Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Úderis qaıda aparyp soǵady?
Ras, jalpy aýyldaǵy ahýal týraly az aıtylyp júrgen joq. Sonyń ishinde qazir aýyldan qalaǵa kóshý, ishki mıgrasııa, ýrbandalý máseleleri óte ózekti. Aýylda kósh turaqtamaıynsha, onyń órkendeýi neǵaıbyl. Álbette, ýrbandalýdyń esh sókettigi joq. Eger ol júıeli ýrbandalý bolsa. Búgingi iri shaharlardaǵy jaǵdaı bul úderistiń ondaı kemeldikten kemshin ekenin kórsetedi. Osy kúni iri qalalarda jalǵan ýrbanızasııa júrip jatyr.
Áýeli jalǵan ýrbanızasııanyń ne ekenin jiliktegen jón. Geografııa ári saıasat tilinde bul – qalalarǵa kóshken halyqtyń sol qala áleýetimen sáıkes kelmeýi. Iаkı sol shahardaǵy turǵyn úı, jumyspen, áleýmettik qamtýda qala múmkindiginiń adam sanyna saı emestigi, tepe-teńdiktiń joqtyǵy.
Qonystanýshylardyń qalanyń ekonomıkalyq-áleýmettik ósiminen asyp túsýi. Osy arada kózińizge tarazyny elestetińiz. Tarazynyń bir basyna halyqtyń mólsherden tys sany, ekinshi jaǵynda qalanyń olardy asyrap-saqtaıtyn áleýeti tartyldy delik. Al búgingi jaǵdaı jalǵan ýrbanızasııanyń tarazy tasyn tóńkerip tastaıtyndyǵyn kórsetedi. Ol degenimiz, basym kópshiliginiń turaqty jumyssyz, úısiz-kúısiz tirlik keshýi. Mine, osyny ǵylymda «trýshobalyq» ýrbanızasııa – jalǵan ýrbanızasııa deıdi. Osy kezde qalaǵa jóńkilgen kósh pen baspanasyz, jumyssyz qańǵyǵan buqara jalǵan ýrbanızasııanyń «beldi» ári «senimdi» múshesi. Mundaı ýrbanızasııanyń sońy – áleýmettik qaqtyǵys, shıelenister, mádenı, rýhanı kedeılený, margınaldaný. Ol – on bes jyl burynǵy «Shańyraq» qaqtyǵysy. Ol – aı-kúnniń amanynda bes balanyń tirideı órtenip ketýi. Ol – qoǵamdyq orynda erkek, áıel demeı, jaǵa jyrtysqan, bet tyrnasqan ádepsizdigi. Ol – margınaldaný. Ol – jumyssyzdardyń, ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń kóbeıe túsýi, taǵysyn-taǵylar.
«О́gizge týǵan kún buzaýǵa da týady»
Úkimet 2019 jyly «О́ńirlerdi damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyn» qabyldady. Qujattyń basty úsh baǵyty bar. Tórt aglomerasııa – Astana, Almaty, Shymkent jáne Aqtóbe men «ekinshi deńgeıdegi» qalalardy damytý, mono jáne shaǵyn qalalardy, aýyldyq eldi mekenderdi damytý kózdelgen. Ýrbanızasııa deńgeıi jan-jaqty jazylǵan.
Álbette, ýrbanızasııasyz ekonomıkanyń damýy da kúrdeli. Tek josparlanǵan ýrbanızasııada ǵana ilgerileý múmkin. Stıhııalyq sıpattaǵy ýrbanızasııanyń sońy jaqsylyqqa aparmaıtynyn joǵaryda atap óttik.
Qaraǵandy úshin bul másele ázirge asqyna qoıǵan joq. Alaıda Astana, Almaty, Shymkent qalalaryndaǵy jalǵan ýrbanızasııa kún sanap kúsheıip keledi. Dese de, «ógizge týǵan kún buzaýǵa da týaryn» eske salǵymyz keledi.
