Taý-ken metallýrgııa kesheniniń keleshek keńistigi

Keshe Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda «V Astana Mining & Metallurgy» halyqaralyq taý-ken keńesi ótti. Ondaǵy plenarlyq májiliske Premer-Mınıstr Kárim Másimov qatysyp, kongress qatysýshylaryn quttyqtap sóz sóıledi. Kongress taý-ken keshenindegi máselelerdi sheshýde mańyzdy halyqaralyq alań bolyp tabyldy. Búgin ótkizilip otyrǵan forýmnyń mańyzy zor. Taý-ken metallýrgııa kesheni – kóptegen elderdiń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne tehnologııalyq damýyn anyqtaıtyn mańyzdy salalardyń biri. Qazaqstan taý-ken óndirisine qajetti jaǵdaı jasaıdy. Qazaqstannyń taý-ken metallýrgııa kesheni – el ekonomıkasynyń mańyzdy bir bóligi. Onyń óner­kásiptik óndiristegi úlesi 18 paıyz­dy quraıdy. Onda 300 myń adam jumys istep júr. Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdenti ja­nyndaǵy taý-ken metallýrgııa, geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný jó­nindegi keńes tabysty jumys isteýde. Keńestiń aldynda taý-ken metallýrgııa, geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný salalarynda strategııalyq baǵytty anyqtaý jáne júıe qalyptastyratyn mekemelermen ózara baılanys ornatý mindeti tur. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda taý-ken metallýrgııa salasynda 50 jańa óndiris iske qosylǵan. 7 joba bıyl júzege asyrylyp bolady, dedi K.Másimov. Premer-Mınıstr ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýdyń ekinshi besjyldyǵynda qara jáne tústi metallýrgııaǵa basymdyq beriletinin atap aıtty. «Úkimet taý-ken metallýrgııa óndirisin damytý boıynsha 2018 jylǵa deıin keshendi jospardy jasap, bekitti. Elimizdiń taý-ken metallýrgııa keshenine úlken mindetter qoıylyp otyr. Biz ınvestısııalyq jaǵdaıdy jetildirýge jáne damytýǵa bar kúshimizdi salamyz», dedi Úkimet basshysy. Onyń aıtýynsha, sońǵy 30 jyl ishin­de álemdik paıdaly qazbalar óndi­rý kólemi 1,5 esege ósken. Onda Qa­zaq­stannyń da úlesi bary ekeni anyq. Eske alarlyq mereıli jańa­lyqtyń biri ótken jyly Kanada elinde oryn alǵan edi. Onda Dú­nıe­júzilik taý-ken kongresi sheń­berinde Kongress uıymdastyrý komıtetiniń músheleri 2018 jyly 25-shi Dúnıejúzilik taý-ken kongresin Astana qalasynda ót­ki­zý jónindegi Qazaqstannyń óti­ni­mine bir aýyzdan daýys bergen edi. Osynaý oraıly sheshimdi es­ke alǵan Premer-Mınıstr Qazaq­­stan 2018 jyly Astanadaǵy Dú­nıe­­júzilik taý-ken kongresin tıis­ti deńgeıde ótkizýge qajetti jaǵ­daı­dyń bárin jasaıtynyn aıtty. Kongreste sóz alǵan Halyq­aralyq geologııa ǵylymdary oda­ǵynyń prezıdenti, Roland Ober­henslı (Germanııa) Taý-ken metallýrgııa salasy ǵana álemdik ekonomıkalardyń turaqty damýyna negiz bola alatyndyǵyna nazar aýdartty. «Búgin biz kóptegen taýarlarǵa suranys artatynyn kórip otyrmyz. Sebebi, halyq sany qarqyndy túrde ósip keledi. Mysaly, Afrıka halqy jyldam kóbeıip jatqanyn baıqap otyrmyz. Bul rette bolashaq urpaqqa arnalǵan jańa ken kózderin taý­yp, óndiris pen qaldyqtardy qaıta óńdeý kólemin arttyrý mańyzdy bolyp otyr. О́ıtkeni, taý-ken óndirisi áli de adamzat tarıhyndaǵy mańyzdy sektor bolyp qala bermek. Ony nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Taý-ken