Sonymen qatar malshylarǵa arnaıy mal mamandary bekitilip, osy maldardy jaılaýda, qystaýda, kókteýde qalaı baǵý kerek ekeni qadaǵalanyp, túrli mal indetine qarsy dárileý pysyqtalyp, kúılegen sıyrlar men qunajyndardy tehnık-uryqtandyrýshylar arnaıy aspappen qoldan sapaly uryqtandyryp otyrdy. Bul jumysty júrgizdi ǵylymı jolǵa kóshirdi. Eńbek pen ǵylym shynaıy úılesim tapqanda ǵana nátıjeli jetistiktiń bolatynyn mal mamandary men basshylar sol jyldary-aq naqty bildi. Osylaı aınalasy tórt jylda tórt malshy baqqan tórt tabyn «Santa-Gertrýda» syyrlary buzaýlarymen alty tabyn bolyp, jalpy sany 340 basqa jetti.
Attary atalǵan tórt baqtashy malshylardyń aýdandyq, oblystyq, respýblıkıq jınalystaryna qurmetpen shaqyrylyp, jarys jeńimpazy dep tanylyp, syı-sııapattar men orden-medaldar taǵyldy. «Jaqsynyń artynda iz qalady» degen osy ǵoı. Balabek qarııanyń uldary Baqyt pen Qaırat asyl tuqymdy maldy sol jyldardan beri úzilissiz baǵýmen mektepte oqyp júrgende-aq aınalysty, kútip-baǵýdyń, ósirýdiń neshe túrli syryn jadylarynda berik saqtap ósti. Qystaýy Panfılov aýdanyndaǵy Gvardııa keńsharynyń ortalyǵy Aıdarly aýyly jáne aýyl mańyndaǵy Darbazaqum, Ile ózeniniń jaǵasy bolǵandyqtan da munda kóbine qamys, shaǵynshóp, qamys tuqymdas shópter, jyńǵyl, shı ósedi. Qumdaǵy torańǵy, jıde, sekseýilińiz taǵy bar. Basqa da neshe túrli shópteri men aǵashtar iri qaraǵa, onyń ishinde «Santa-Gertrýdaǵa» ótken jarty ǵasyrdan asa ýaqyttan beri jaıly jaıylym bolyp keledi. Arǵy atasy jabaı zebýr buqasy bolǵandyqtan da, jer jaǵdaıy da AQSh-tyń Tehas shtatymen uqsastyq bolyp, bul iri qara munda alǵashqy jyldan-aq jaqsy jersinip ketken edi. Tipti ózderin sonaý zebýrlar jaıylyp júrgen jaıylymda júrgendeı mańǵaz da qamsyz sezingen eken.
Et baǵytynda ósirilip otyrǵan búgingi «Santa-Gertrýda» tuqymy 1940 jyly AQSh-ta birneshe jylǵy ǵylymı zertteýlerden keıin asyl tuqymdy iri qara maly retinde qabyldanǵan. Bul «Santa-Gertrýda» tuqymy Amerıkada zebýr buqasy men shortgor sıyryn býdandastyrý arqyly alynǵan. Zebýr buqasy qatal tabıǵatqa óte tózimdi bolǵan. Sol atategin búgingi «Santa-Gertrýda» tuqymy saqtap qalǵan. Al zebýr ben bızondy shaǵylystyryp zýbrobızon sıyry alynǵan. «Santa-Gertrýda» sıyrynda osy zýbrobızonnyń da aıqyn belgileri barshylyq. Ásirese moınynyń qysqa ári óte jýan bolyp, etti moıynǵa mol jınaıtyny osyǵan dálel. О́te qatal qys bolmasa, qosymsha jemshópti qajetsinbeıdi. Anaý-mynaý qysqa moıymaıdy. О́sip turǵan jynys qamysqa seskenbesten jaryp kirip, qamys túbindegi kúltelengen neshe túrli shóp pen maıda qamysty aýzymen oryp jeı beredi.