Jarııa etilgen derekke júginsek, Qaraǵandy aımaǵynda búginde ýrbanızasııa 80,8 paıyz kóleminde. Bul – 1371,7 myń adam. Aýylda 227,6 myń ǵana adam. Onyń paıyzdyq úlesi 19,9 shamasynda. Buǵan aýyldyń qartaıyp bara jatqanyn qosyńyz. Esesine qalada ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń, turaqty jumysy joqtardyń sany eselengeni kúmánsiz.
«Úı sharýashylyqtaryn iriktep zertteý deregi boıynsha 2022 jylǵy III toqsanda Qaraǵandy oblysynda tabysy kúnkóristiń eń tómengi deńgeıinen tómen halyqtyń úlesi 3,5%. Qalalyq jerlerde mundaı sanattaǵy halyqtyń úlesi aýyldyq jerlerdiń úlesinen 1,2 artyp, 3,8%-dy qurady», deıdi oblystyq statıstıka departamentiniń baspasóz qyzmeti.
Iаǵnı qalalyq jerde kúnkóristiń eń tómengi deńgeıinen de tómen tabysy bar halyqtyń úlesi 3,5 paıyz. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 0,5 paıyzǵa kóp kórinedi. Oılanatyn másele me? Másele! Áleýmettik ahýaldyń kúrdelenýi, jumyssyzdyqtyń órshýi deýimiz osydan týyndaıdy.
«Júıesiz ýrbanızasııa aýyldy tozdyrady»
Aýyldyń kóshin toqtatatyn memlekettiń naqty baǵdarlamasy qajet. Ol qala men aýyldy teńestiretindeı bolýǵa tıis. Otyz jyl boıy anaý delindi, mynaý delindi. Áıtkenmen, ol baǵdarlamalardyń bári aýylda halyqtyń turaqtaýyna septigin tıgizbedi.
Úkimet «Aýyldy jasandy jolmen ustap turý tıimsizdigin» de aıtqanyn bilemiz. Biraq aýylsharýashylyǵy óniminiń 80 paıyzyn sol aýyldaǵy aǵaıynnyń jeke sharýashylyqtary beretinin de Úkimet esten shyǵarmaýǵa tıis. Osy oraıda aýyl adamynyń jaǵdaıyn tolyq qamtamasyz etetin baǵdarlama suranyp tur. «Dıplommen – aýylǵa!», «Aýyl – el besigi» máseleni túbegeıli sheshe almaıdy.
Keńestik júıeniń barlyq jaqsylyq-jamandyǵyn birdeı kórgen aǵa býynnyń aıtýynsha, keńes ókimeti aýyl adamyn qalaǵa alańdamaı, sharýasyn dóńgeletip áketetin júıe qalyptastyrǵan. Barlyq jaǵdaıyn tolyqtaı qamtamasyz etken soń aýyl adamy qalaǵa jaltaqtamaǵan. Shovınıstik pıǵyl ádeıi jolatpady dersiz. Ol da múmkin. Alaıda aýyldaǵy aǵaıynnyń tabysy qomaqty, basynda baspanasy, astynda kóligi, aldynda maly, qasynda jany túgel edi. Árıne, bul aýyldyń adamy qalaǵa kóshpesin degenimiz emes. Qarapaıym, mamandyǵy suranysqa saı emes aýyl adamynyń eki ortada qajetsiz bolyp qalatyndyǵy. Qalaǵa kelip, qańǵyp, sodan soń qoǵamǵa qajetsiz bolyp qalýy – másele. Qazir áleýmettik jeli, meıli kúndelikti tirshilik bolsyn, qalada aýyldyq ómir saltynyń beleń alyp bara jatqanyn moıyndaýǵa tıispiz.
Nemisten nemiz kem?
Aýylsharýashylyǵy salasynyń ardageri Nıqanbaı Imanǵalıulynyń aıtýynsha, sońǵy on jyl aralyǵynda elimizde 500-ge jýyq aýyl joıylǵan.