óndirisi bolashaqta óz ózektiligin joǵaltady degen pikirler qate dep esepteımin. Osy rette, taý-ken ónerkásibin qamtıtyn aımaqtyq, ulttyq, sektoraralyq turaqty josparlardyń bolýy óte mańyzdy ekendigin atap ótkim keledi», dedi ǵalym. Májilis qyzyqty jalǵasyn tapty. Úzilis kezinde Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mı­nıs­triniń birinshi orynbasary Al­bert Raý men sheteldik iskerler baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Onda vıse-mınıstr taý-ken salasyndaǵy elimizdiń jetistikteri men keleshek damý kókjıegi jóninde áńgimeledi. Máslıhattyń ádettegideı ekinshi bóliminde jýrnalıster birqatar suraqtar qoıdy. Onda Qazaqstanda qara metall synyqtaryn syrtqa shyǵarýǵa tyıym salynǵany týraly da saýal boldy. «Keshe metall synyqtaryn óndirýshilermen birge dóńgelek ústel ótkizdik. Biz belgili bir kelisimge keldik. Úkimet qara metall synyqtaryn syrtqa shyǵarýǵa tyıym salý sharasyn qabyldady. Búgingi kúni atalǵan sharany jyl sońyna deıin uzartý josparda bar. Qazir qoldaǵy múmkindikterimizdi da­my­­typ jatyrmyz. Ol ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasynyń alǵashqy besjyl­dyǵynyń maqsaty boldy, ekinshi besjyldyqta da mańyzyn joımaıdy. Bizdegi óndiris sapaly metall synyqtaryn elimizde qaıta óńdeýge múmkindik beredi», degen ol, «biz qara metall qubyrlarynyń ózin 2 mln. tonna kóleminde ımporttap jatyrmyz. Al armatýra, túrli buıymdardy 1 mln. tonnaǵa deıin syrttan ákelemiz. Ol bizdiń elimizden syrtqa shyǵyp jatqan metall synyqtary ekeni túsinikti. Sondyqtan Metall synyqtaryn óndirýshi qaýymdastyq durys baǵytty ustanyp otyr. Biz olarǵa metaldy qaıta óńdeý salasynda Úki­met qoldaý kórsetýge daıyn eken­digin aıtyp, soǵan qaraı baǵyt sil­tep jatyrmyz», dep túıindedi sózin. Budan soń brazılııalyq qonaq, IBRAM taý-ken assosıasııasynyń prezıdenti Joze Fernando Koýra sóz aldy. Ol Brazılııanyń taý-ken ónerkásibi men 2016 jyly Brazılııada ótetin halyqaralyq taý-ken kongresi týraly qysqasha málimet berip ótti. «Men qazaq­stan­dyq kompanııalardy elime sha­qyramyn, sondaı-aq, brazılııalyq kompanııalar da Qazaqstanǵa keletinine senimdimin. Kelesi halyqaralyq jıyn 2016 jyly Rıo-de-Janeıro qalasynda ótetin bolady. Sodan keıin kongress Qazaqstanda ótedi. Osy oraıda, biz, brazılııalyq taý-ken sektory, kongrestiń Qazaqstanda ótýine qoldaý bildiremiz. О́ıtkeni, mundaı halyqaralyq jıyndy ótkizýge Qazaqstannyń áleýeti jetkilikti ekendigine senimdimin. Sondaı-aq, Brazılııa Qazaqstanmen ekijaqty qarym-qatynasty kúsheıte túsýge múddeli. Men Qazaqstan bıznes-qaýymdastyǵynyń ókilderin brazılııalyq áriptesterimen aýqymdy kezdesý ótkizýge shaqyrǵym keledi. Alyp eki el arasyndaǵy taý-ken óndirisi kompanııalarynyń arasyndaǵy áriptestiktiń bolashaǵyna senemin, dedi ol. Joze Fernando Koýradan soń, sóz tizginin PwC-nyń (Price­wa­ter­houseCoopers) Ortalyq Azııa boıynsha basqarýshy-se­rik­tesi Alper Akdenız alyp, «PricewaterhouseCoopers» kom­panııasynyń taý-ken óndirisindegi tendensııalar jaıynda «Mine» atty jyl saıynǵy saraptamasy jarııalanǵandyǵyn jetkizdi. Alper Akdenız bıylǵy sarap­tamadaǵy mańyzdy faktilerge toqtaldy. «Biz álemdegi eń iri 40 taý-ken óndirisindegi