Qoǵam • 23 Qańtar, 2023

Tyńǵa túren salǵan eńbek

450 ret

kórsetildi

3 mın

oqý úshin

Keńes odaǵy basshylyǵynyń uıǵarymymen «Kapýstın Iаr» áskerı polıgonyna aınalǵan Batys Qazaqstan oblysynyń Orda aýdany 1952 jyly taratylady. «El aman, jurt tynyshta jer aýdaryp, Zarlady-aý, Qum Narynnyń jas balasy» dep aqyn Qaırat Jumaǵalıevtiń anasy Jańylǵanym О́kenqyzy jyrlaǵandaı, aýdan halqy ata-baba qonysyn, mal-múlkin eriksiz tastap, respýblıkalyq ishki deportasııaǵa ushyraıdy. Sóıtip, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń maqta ósiretin Ilıchev aýdanyna Orda aýdanynyń «Internasıonal», Kalının, Kaganovıch atyndaǵy jáne kórshi Jańaqala aýdanynyń Lenın atyndaǵy, «Sary ózen» – barlyǵy 5 ujymshardan deportasııalanǵan 724 adamnyń aıanyshty taǵdyry, ásirese juqpaly ish-súzegine ushyraǵan balalar ólimi búginge deıin ashyq aıtylmaı kelgen edi.

Egemen Qazaqstan

M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory Baqtyly Boranbaevanyń «Kapýstın Iаr áskerı polıgony: Qazaq deportasııasy» atty zertteý eńbeginde, bul másele oblystyq arhıv qorynda saqtalǵan qundy qujattar, estelikter jáne týǵan jerden eriksiz kóshken halyqtyń jan kúızelisinen týǵan óleń-jyrlar arqyly ǵylymı negizde saraptalady.

Tarıhshy-ǵalym Baqtyly Boranbaevanyń osydan birneshe jyl buryn Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan batysqazaqstandyq qyz-kelinshekter týraly kitabyn oqyǵan edim. BAQ betterindegi maqalalarynan da azdy-kópti habarym bar. Izdengishtigin, ǵylymı nátıje alýǵa umtylysyn baıqaǵanmyn. Osy oıym qazaq deportasııasy jaıynda kitaby qolyma tıgen soń birjolata bekemdeldi.

Kitapqa akademık M.Qoıgeldıev, professorlar M.Sdyqov, S.Smaǵulova, M.Karımov pikir jazǵan eken. Kitapty baspaǵa usynǵan M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıteti elimizdegi bedeldi oqý ornynyń biri. Mine, osyndaı súzgiden ótken eńbektiń sapaly bolýy zańdylyq.

Mazmundyq-kompozısııalyq turǵydan jumys úsh quramdas bólikten turady. Birinshisin B.Boranbaevanyń zertteýleri quraıdy. Munda Orda aýdanynyń synaq aılaǵyna qalaı aınalǵany, qazaq deportasııasynyń geografııalyq aýqymy men ulttyq qasireti rııasyz tebirenispen ashylǵan.

Ekinshi bólikte týǵan jerden eriksiz kóshken qazaqtardyń taǵdyryn sýrettegen estelikter toptastyrylypty. 1952 jyldyń jazynda júzege asqan bul naýqandy qazaqtyń sońǵy kóshteriniń biri desek qatelese qoımaspyz. Atalǵan zertteýde elimizdiń batysynan ońtústigine tartqan kósh jylap-syqtaýmen dittegen jerine jetkeni mol derektik negizde dáıekteledi.

Kitaptyń basym bóligin arhıv qujattary quraıdy. Ordada synaq aılaǵyn qurýǵa keńestik bılik qanshalyqty mán bergenin qujattarǵa Stalın, Molotov, Malenkov, Taıbekov, basqa da qol qoıǵanynan baıqaýǵa bolady. Túptep kelgende, B. Boranbaevanyń «Kapýstın Iаr» áskerı polıgony: Qazaq deportasııasy kitaby» – tyńǵa túren salǵan zertteý. Ol ulttyq tarıhymyzdy aqtańdaqtardan aryltýǵa, tarıhı aqıqat pen ádildikti qalpyna keltirýge qyzmet etip tur.

Hankeldi Ábjanov,

UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor