıdi. Búırek qyzmeti buzylsa, basqa aǵzalardyń jumysyn baıaýlatady. Taǵy bir derekke súıen­­sek, eń alǵash ret elde búı­rek transplantasııasy 1979 jyly qazirgi A.N.Syzǵanov atyndaǵy Ult­tyq ǵylymı hırýrgııa orta­ly­ǵynda jasalypty. Odan keıin transplantasııa túbegeıli toqtaǵan-dy. Endi mundaı kúrdeli operasııalar 2012 jyldan bastap qaı­ta qolǵa alyna bastaǵan. Sol jyly transplantasııa úılestirý ortalyǵy quryldy. Alǵash ret júrek transplantasııasy jasaldy. Mine, sodan beri elde aǵzasyn aýystyryp, ómirin jańa joldan bastaǵan azamattardyń sany jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Mysaly, 18 jasynda búırek aýrýy asqynǵan Sáýle Erkembaı qazir burynǵysha sán salonynda shashtaraz bolyp eńbek etip júr.

– 2013 jyly Qyzylorda qala­synda dıagnoz qoıylyp, qan az­dyǵyna baılanysty bir aı aýrý­hanada boldym. Sol tusta dári­gerler maǵan dıalız qabyl­daı­syń degende, men bas tartyp, aýrýhanadan shyqqanmyn. Iаǵnı sol arqyly qandy aptasyna 3 márte suıyltyp quıý kerek boldy. Ras, ol kez boıymdy qorqynysh bıledi. О́zim emdelip, ońalyp ketemin degen senim kúshtirek edi. Araǵa jyl salyp jaǵdaıym kúrt nasharlap, aýrýhanaǵa qaıta jattym. 2014 jyly 6 tamyzdan dıalız ala bastadym. Keıin qan tamyrdaǵy arterııa men venany birine-birin jalǵaý arqyly jasalatyn fıstýla dep atalatyn shaǵyn operasııa Qyzylordada, Almatyda sátsiz boldy. Sodan 2014 jyly jeltoqsanda Astanaǵa №1 aýrýhanaǵa bardym. Tıisti em-dom alyp júrdim. 2015 jyly fıstýla qoıylyp, jarty saǵatta jasalǵan operasııa sátti shyqty. Odan ári Astanadan dıalız ortalyǵyn tańdap, soǵan baryp júrdim. Keıin kútý paraǵyna turý kerek degen habardy estip, sol tizimge men de endim. 2016 jyly naýryzdyń 25-ine qaraǵan kúni emhanadan qońyraý tústi. Sol kúni Astanaǵa jettim. Bir­ne­she analız tapsyrdyq. Dári­gerler búırek sáıkes kelgen soń, psıhologııalyq jaǵynan demeý kórsetti. Ol kezde bas trans­plantolog Ǵanı Muratuly jáne Mels Nurseıituly bastaǵan dárigerler operasııa jasady. Sodan beri, mine, 7 jylǵa jýyq ýaqyt óte shyqty. Úsh aı saıyn dárigerler jiti tekserip turady. Shashtaraz mamandyǵyn oqyp, ıgerdim. Qazir sán salonynda jumys isteımin. Anam qan qysymyna baılanysty, al aǵam qan toby saı kelmeı donor bola almady. Donordyń kim ekenin aıtý medısınalyq qupııa bolyp sanalady eken. Eger ol kisiniń ata-anasy, týǵan-týysy bolsa, alǵys aıtamyn, – deıdi Sáýle.

Kútý paraǵynda turyp, máıit­tik donordyń kómegimen qaıta aıaqqa turǵan Sáýle ár adam den­saý­lyǵyndaǵy jeńil syrqatqa júr­dim-bardym qaramaı ýaqtyly tekserýden ótip, aldyn alýdyń mańyzy joǵary ekenin aıtady. «Men aýyrdym dep omalyp otyra berýge bolmaıdy. Birden dári­ger­ge qaralý kerek. Kez kelgen aýrý sol elemegennen asqynady», deıdi ol.

Másele dinı kózqarasta emes, qate túsinikte

Taǵy bir derekke júginsek, uıqy bezin aýystyrý operasııasy dúnıe júzinde kúrdeli ári eń sırek jasalatyn operasııalardyń biri eken. Qazir elde osyndaı eki operasııa jasalǵan. Biri týystyq donordan alynsa (Almatyda jasalǵan), ekinshisi Ulttyq ǵylymı onkologııa ortalyǵynda máıittik donordan alynǵan. Dúnıe júzinde jy­lyna shamamen osyndaı 200-ge jýyq operasııa jasalady. Ashy ishek te solaı, sırek aýystyrylady. Transplantasııada osy eki operasııa ım­mýnologııalyq jaǵynan, ıakı hırýrgııalyq jaǵynan da óte kúrdeli eken. Saıyp kelgende, máıittik donordyń azdyǵynan elde mundaı operasııalar óte az jasalyp jatyr. Onyń ishinde júrek transplantasııasyn kútip otyr­ǵandar qanshama?! Buǵan Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy da úkimin kórsetip otyr. Iаǵnı dinde transplantasııa durys jaǵynan kórsetilse de, dinnen habary joq adamdar, ókinishke qaraı, dindi jamylyp, máıittik transplantasııaǵa qarsy bolyp jatady. Mysaly, Iran – musylman elderi ishinde máıittik transplantasııa eń kóp jasalatyn memlekettiń qatarynda. El úrke qaraıtyn taǵy bir máseleni osy tusta aıta ketkenimiz lázim. Máıittik donor tek adamnyń júregi soǵyp turǵanda ǵana jaramdy bolady. Ajal aıtyp kelmeıdi. Biraq ómirden ótken, júregi toqtaǵan týysynyń aǵzasyn alady dep boı bermeıtinder de kezdesedi qazir. Joǵaryda aıt­qan­daı, bas mıynyń birjola semýi tirkelgen adamdardyń týystarynan máıittik donorǵa kelisim beretini ne qarsylyǵy týraly suralady. Sebebi bas mıy toq­ta­ǵan (bıologııalyq ólim sanalady) adamnyń júregi apparattyń kómegimen ýaqytsha soǵyp turady. Osylaısha, bir máıittik donordyń 5, tipti 7 adamnyń ómirin aman alyp qalýǵa múmkindigi bolady. Máıittik donordan alynǵan organdar apparattyń kómegimen jumys istep turýy shart. Apparat toqtasa, júrek te toqtaıdy. Júrek alynǵan soń onyń ómiri nebári 4 saǵat bolady. Sol qysqa ýaqytta júrekti ekinshi adamǵa salyp úlgerý kerek. Al baýyrdyń ómir súrý uzaqtyǵy – 10 saǵat. Búırektiki – 24 saǵat. Joǵaryda muqtaj pasıentter kútý paraǵynda turatynyn aıttyq. Onda naýqastyń barlyq saraptamasy kórsetiledi. Sodan kútý paraǵynda máıittik donor­dyń kórsetkishteri, tindik sáı­kes­tigi tańdalady. Iаǵnı baǵ­dar­lama muqtaj pasıentti avtomatty júıede tańdaıdy. Osy tusta medısınalyq avıasııa da járdemdesedi. Qysqasy, máıit­tik donordy dárigerler muq­taj adamdarǵa jetkizip salýdy jetik biledi, jyldam áreket etedi. Osylaısha, aq jeleńdiler erteńine kúmánmen, kúdikpen qarap otyrǵan muqtaj jandardyń týyn jyqpaı jigerlendirip keledi. Al shyn mánisinde bul jaıǵa dárigerden bólek, qoǵam da jaýapty.