Jaılaýy – Qyzylqııa, Úshsýdyń quıǵany, Aıaqsaz, Orbulaq. Mundaǵy qaraǵaılar men arshalar kóktem, jaz, kúz aılarynda sonadaıdan menmundalap jaıqalyp tunyp tur. Ishi tolǵan san túrli ań men qus. Osy jaıylymdarda atalǵan asyl tuqymdy sıyrlar emin-erkin eshteńeden jasqanbaı jaıylýda. Jaı sıyrlar shyǵa almaıtyn qııa betterge qoryqpaı batyl kóterilip, shóptiń neshe túrin qarpyp jep, jylqydaı shópti kúrt-kúrt shaınaıdy. Jaılaýdyń ózinde jaıylymda júrgen bul sıyrlar táýligine 800 gramǵa deıin salmaq qosyp júr. Bul – óte joǵary kórsetkish. Osy iri qaranyń júris-turysynan jabaıy zebýrdyń batyldyǵyn kóresiz. Sál qaýipti sezse boldy, kózderi shatynap shyǵa keledi. Tipti adamnyń ózine de tura júgiredi. Saqtanbasań, adamdy mert qylatyn shart-shurt minezi bar. Qasqyrǵa aldyrmaıdy. Eger qaqty-soqty urylar bir-eki bas «Santa-Gertrýdany» tabynnan bólip alyp, basqa jaqqa aıdasa, ol sıyrlar júrmeıdi. Júırik attaı zýlap otyryp qaıtadan óz tabynyna qosylady. Mundaı sátte jaıaý adamnyń ózine qaraı múıizin shaıqaltyp tura júgiredi.
Baqyttyń «Santa-Gertrýda» iri qara malyn alǵash mektepte oqyp júrgende ákesine osy maldy baǵysqaly jáne óziniń bas malshy bolǵaly jarty ǵasyrdan asty. Osy jyldarda bul maldyń qubylmaly minezinen bastap, qyry men syryn, tuıaqtary syrtyldap aıaqasty josyp ketetin qyryn, qystaý men jaılaýdaǵy jaıylymdarda qalaı-qalaı jaıylatynyn, qaı baǵytqa qaraı tizilip keterin Qalıevter áýleti óte jaqsy biledi. Bul da «mal baqqanǵa bitedi» degen dana maqalǵa saıyp tur. Osy qyzylkúreń sıyrdyń áli jazylmaǵan talaı-talaı syrlary bar. Mal bordaqylaý alańyna qoıyp jemshóbin durystap berseńiz, tez semiredi. Árqaısysy táýligine 1200 gramǵa deıin salmaq qosady. Eti bir maı, bir et, óte jumsaq, janǵa juǵymdy. Sondyqtan da bul iri qaranyń etin tutynýshylar birden satyp alady. Ásirese meıramhanalar men ashanalardan suranys joǵary. Ǵalymdardyń zertteýinshe, «Santa-Gertrýda» etinde adam densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa óte qajetti zattardyń mol ekeni anyqtalǵan. Al jaı sıyrlardyń sútiniń maılylyǵy 3-3,2 paıyzdy qurasa, «Santa-Gertrýdanyń» sıyrlarynyń sútiniń maılylyǵy 4,8 paıyzdy kórsetip júr. Sondyqtan da sarymaıy sap-sary reńdi, dámdi bolady, tipti qurty men syqpasynyń syrtyna maıy shymyrlap shyǵyp turady. Jeseńiz dámi shirkin tańdaıynda qalady. Bal qymyzdy ańsaǵandaı etin de, sútin de, aıranyn da, qurtyn da, syqpasyn da ańsap turasyz.
Yntymaǵy jarasqan aǵaıyndy eki otbasy jeke sharýashylyǵyndaǵy mal basyn jyl saıyn molaıtyp keledi. Tabyndaǵy maldardy erekshe kútip baǵatyn bilikti de qaıratty malshylar qysy-jazy ýaqytpen sanaspaı mal baǵýda. Malshylardyń aılyq jalaqylaryn óz ýaqytynda berip turýmen qatar, otbasylaryna únemi áleýmettik jaǵynan kómektesip turady. Syılastyq pen senim jarasqan jerde yrys ta, bereke de arta túsetini sózsiz. Aǵaıyndy Baqyt pen Qaırat jáne abysyndar Gúlqadısha men Gúljamal, malshylar men olardyń otbasylarynyń arasyndaǵy syılastyq pen jarastyq úılesin tapqan.
1994 jyly Qalıevter keńshardan bólinip, jeke sharýa qojalyǵyn qurǵanda buzaý, taıynsha, sıyryn qosqanda 60 bas iri qarasy bolsa, bul kúnde bul eki aǵaıyndynyń birikken jeke sharýa qojalyǵyndaǵy asyl tuqymdy «Santa-Gertrýda» malynyń sany 420-dan asty. B.Qalıevten mal ósirý úshin satyp alýshylardyń malynyń sany 2 myńnan asyp ketken. Buǵan qosa, sharýa qojalyqtaǵy jylqysy – 200-ge, asyl tuqymdy qoıy 1 200 basqa jetti. Eńbeginiń nátıjeli bolǵany – osy.