kompanııalardyń naryqtyq kapıtaldanýy boıynsha taldaýlaryn qarastyramyz. Taý-ken salasyna 2013 jyl óte qıyn jyl boldy. О́ndiris 2 esege quldyrap, azaıdy. Ásirese, altyn óndirýshiler qatty zardap shekti. О́ıtkeni, altyn baǵasy tómendep, sońǵy otyz jyl ishinde birinshi ret 27 paıyzǵa deıin azaıǵan. Budan ózge de faktorlar salany qubylmaly jaǵdaılarǵa baılanysty áreketterge kóshýge májbúrledi. Osy qubylmalylyqqa qaramastan, taý-ken salasy damýshy elder rynogyna baılanys­ty uzaqmerzimdik suranystyń negizin saqtap qala aldy. Qytaı rynogynyń ereksheligine baılanys­ty, birneshe mańyzdy nárselerdi atap ótkim keledi. О́ıtkeni, bul el barlyq taý-ken óndirisindegi ónimniń 45 paıyzyn tutyndy desek te bolady. Qytaıdaǵy defolt kesirinen 2014 jyldyń naý­ryzynda mys quny 12 paıyzǵa tómendep ketken. Qytaıdaǵy mys saýdasynyń móldirliginiń tómendigi defolt qaýpiniń áli de seıilmegendigin ańǵartady. Qoryta aıtsaq, atalmysh 40 jetekshi taý-ken óndirýshi kompanııalardyń rynoktyq kapıtaldaný kórsetkishi 280 mlrd. dollarǵa nemese 23 paıyzǵa tómendegen. Alaıda, baǵanyń tómendeýine qaramastan, taý-ken óndirisi arta beretindigin atap ótkimiz keledi. Sebebi, altyn qory, konservatızm, damýshy elder rynogynyń róli artyp keledi. Sońǵy kezde baǵa barometrinde baıqalyp júrgen turaqsyzdyq pen qubylmalylyq, shıkizat baǵasynyń tómendeýi kiris ákelmeıtin rýdalar men shahtalardy jaýyp, qysqartý sharalaryna, ózindik qundy tómendetýge alyp keldi. Biraq ónimdilik faktory biz úshin óte mańyzdy. Sondyqtan qyzmetkerler sany men shyǵystar sanyn qysqartý tıimdi bolýy múmkin», dedi. Tústen keıin shara aıasynda geologtardyń arnaıy sessııasy ótti. Onda elimizdiń geologııa salasyndaǵy jańa belesteri týraly áńgime órbitken Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy Bazarbaı Nurabaev Qazaqstanda altynnyń balanstyq qory 2 myń tonnaǵa jetkenin aıtty. «Qazaqstanda memlekettik balans retinde 102 mıneraldyq shıkizat boıynsha paıdaly qazbalar qory esepteledi. Onyń ishinde 40 qatty paıdaly qazba túri bar. Altynnyń balanstyq qory 2 myń tonnany quraıdy», degen ol altynnyń atalǵan balanstyq qorynyń 76 paıyzy syrtqa shyǵarylatynyn, 19 paıyzy barlanyp jatqanyn, qalǵan 5 paıyzy ken óndirisinde qoldanylmaıtynyn jetkizdi. Memlekettik balans retinde altynnyń 321 nysany bar. Onyń ishinde 92 nysan qoldanysta bolsa, 120 nysan barlanyp jatyr, al 110 nysan rezervte, dep tolyqtyrdy sózin komıtet tóraǵasy. Forým ashylardan bir kún bu­ryn, ıaǵnı beı­sen­bi kúni kongrestiń salalyq, maman­dandyrylǵan teh­nologııalyq kór­mesi saltanatty túrde ashyl­dy. Ashylý saltanatyna Indýs­trııa jáne jańa tehnologııalar mınıstriniń birinshi orynbasa­ry Albert Raý qatysyp, kórmeni aralady. Vıse-premer 2018 jy­ly Dúnıejúzilik taý-ken kon­gresi Astanada ótetindigin jetkizip, 2018 jylǵy kórme óte aýqymdy bo­lady dep oılaıtyndyǵyn jet­kizdi. Ashylǵan tehnologııalyq kórmeniń mańyzy erekshe boldy. Jalpy, kongrestiń basty maq­sattarynyń biri taý-ken metallýrgııa salasyna ǵylymnyń jańa jetistikteri men tehnologııalardyń sońǵy úlgilerin engizip, energoresýrstardy únemdeýdi talqylaý boldy. Nurbaı ELMURATOV, Venera TÚGELBAI, «Egemen Qazaqstan». Sýretti túsirgen Erlan OMAROV.