Medısına akademıgi

Elimizdiń hırýrgter ǵyly­mı mektebiniń jetekshisi Muh­tar Álıev Jańaqorǵanǵa qarasty, Tómen­aryq stansasynda temir­jol qa­raý­shysynyń otba­synda dúnıege kelgen. Ákesinen erte aıyrylǵan onyń balalyq sha­ǵy qıyn kezeńge tap keldi. Ekin­shi dúnıejúzilik soǵysyna dóp túsken ol bala kezinde tur­­mys-tirshiliktiń taýqymetin kóp kórdi. Aýrýshań anasyna tıt­teı de bolsa járdemim erterek tısin degen oımen jeti klas­ty bitire sala Túrkistan qala­syn­daǵy pedagogıkalyq ýchılı­shege qujattaryn tapsyrady. Eńbek­qorlyq, bilimge degen qushtarlyq ony shalqyǵan ómir teńizine alyp kete bardy. Alaqandaı shaǵyn aýylda týǵan bala óse kele álemge tanyldy.

Eńbek jolyn Shymkent oblysy, Sháýildir aýdany Temir aýylynyń jeti jyldyq mekte­binde muǵalim bolyp bastaǵan. Odan keıin oıy medısına salasyna aýysyp, 1951-1957 jyldary Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynyń emdeý isi fakýltetinde bilim alǵan. Dá­ri­gerlik mamandyqtyń biraz qyry men syryn ıgergen ol Shymkent oblysy «Temir» sovhozynyń ýchaskelik aýrýhanasynyń hı­rýr­gi jáne bas dárigeri bolyp qulshyna eńbek etti. Bilimge degen qushtarlyq ony Almatyǵa qaıta oraltyp, klınıkalyq or­dınatýraǵa tústi. Ýaqytpen sanaspaı, úzilissiz kúni-túni aýrýhanada eńbek etip, hırýrgııalyq jańa tásilderdi meńgerýge kúsh saldy. Birer jyldan keıin hırýrgııa bólimshesiniń hırýrg-dárigeri, ordınatory bolyp taǵaıyndaldy. Praktıkalyq jumyspen qatar aspırantýraǵa túsip, Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń ǵylymı qyzmet­keri bolyp eńbek etti. Odan soń Almaty dárigerler bilimin je­tildirý ınstıtýtynyń dosenti, kafedra meńgerýshisi, Almaty medısına ınstıtýty­nyń hı­rýr­gııa kafedrasynyń meń­gerý­shisi, Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń bas hırýrgi bol­­dy. Sondaı-aq klınıkalyq jáne eksperımenttik hırýrgııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý mınıstri, 1987 jyldan bastap zeınetke jasy jetkenshe A.N.Syzǵanov atyndaǵy hırýrgııa ǵylymı ortalyǵynyń dırektory qyzmetin abyroımen atqardy.

Muhtar Álıev Qazaqstan medısınasyn torakaldy, abdomınaldy, júrek-qan tamyrlary, endoskopııalyq hırýrgııa, mıkrohırýrgııa jáne transplantasııa salasyn aıtarlyqtaı damytty. Onyń basshylyǵymen lazerdiń kómegimen baýyr ehınokokkozyn hırýrgııalyq emdeýdiń túbegeıli jańa ádisi qoldanyldy. Myqty maman júrektiń ıshemııalyq aýrýy kezinde 50-den astam aorto­koronarlyq shýnttaýdy jasady. Sondaı-aq elimizde alǵash ret ót qabyn, analyq bez jylaýyq, búırek ústi bezin, ókpeni laparos­kopııalyq-endoskopııalyq jolmen alyp tastaý operasııala­ryn istedi. M.Álıevtiń bastamasymen respýblıkalyq organdar­­dy transplantasııalaý ortalyǵy uıym­dastyryldy. О́kpeniń, óńesh­tiń jáne basqa organdar­dyń sozylmaly aýrýlaryn emdeý­diń kóp ádisterin praktıkaǵa en­gizdi. Hırýrgııamyzdyń jetistik­teri jaıly halyqaralyq kongres­terde, sezderde, konferensııa­larda baıandamalar jasap, otan­dyq medısınanyń kókjıe­gin keńeıte tústi.

Muhtar Álıevtiń jetekshi­ligimen 70 doktorlyq, 83 kan­dı­dattyq dıssertasııa qorǵa­lyp­ty. Onyń dıssertant shákirt­teri tek elimizde ǵana emes, kórshi Qyrǵyzstanda, О́zbekstanda, Ázer­baıjanda, Reseıde, Túr­kııada, tipti Afrıkadaǵy Angola mem­le­ketinde eńbek etýde. Ol 970 ǵylymı eńbektiń, onyń ishin­de 59 monografııanyń avtory, 155 avtorlyq kýáligi bar. Hırýrgııa ǵylymı ortalyǵynda birge qyzmet etken 18 dáriger-ǵalym Muhtar aǵamen birge eki ret Memlekettik syılyqtyń laý­reaty atandy. Ǵalymnyń at­qarǵan jankeshti izdenisteri men eńbegi 1995 jyly Qazaq­stannyń joǵary ataǵy «Halyq Qahar­many» (Altyn Juldyz) aıryq­sha belgisiniń tabys eti­lýimen laıyqty baǵasyn aldy.

