Eski jer ataýlary eskerilse

Bıyl Ertistiń boıyn en jaılaǵan Pav­lodar óńiriniń oblys retinde quryl­ǵanyna 85 jyl tolyp otyr. Osy rette Po­tanın atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýze­ıinde Ertis-Baıan óńiriniń ákimshilik-aýmaq­tyq qurylysynyń jalpy tarıhyn jáne eldi mekender ataýlarynyń ózgeri­sin qamtıtyn derekti kórme ashyldy.

Kelýshilerge atalǵan mýzeıde jáne óńirdegi memlekettik muraǵat qorlarynda saqtalǵan eski kartalar, qaýlylar men sheshimder, toponımıkalyq geografııalyq jer ataýlarynyń tizimderi bar qundy kitaptar men qoljazbalar usynyldy.

Teriskeıde Reseımen shektesetin Kereký jurty úshin kóne ataýlardyń syryn ashý, tarıhı ataýlardy qaıtarý óte mańyzdy másele ekeni ámbege aıan. Potanın atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıindegi ólke tarıhynyń ǵylymı zertteýin qamtamasyz etý bóliminiń basshysy Rústembek Qalymqulov aımaqtyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysynyń jalpy tarıhy jáne eldi mekender ataý­laryna qatysty uzaq jyldardan beri iz­denis ústinde júrgenin aıtady. Onyń sózin­she, Pavlodar oblysynyń ákimshilik bas­qa­rylýy men aýmaqtyq qurylysy 1822 jylǵy úsh ákimshilik aýmaqtyq qurylym: okrýg, bolys, aýyldardy uıym­d­astyrýdy qarastyratyn «Sibir qyr­ǵyzdary týraly» Jarǵy negizinde júzege asqan. Sonyń negizinde 1833 jyly Baıanaýyl syrtqy okrýgi quryldy. Al 1868 jyly «Starshındardyń jerdi birigip paıdalanýy», «Qystyq qonystarynyń kórshiles ornalasýy» jaǵdaılaryna sáıkes ákimshilik aýmaqtyq reforma júzege asyp, oblys ortalyǵy Semeı qalasy atala otyryp, Pavlodar úıezi paıda bolǵan. Úıezge qarasty rýlyq ataýlar jer-sý attarymen almastyrylǵan. Al ákim­shilik-aýmaqtyq qurylymdy túbi­ri­men qaıta qurý jumystary keńes óki­meti jyl­darynda qolǵa alyndy. 1920-1921 jyl­dary Semeı oblysyna gýbernııa már­tebesi berilip, Pavlodar úıezi ózgeris­ke ushy­raǵan. Nátıjesinde, bul jerde 62 bo­lystyq ornalasady. Keıin kele ákimshilik aýmaqtar ózgertile otyryp, Pavlodar oblysy 1938 jyly 15 qańtarda qurylady.

– Oblysymyzdyń qurylýy máselesin qozǵaǵanda óńirdiń kóne tarıhynan bastap búginge jetken qurylymyna qatysty kóptegen suraq týyndaıdy. Ata-babalarymyz qonys tepken eldi meken ataýlary tarıhı kezeńderdi ót­kerdi. Endi tarıhı ataýlardy nege qaıta jań­ǵyrtpasqa? Ásirese, oblys ataýyna baılanysty kókeıimizde san saýal júr. Ǵalymdarymyzdyń zertteýi boıynsha bul jerlerde Qımaq derbes memleketi bolǵandyǵy týraly dáleldengen. Arab tarıhshysy Ál-Idrısıdiń málimeti bo­ıynsha qımaqtarda 16 qala bolǵan. Olar taýly, jazyq, kóldi, tabıǵı baılyǵy mol qunarly jerlerde ornalasqan. Búgingi arheologter balbal tastar arqy­ly ata-babalarymyzdyń jazbalary bolǵandyǵyn, jalpy mádenıeti damy­ǵan memleket bolǵanyn aıǵaqtap otyr. Osy derekterdi jas urpaqqa keńi­nen tanytyp, ólketaný baǵytynda kóp sharýa atqarýymyz qajet, – deıdi R.Qalymqulov.

Jalpy, búginde Pavlodar oblysynyń Jelezın, Ýspen, Tereńkól, Sharbaqty, Ertis aýdandarynda jer-sý ataýlaryna qatysty másele barshylyq. Bul jer­lerge kezinde Reseı ımperııasynyń beki­nisteri paıda bolýymen jáne keńes óki­meti jyldary tyń ıgerýdiń legimen ózge ult ókilderi kóptep qonystandy. Sáıkesinshe burynǵy jer ataýlary ózgeriske ushyrap, tarıhı ataýlardyń kóbi el aýzynda múlde saqtalmaı qalǵan. Máselen, Jelezın aýdanynyń ataýyna qatysty tarıhshylardyń pikiri ekige jarylady. Aımaqtaǵy ólketanýshylardyń birqatary Jelezın – «Jelózen» degen qazaq ataýynan shyqqan, kezinde ózge ult­tyń zertteýshileri ony burmalap jazyp jibergen bolýy múmkin deıdi. Jeńis Mar­danov atyndaǵy ólketanýshylar qo­ǵa­mynyń múshesi Murat Bagjıkov bul pikir­men kelisip otyr. Aqsaqal aýdan or­ta­lyǵynda Jelezın (Jelózen) atty ózen bar ekenin, óńirdegi jeldiń negizgi ba­ǵy­ty osy ózen baǵytynan soǵatynyn aýa raı­yn boljaýshylar baıaǵyda negizdep ber­­ge­nin aıtady. Sondyqtan orys tiline be­ıim­delip jazylyp ketken mundaı ataý­lar­dy qaıta qarap, múmkindigi bolsa qaza­qy kóne ataýlardy qaıtarý maqsat etilýde.

Atap óterligi, oblystyń 85 jyldy­ǵyna oraı «Ertis» mýltımedııaly mý­zeıinde «Kıeli elim – qasıetti jerim!» atty kórme de uıymdastyryldy. Mýzeı bas­shysy Gúljaınat Álıeva atap ótken­deı, munda mekeme qoryndaǵy belgili fotograf D.Bagaevtyń, fotojýrnalıst V.Býgaevtyń jáne ózge de avtorlardyń tarı­hı fotosýretteri qoıylǵan. Barlyǵy 50-ge jýyq eksponatta Pavlodar qala­sy men oblysynyń qurylý tarıhy baıan­dalǵan. О́ńir shejiresinen syr shertetin qujattar arasynda 1978 jyly Qazaqstan kompartııasy usynǵan túrli derektemeler bar. Aımaq ekonomıkasy men óner-máde­nıetine eńbegi sińgen tulǵalar ja­ıynda da kóptegen qyzyqty jádigerdi tamashalaýǵa bolady.

Pavlodar oblysy