TARIHTAN TAǴYLYM – О́TKENGE TAǴZYM

Qazaqstan halqy Assambleıasy TMD-ǵa qatysýshy elderdiń memleketaralyq gýmanıtarlyq áriptestik qorynyń (MGÁQ) qoldaýymen 2010 jyly 27-30 mamyr aralyǵynda saıası qýǵyn-súrgin jáne halyqtardy jer aýdarý qurbandaryn eske alýǵa arnalǵan “Tarıhtan taǵylym – ótkenge taǵzym” taqyrybynda halyqaralyq jobany júzege asyrýda. “Adamnyń basy – Allanyń doby” deıdi, al bir ǵana pende emes, tutastaı halyqtyń taǵdyry dopqa aınalǵan zamannyń beti ári. Halqymyz sol zulmatta asyl perzentterinen aırylǵany azdaı, keń baıtaq dalasynda zorlyqtyń kúshimen, kózdiń jasymen, búlin­gen taǵdyrlarmen lagerler sa­lyn­ǵan aımaqqa aınaldy. О́zi ja­rymaı otyrǵan jany jaraly ha­lyq sýyq­ta jalańash butany yq kór­gen, týǵan jerinen aırylyp, tor­ǵaıdaı tozǵan talaı jurttyń, jel qýǵan qańbaqtaı zardap shek­ken san ulttyń ókilderine pana boldy. Sol jyldardyń aýyr sal­maǵyn kóter­gen tarıhty kóz al­dyń­nan ótkizip, taǵylymyn taný­dyń búgingi býyn úshin mańyzy zor. Sol sebepten de osy sharaǵa qý­­ǵyn-súrginge ushyraǵan jáne Qa­­zaqstanǵa jer aýdarylǵan aza­mat­­tardyń urpaqtary, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń músheleri, TMD-ǵa qatysýshy elderdiń memleketaralyq gýmanıtarlyq áriptestik qorynyń basshylyǵy men músheleri, akademııalyq tarıhı ǵylymmen aınalysatyn 300-den asa otandyq jáne shetel­dik ǵa­lym­dar, memlekettik organ­dardyń, shetel elshilikteriniń, shyǵarmashy­lyq zııaly qaýymnyń ókilderi, aza­mattyq qoǵam ınstı­týttary, mýzeı jáne muraǵat qyzmetkerleri qatysýda. Sharanyń ekinshi kúni L.N.Gý­mı­lev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde “Tarıhtan – qa­zirgi zamanǵa” taqyrybyndaǵy Dos­­tastyq elderi tarıhshylary­nyń birinshi forýmy – halyq­ara­lyq ǵylymı-tájirıbelik konfe­ren­sııasynan bastaldy. Forýmnyń plenarlyq otyry­syn Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi Eraly Toǵjanov pen L.N.Gýmılev atyn­da­ǵy EUÝ rektory, z.ǵ.d., profes­sor Baqytjan Ábdiraıymov júr­gizdi. Konferensııanyń plenarlyq otyrysy barysynda QR BǴM “Memleket tarıhy ınstıtýty” MM dırektory Búrkitbaı Aıaǵan, Ishki Azııa jáne Oral ulttyq re­sýrs ortalyǵynyń dırektory, pro­fessor Ýılıam Fıerman, M.Sı­nan atyndaǵy Ystambul ýnı­­ver­sıtetiniń professory Abdý­­lýa­hap Qara, T.Shevchenko atyndaǵy Kıev ulttyq ýnıver­sı­tetiniń pro­fessory V.I. Ser­gııchýk (Ýkraı­na), sonymen qatar, otandyq jáne sheteldik ǵylymı qaýymdastyqtyń beldi ókilderi, Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan aza­mattardyń urpaq­tary sóz sóıledi. Jalpy, konferensııa oǵan qatysýshy ǵalymdar qarasynyń moldyǵymen de, jaǵyrapııalyq ja­­ǵy­nan qamtylýymen de óz ty­nysyn asha tústi. Máselen, RǴA Til bilimi ınstıtýty oral-altaı tilder bóliminiń meńgerýshisi, RǴA korrespondent-múshesi, f. ǵ. d., pro­fessor Anna Dybo, Reseı mem­­lekettik gýmanıtarlyq ýnı­ver­sı­teti kóne tilder kafedrasy­nyń meńgerýshisi, t.ǵ.d., pro­fes­sor Oleg Mýdrak, I.N.Ýlıanov atyndaǵy Chývash memlekettik ýnı­versıte­ti­niń professory Nıkolaı Egorov, Qa­zan memlekettik ýnı­versıteti ta­tar ádebıeti kafedra­synyń meń­gerýshisi, f.ǵ.d., akademık Hatıp Mınnegýlov, TR ǴA G.Ibragımov atyndaǵy Til, ádebıet jáne óner ınstıtýtynan professor Mırfa­tyh Zakıev, Bashqurtstan mem­le­ket­tik ýnıver­sıteti tarıhnama jáne derektaný kafedrasynyń meń­gerýshisi, t.ǵ.d., professor Roza Býkanova, J.Ba­la­saǵun atyndaǵy Qyrǵyz ulttyq ýnıversıtetiniń kafedra meń­gerýshisi, t.