Qoǵamdyq isterde de M.Álıev óziniń óshpes izin qaldyrdy. Ol Qaz­KSR Joǵarǵy Keńesi 11 jáne 12-shaqyrylym depýta­ty, Búkilodaqtyq hırýrgter qo­ǵamynyń basqarma múshesi, Qaz­KSR ǴA tóralqasynyń, Ha­­lyq­­aralyq gastroıntestıanal­dy hı­rýrgter klýbynyń, N.I.Pı­ro­gov atyndaǵy hırýrgter as­so­sıa­sııasynyń múshesi de boldy. SPID-pen kúresý jáne al­dyn alý respýblıkalyq qo­ǵam­­dyq komıtettiń qur­metti tór­aǵasy já­ne uıymdas­ty­rýshysy qyzmetin de atqardy. Halyqaralyq medısına ǵy­lym­dary akademııasy­nyń negi­z­in qalap ony tuńǵysh pre­zı­den­ti bolǵan. Halyq­ara­lyq aqparattandyrý akade­mııa­­synyń, Nıý-Iork ǵy­lym aka­demııasynyń, GFR Medısı­na­lyq bilim berý akademııasynyń akademıgi atandy. Budan bólek te san alýan ataq-dárejesi jeterlik.

Qarap otyrsaq, bul degenińiz bir adamnyń basyna kelip qon­ǵan zor jetistik, keremet baqyt eken. Bir ǵumyrda osynshama ta­bysqa qalaı jetýge bolady deı­siń. Búginderi elimizdiń qaı óńi­rine barmańyz M.Álıevtiń qol­daýymen hırýrgııa salasyn sheber meńgergen, ǵylym jolynda júr­gen shákirtterin kezdestirýge bo­lady. О́zi negizin qalaǵan Ult­tyq hırýrgııa ortalyǵy qazir álem­ge tanylǵan bedeldi emdeý klınıkalarynyń birine aınaldy. Ǵalym-dárigerlerdiń ustazy týraly ystyq lebizin tyńdaı otyryp, Muhtar aǵany beıne­bir saıaly jasyl japyraǵyn keńge jaıǵan, tamyryn tereńge ji­bergen alyp báıterekke uqsa­tamyz.

«Myńdaǵan janǵa shapaǵa­ty tıgen sondaı jeńil qoldy dári­gerlerdiń biri, medısına ǵy­lymynyń damýyna úlken úles qos­qan áıgili azamat Muhtar Álıev óz ǵumyrynda 13 myńnan astam operasııa jasapty. Bul 13 myń adamnyń taǵdyry. Onyń bo­ıyna bitken tabıǵı daryny eli­mizdiń medısına salasyn talaı bıikterge kóterip, san márte jańalyqtarmen tolyqtyrdy. Ol jasaǵan operasııalar izba­sar ǵalymdarǵa taǵylymdy tájirı­be boldy. M.Álıevtiń jasa­ǵan operasııalary medısınanyń túrli salasyn qamtıdy. Ol birde ba­ýyrdaǵy ehınokokty lazermen kúıdirse, endigi bir operasııany aıaq-qol mıkrohırýrgııasy boıynsha júrgizgen. Al onyń qan tamyrlaryn plas­tıkalyq jolmen baılanys­tyrý, asqazanǵa hırýrgııalyq, plas­tıkalyq operasııalar jasaý ádisteri hırýrgııadaǵy aıtý­ly jańalyqtardyń biri. M.Álıev Qazaqstan men Ortalyq Azııa aıma­ǵynda alǵash ret búırek, baýyr al­mastyrý (transplantasııa) operasııalaryn júrgizgen jańashyl, izdenpaz hırýrg. Son­daı-aq ol ót joly men ana­lyq bez isigine, soqyr ishekke endolaparoskopııalyq ádisti oıda­ǵydaı qoldana bildi. Lapa­ros­kopııalyq otalardyń tek Almatyda ǵana jasalmaı, bas­qa oblys ortalyqtarynda da engizilip, sátti jasalýyna kóp ter tókti. Buǵan qosa qan tamyrlaryna jasalatyn operasııalardy barynsha jetildire otyryp, ony hırýrgııalyq tájirıbege engizdi. Akademıktiń eńbekteriniń arasynda uıqy bezine aýtotransplantasııa jasaý, búırek pen aryqsha bezderge, laparaskopııa ádisin qoldaný jumystary erekshe oryn alady. Sondaı-aq ol Qazaqstanda alǵash ret qolqa men tájdik (koronarlyq) arterııalardy jalǵastyrý operasııa­syn jasaǵan hırýrg. Sonymen qatar dıssertasııalyq keńestiń tóraǵasy bola júrip, birneshe ondaǵan ǵylym doktorlary men kandıdattardyń ǵylymı dıssertasııa qorǵaýyna zor úles qosty. Ásirese, jergilikti ult kadrlaryna degen peıili men kóńili erekshe edi, olardy qoldap, óz aqylyn aıtyp otyrdy. Biz sol ustazymyzdan bilim alyp, hırýrgııanyń syrlaryn tereń meńgergenimizdi ár kez maqtan etemiz, eńbegine basymyzdy ıemiz, – dep eske alady Bolatbek Bımendeuly.