«Úkimet bir baǵdarlamaǵa baılanbaı, aýyldardy kórkeıtýge kúsh salýǵa tıis. Búginge deıin bólingen qarjy men kútken nátıjege qanshalyqty saı keledi degen suraq kez kelgen aqyl ıesin tolǵandyrary sózsiz. Eger aýyldy kórkeıtip, ishki kóshi-qondy rettemese, biraz jyldan soń aýylda turatyn adam qalmaıdy. Oılastyrylmaǵan ýrbanızasııa qalalardy azdyryp, aýyldardy tozdyrady. Sondyqtan «aýyldyq» ýrbanızasııa, ıaǵnı búgingi asqynyp ketken qala men aýyldyń arasyndaǵy jer men kókteı qarama-qaıshylyqty retteý prınsıpin qalyptastyrýǵa kúsh salý basty maqsat bolýy kerek», deıdi Nıqanbaı Imanǵalıuly.
Osyndaı baǵdarlama Germanııada bar eken. Bul elde aýyldarǵa arnaıy qonystanýy úshin kóship kelgenderge memlekettik qoldaý jasalady. Barlyq múmkindik bar. Sodan shyǵar, búginde Germanııada aýyldyq jerde bıznestiń shaǵyn jáne orta túri óris alǵan. Biraq bir ǵajaby qalasy men aýylynyń aıyrmasy joq.
– Bir-birimen turmysy, tirshiligi jaǵynan bite qaınasyp ketken. Iаǵnı ınfraqurylymy, órkenıettik jaǵynan alǵanda bóle-jarary joq. Sol sebepti eki jaqqa da halyq aǵyl-tegil júre beredi, – deıdi Geıdelberg ýnıversıtetiniń geografııa professory Ýlrıke Gerhard. Munda da keıbir aýyldardyń bosap qalý qaýpi bar kórinedi.
Sondyqtan bıligi qol qýsyryp otyrǵan joq. Olar «Bizdiń maqsat – qala men aýylda ómir súrýdiń birdeı shartyn qalyptastyrý» degen urandy ustanypty.
Iesiz qalǵan aýyldar
– Sońǵy jyldary iri qalalarda halyq sany artyp keledi. Qalany qazaqtan qyzǵanbaımyz. Jaıly turmys úshin kelip jatqany túsinikti. Alaıda qalanyń jańa turǵyndary kóbeıgenimen, halqy kóshken aýyldar bos qalyp jatyr...
Búginde bılik basa nazar aýdarýǵa tıis eki másele bolsa, sonyń biri – ishki kóshi-qon. Tipti bul úrdis stıhııalyq sıpat alyp ketti deýge bolady. Sebebi sońǵy bir jylda birneshe qala mártebesine saı bolmaı shyqty.
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi taratqan málimetke sensek, sońǵy 10 jylda qala halqy 8 esege ósken. Ýrbandalý búgingi zamandaǵy ǵalamdyq qubylys degenimen, jańa turǵyndardy qabyldaýǵa iri qalalardyń ózi daıyn bolmaı otyrǵanyn da kórip otyrmyz.
Úkimet «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasyn ázirledi. Baǵdarlama aýyldardyń ajaryn ashyp, ondaǵy turmys sapasyn qalamen teńestirýge tıis. Bastapqy kezeńde bolashaǵy bar aýyldar anyqtaldy. 2025 jylǵa deıin 800 mlrd teńge bólý josparlanǵan. Bul qarjy aýyldaǵy ınfraqurylymdy damytyp, ómir sapasyn qalanyń jaǵdaıymen teńestirýge jumsalmaq. Bıyl Úkimet Qazaqstan aýyldaryn kóterý úshin 106 mlrd teńge bólgen eken.
Nıqanbaı OMARHANOV,
aýylsharýashylyǵy salasynyń ardageri
