Qasqyrdyń aýzy jese de, jemese de – qan

Másele bylaı bolǵan edi. Byltyr kúz bastalǵan tusta, ıaǵnı 1 qyrkúıekte belgisiz bir túz taǵysy Lıaıen hanymnyń Ger­ma­nııanyń soltústik-batysyn­daǵy fermasyna kelip, Dollı atty ponıin jep ketken-tuǵyn. Eń qyzyǵy sol, sharýa qojalyǵy muqııat qorǵalady. Sol sebepti qasqyrdyń qorǵalatyn óńirge enýi tańǵalarlyq oqıǵa.

Oqıǵadan soń túz taǵysyna GW950m degen at berildi de, ony kórgen jerde atýǵa ruqsat etilgen. Biraq ańshylarǵa berilgen merzim kúni keshe aıaqtaldy. Túz taǵysy qolǵa túsken joq. Gannover óńiriniń ókilderi qasqyrdyń áli de tiri ekenine senimdi. Endi onyń taǵdyry qalaı bolatyny belgisiz. Jergilikti bılik qasqyrdy atýǵa berilgen merzimdi uzartýdy suraıdy. Buǵan qorshaǵan ortany qorǵaıtyn belsendiler qarsylyq kórsetip jatyr.

Negizi Eýropada qasqyr Qyzyl kitapqa engen. Sondyqtan ony ádeıi ustaý ne óltirýge ty­ıym salynǵan. О́tken ǵasyrda qart qurlyqta túz taǵysy qynadaı qyrylǵany belgili. Sonyń saldarynan 60-jyldary nebári myńǵa jýyq kók­bóri qalǵan. Biraq qorǵaýdyń nátıjesinde qazirgi tańda onyń sany aıtarlyqtaı kóbeıgen. Wildlife Comeback Report 2022 esebi­ne súıensek, búginde Eýropa­da 17 myńdaı túz taǵysy bar. Al Eýropalyq komıssııanyń esebin­e sáıkes, odaq aýmaǵynda  14 myń­daı qasqyr jortyp júr.

Túz taǵysynyń kóbeıýi ekinshi máseleni týyndatyp otyr. Olar jıi-jıi fermalarǵa shabýyldap, maldardy tartyp ketedi. Sonyń saldarynan tabysyn iri-qara baǵýdan aıyryp otyrǵandar zardap shegedi. Osy máselelerdi eskere kele, byltyr Eýropa par­lamenti qasqyrdy atýǵa salyn­ǵan tyıymnan bas tartý týra­ly máseleni qarastyrǵan. Bu­ǵan birqatar memlekettiń ekolo­gııalyq mınıstrleri qarsylyq bildirdi. Máselen, qazirdiń ózinde Eýropalyq komıssııaǵa qasqyr­dy qorǵaý týra­ly on eki eldiń mınıstri hat jol­daǵan. Olardyń qatarynda Slovakııa, Bolgarııa, Germanııa, Grekııa, Ispanııa, Irlandııa, Kıpr, Lıýksembýrg, Aýstrııa, Por­týgalııa, Rýmynııa, Slovenııa bar.

Brıýsseldegi atqaminerlerdiń basy ábden qatyp otyrǵan jaıy bar. Bir jaǵynan, túz taǵysynyń kóbeıýi aýyl sharýashylyǵyna zııan. Iаǵnı fermerler zardap shegedi. Ekinshi jaǵynan, ony atýǵa birqatar memlekettik salaǵa jaýapty mınıstrler qarsy. Qıt etse túrli áreketke baratyn belsendiler de jyrtqyshtar­dy qorǵaý kerek degendi alǵa tartady. Sol sebepti naqty sheshimge kelý ońaıǵa soqpasy anyq. Bul az degendeı, anaý-mynaý emes Eýropalyq komıssııa prezıdentiniń ponıin jep ketken soń qasqyrdyń hali qalaı bolatyny belgisiz.

Jalpy, kókbóriniń álemdegi jaǵdaıy máz emes. Keıingi kezde olardyń sany kúrt azaıǵan. Tipti Altaı men Atyraýǵa deıin sozylǵan Uly dalada da qasqyr azaıyp ketken. Statıstıkaǵa súıensek, búginde elimizde 14 myńǵa jýyq túz taǵysy bar eken. Salystyrmaly túrde qarasaq, ótken ǵasyrdyń 80-jyldary olardyń sany 60 myńnan asatyn.

Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetine súıensek, 2014 jyly Qazaqstanda 19 778 qasqyr tirkelgen. 2019 jyly atalǵan kórsetkish 12 myńǵa deıin azaıǵan. Byltyr Qazaqstandaǵy qasqyr sany 14 408-di qurady. Bul rette sońǵy jeti jylda Soltústik Qazaqstan oblysynda qasqyr múldem tirkelmegen. Sarapshylardyń pikirinshe, qasqyr azaısa, tabıǵattaǵy tepe-teńdik buzylady. Sondyqtan buǵan jol berýge bolmaıdy.

Mundaı pikirdiń jany bar. О́ıtkeni qasqyr azaısa, onyń basty jemtikteri kóbeıedi. My­saly, Ulybrıtanııada qasqyr joıyl­ǵan soń buǵylardyń sany artyp, aýyldar turmaq, qala­larda emin-erkin saıran salyp júrgen kórinedi. Al elimizdegi qas­qyrlar negizinen kıikpen qorek­tenedi. Ekologııa mamandary kıikter arasynda pasterel­lez aýrýynyń kóbeıýin qasqyr­dyń azaıýymen baılanystyra­dy. Budan qala berdi, túz taǵy­sy sa­ıyn dalada kósilip jort­paǵan soń, olardan yǵyp júretin shı­bóri­ler de kóbeıip ketken. Qys­qasy, Qazaqstanda da, Eýropada da qas­qyr máselesi kúıip tur.