Akademık Muhtar Álıevtiń shákirtteriniń biri, osy joldar­dyń avtory Jam­byl oblys­tyq aýrýhanasynda qatardaǵy dári­ger-hırýrg bola júrip, ǵy­lymı maqalalar jaza bastadym. Olardyń birazy Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Kıev jáne de basqa qalalardyń baspalary­nan shyǵatyn ǵylymı-praktıka­lyq jýrnaldarda ja­ryq kórip júrdi. Máskeýdegi dári­gerler­diń bilimin jetildirý ıns­tı­tý­tyna eki aılyq kýrsqa bar­ǵa­nym­da kafedra meńgerý­shisi professor I.B.Rozanovqa jo­lyǵyp, ehınokokkoz aýrýy jaı­­ly jınaǵan, jaryq kórgen bir top ǵylymı maqalam bar, solar­dy júıelep, rettep, bir tár­tipke salyp dıssertasııa qorǵasam degen oıymdy jet­kiz­dim. Maqalalarymmen ­tanysyp shyqqan ol: «Ehınokokkoz aýrýy Azııa memleketterinde jıi ushyrasady. Onyń hırýrgııalyq emi jaıly ǵylymı dıssertasııa joqtyń qasy. Sondyqtan oıyń­dy, myna taqyrybyńdy qol­daımyn. Ǵylymı jetekshińiz, qala­sańyz, men-aq bolaıyn», dep keli­simin berdi. Sóıtip, jolym bolyp, negizgi jumys ornym­nan qol úzbeı, eki jylda ju­my­symdy tolyqtyryp, ǵy­lymı negizin qalap, Más­keýdiń Lazerlik medısına ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtynda sát­ti qorǵap shyqtym. Eńbegimdi oryn­dy baǵalaǵan máskeýlik ǵa­lymdar ári qaraı dok­torlyq dıs­sertasııamen aınalysýymdy usy­nyp, taqyryp bekitip berdi de jumysym qyzý bastalyp ketken bolatyn. Biraq basynda keńes odaǵy ydyrap, toz-toz bolyp, shekaralar jabylyp, Máskeýge baryp-kelý júk boldy. Tyǵyryqqa tirelip, biraz qınalǵanym bar. Sodan bir kúni «táýekel» dep jıǵan-tergen ǵylymı jumysymdy kó­­terip elimizde «hırýrgııanyń ko­rıfeıi» atanǵan Muhtar Álıev aǵamyzǵa baryp, bastan keshken problemany asyqpaı baıandadym. Syrt kózge túsi sýyq, mi­nezi qatal kó­rinetin ǵalym ­meni túsinistikpen jyly qabyl­da­dy. «Iá, syrtyń­nan bilemin, ma­qalalaryńdy gazet-jýrnaldardan oqyp júrmin, boıyńa bitken talabyń bar sııaq­­ty», dedi. Dıssertasııamdy paraqtap kó­rip: «Asqynǵan ­ehı­nokokkozdyń hırýrgııalyq emi bizde áli ­qor­­­ǵalǵan joq. Jumysyń ǵy­ly­mı jaǵynan ózekti. Osy taqy­ryp­ta birinshiden monografııa shyǵaryńyz. Sodan keıin jo­lyńyz ashylady», dep keńes ber­di. Sóıtip, akademık Muhtar aǵamyzdyń qoldaýymen mono­grafııa jáne odan kóp ýaqyt ótpeı doktorlyq dıssertasııa qorǵaý sáti de tústi. Mine, osylaı degdar azamat M.Álıevtiń qoldaýymen alǵa qoıǵan maqsat-armanyma jetip, medısına ǵy­lymynyń doktory atandym. Oǵan árdaıym shúkirshilik ete­min. Bul tek bir maǵan degen qam­qorlyǵy, qoldaýy emes, talaı bilimge tal­pynǵandarǵa demeý kór­setkeni kópshiliktiń esinde.

M.Álıev kópshilikke jaqsy­lyq jasaýdan jalyqpaıtyn. О́z qarajatyna birneshe aýyl, qala­dan meshit saldyrdy, týǵan aýy­lynyń mektebine qamqorlyq ja­sap, jańa jıhaz, kompıýterler­men jaraqtandyrdy, Balalar úıine de kómegin aıaǵan emes. Áıgili Shámshiniń qurmetine «Shapaǵat» qoryn ashyp, onyń beıiti basy­na eskertkish qoıǵyzdy. Birneshe ret án konkýrstaryn uıymdasty­­ryp, Almatynyń bir kóshesine esi­­min berýge muryndyq boldy. Onyń is­ke asyrǵan ıgilikti isterin jip­ke tiz­gendeı aıta bersek, sózimiz jet­peıdi. 

Saǵyndyq ORDABEKOV,

medısına ǵylymdarynyń doktory, professor

Taraz