Aýdanymyzdyń atyn asqaqtatýǵa aǵaıyndy Qalıevterdiń jeke sharýa qojalyǵynyń qosyp jatqan úlesi úlken. Baqyt 1962 jyly Kóktal aýylynda dúnıege kelgen. Ákesi Balabek pen anasy Sárýar ekeýi sol jyly «Santa-Gertrýda» asyl tuqymdy sıyryn baǵyp júrip, jazda Beljaılaýda, qysta Ile ózeni jaǵasyndaǵy jaıylymda qonystady. Ary-beri kóship júrip, besikte terbetilip ósken Baqyt 1970 jyly Kóktal kentindegi Abaı atyndaǵy qazaq orta mektebiniń birinshi synybyna oqýǵa baryp, 1980 jyly atalǵan mektepti jaqsy dárejede aıaqtap shyǵady. Alty jasynan bastap atqa mingen Baqyt ákesi Balabekke kómekshi-malshy bolyp kómektesip ósti.
Birde ákesi Balabek qarııa men anasy Sárýar ekeýi kórshi jaılaýdaǵy dostarynyń elýge tolǵan toıyna ketip, tabyndaǵy búkil sıyrdy 15 jastaǵy Baqyttyń qaraýynda qaldyrdy. Baqyt túski shaıyn iship, birer saǵat demalyp alaıyn dep Úshsýdyń quıǵanyndaǵy alty qanatty úılerine kelip, úsh saǵattaı túste tynyǵady. Sodan atyna mine salyp, jaıylymdaǵy sıyrlaryna kelgeninde qyzyl buqa bastap júretin elýdeı «Santa-Gertrýda» sıyrlary tabynda joq bolyp shyqty. Tamyz aıynyń sońy edi. Jaılaýdaǵy maldar qystaýǵa qasha bastaǵan kez bolǵandyqtan Baqyt astyndaǵy qaraker besti atyna qamshyny ústi-ústine basty da qystaýǵa aparatyn qara jolmen ózderinen on bes shaqyrym jerdegi Aıaqsazǵa sýyt tartty. Álgi óziniń tabynynan bólingen elýdeı asyl tuqymdy «Santa-Gertrýda» sıyrlarynyń izderi topyraq jolda saırap jatty. Atpen bir saǵat boıy shaýyp kelgen Baqyt Aıaqsazǵa jetkende qystaýǵa aparatyn jolda dáý qyzyl kúreń buqa bastaǵan sıyrlaryna kezikti. Eki saǵatta buzaýlarymen sanaǵanda elýdeı sıyrdy Úshsýdyń quıǵanyndaǵy óz tabynyna aıdap jetkizdi. Dál osy kezde eki atqa mingen ákesi men sheshesi de toıdan kelip edi. Barlyq jaǵdaıdy balasy Baqyttan estip bilgen Balabek qarııa 15 jastaǵy Baqyttyń myna isine dán rıza bolyp: «Osy jermen 1856 jyly 30 shildede uly ǵalym Shoqan Ýálıhanov ótken eken. Ony Shoqannyń bizdiń úıdegi kitabynan oqyǵanmyn. Shoqan basqan jerdi basqan meniń balam Baqytyma Shoqannyń abyroıy juǵysty bolsyn», dep daýystap jiberip edi.
Baqyttyń balasy Janibek Baqytuly aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetiniń mal dárigeri fakýltetin bitirgen. Qazirgi kezde Baqyttyń jeke sharýa qojalyǵynda bas mal mamany bolyp qyzmet atqaryp júr. Baqyttyń jeke sharýa qojalyǵynda eki «MT3-82» traktory, bir shópti syǵymdap baılaıtyn agrıgat, bir júk tasymaldaıtyn traktor, eki traktor tirkemesi, jol jáne egistik jerlerdi tegisteıtin bir qýatty traktor bar. Shóp shabý, shópti syǵymdap baılaý, júgeri orý taǵy basqa da jumystardy osy tehnıkalardyń kúshimen atqaryp keledi.
Bul aǵaıyndy sharýaqorlardyń aınalasyna tıgizgen sharapaty mol. Atap aıtqanda, tájirıbeli malshysy Nurbol Sársenbaevqa Kóktal kentinen turǵyn úı salyp, syılady. Aýdandaǵy Sýan qoryna eki jylqyny kómekke berdi. Sarpyldaq, Aıdarly, Darbazaqum aýyldaryndaǵy úılerdi salýǵa kómek kórsetti. Kóktal kentindegi úlken meshitti turǵyzýǵa aqshalaı kómek berdi. «Qaıratty erge baq turar, qatty jerge qaq turar» degendeı, Qalıevterdiń halyqqa tıgizer qaıyr-sharapaty munymen taýsylmaıtyny anyq.
Sadyq JUMABAI,
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