ǵ.d., pro­fessor Aınur Arzymatova, Baký memlekettik ýnıversıtetiniń pro­fessory, t.ǵ.d Eldar Ismaılov, Shyńjań ádebıet jáne kórkemóner birlestiginiń tóraǵasy, pro­fessor Shámis Qumaruly jáne ózge de ǵalymdar arnaıy kelip, tushymdy oılarymen, dáıek pen derekke qurylǵan tujy­rym­darymen bólisti. Konferensııa barysynda ǵa­lym­dar postkeńestik keńistiktegi qazirgi tarıhty zertteýdegi ózekti ádistemelik máselelerdi, TMD el­deri tarıh mektepteriniń ózara is-qımyldary men osy ǵylymnyń bolashaǵy jaıyn talqylady. Dos­tastyq elderiniń jetekshi tarıh­shy ǵalymdary tarıhty burmalaý áre­ketterine qarsy is-qımyl týra­synda, qoǵamdy demokratııa­lan­dyrý úderisi jaǵdaıynda eldiń tota­lıtarlyq ótkenin syndarly túrde oı eleginen ótkizý jáne eń­serý, memlekettiń ulttyq biregeı­ligin qalyptastyrý máseleleri haqynda pikir almasty. Sondaı-aq “1930-1950 jj. halyqtardyń Qazaq­­stanǵa jer aýdarylýy: tarıh ortaqtyǵy” taqyrybyndaǵy ha­lyqaralyq áleýmettik jobanyń, sondaı-aq Qaraǵandy “Bolashaq” ýnıversıtetiniń ǵalymdary ázir­legen “KarLAG” ǵylymı jobasy­nyń tusaýkeseri ótkizildi. Plenarlyq otyrystan keıingi 5 seksııa jumysynda jasalǵan baıandamalar mazmunynyń tereń­digi­men, jan-jaqtylyǵymen este qaldy. “Ortaq tarıhı keńistikte. TMD elderi ǵylymı mektepteri aıasyndaǵy tarıhı bilim berýdiń teorııalyq-ádistemelik másele­leri”, “Tarıh ortaqtyǵy ǵylymı zertteýler prızmasy arqyly”, “Qazaqstanǵa májbúrli qonys aýdarý: tarıhı jady”, “Jer aýda­rý tarıhy: ártúrli halyqtar taǵ­dy­ry”, sondaı-aq mýzeı qyzmet­ker­le­rine arnalǵan “Ǵalamdyq ny­sandaǵy mýzeı: úderister men ba­symdyqtar” taqyryptarynda júrgizilgen semınar-trenıngtiń qatysýshylarǵa bereri mol bol­ǵa­nyn aıta ketken abzal. Sońynan semınarǵa qatysýshylarǵa arnaıy sertıfıkattar tapsyryldy. Anar TО́LEÝHANQYZY. JARALY JÚREKTERDEN JAZYLǴAN SYRLAR “Halyqtyń ótken tarıhyn zerdeleýdiń zárýligi – túsindirip jatýdy qajet etpeıtin qubylys”, dep jazypty “Náýbet jyldardyń jazylmas jarasy” atty keńes tusynda saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, Qaraǵandy lagerlerinde jazyqsyz japa shekken jandar men olardyń týystarynyń este­lik­terin jınaqtap, qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde úsh tom etip bastyryp shyǵarǵan Qaraǵan­dy “Bolashaq” ýnıversıtetiniń rektory, kitap ıdeıasynyń avtory, onyń redaksııasyn basqarýshy zań ǵylymdarynyń doktory, professor Nurlan Dýlatbekov. Ýnıversıtet shyn máninde úlken is tyndyrǵan. Kitaptar qa­lyń-aq. Ishindegi muń-zar men nala, qalyń qaıǵy ony odan saı­yn qalyńdatyp, kitap salmaǵyn odan saıyn aýyrlata túsedi. Ishin­degi Alashtyń aıaýly perzent­teri­niń súıgen jarlarynyń, apa-qa­ryndastarynyń naqaqtan tógilgen kóz jastary, keleshek urpaqqa senderdi náýbetten saqtasyn, biz azapty kórip, onyń ashy zapyran dámin tatýdaı tattyq, bul este­lik­ter bir jaǵynan sol kermek jas jutqan jyldarymyzdyń óteýi, bir jaǵynan keler zamanǵa tastap ket­ken tarıhı sabaǵymyz dep tur­ǵandaı. О́tken ǵasyrdyń 30-shy jyl­darynda 58-shi bappen tutqyndal­ǵan “halyq jaýlarynyń” ishinde qanshama daryn lager bylamy­ǵyn qorek etip, jastyq jalynyn, boıyndaǵy Jaratýshy ıe bergen ónerlerin náýbettiń qurbanyna eriksiz shalsa, “Qapastaǵylar qa­la­mynan” atty úlken albomda osyn­daı sýretshilerdiń shyǵarma­shy­lyq jumystary jınaqta­lypty. Kitaptardyń Reseı Federa­sııa­synyń “Memorıal” halyq­ara­lyq tarıhı-aǵartýshylyq, quqyq qorǵaý jáne qaıyrymdylyq qoǵamymen birlese jaryq kórip otyrǵanyn da aıta ketken lázim. Anar TО́LEÝHANQYZY.