BOLAShAQ MUNAI-GAZ INJENERLERI RESEI GRANTYMEN OQYMAQ – deıdi Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Baqtyqoja IZMUHAMBETOV
Oral óńiri sekseninshi jyldarǵa deıin respýblıkadaǵy agrarlyq aımaqtar qatarynan oryn alyp keldi. Odan bergi kezeńde óńir ónerkásibi shoǵyrynda munaı-gaz sektorynyń úlesi óse bastady. Ony oblys aýmaǵynda Qarashyǵanaq ken orny ashylyp, onyń ıgerile bastaýymen baılanystyra qaraýǵa ábden bolady.
Al búgingi kúni munaı-gaz óndirisiniń aımaq ónerkásibindegi úlesi kúrt ósip, ol 89 paıyzǵa bir-aq yrǵydy. Bul bir sózben aıtqanda shıki munaı óndirý, tabıǵı gaz óndirisi men osy salaǵa qatysty san alýan qyzmetter bolyp tabylady. Sondaı-aq osyndaı jalpyulttyq óndiriste Batys Qazaqstan oblysynyń úlesi 13,5 paıyzdy kuraıdy. Sonyń ishinde bir ǵana kómirsýteginiń on besten astam ken orny Aqjaıyq aýmaǵynda ornalasqany bul saladaǵy aımaqtyń bolashaǵy budan da zor ekenin aıqyn tanytady.
Bul óz kezeginde joǵary bilikti jergilikti mamandar ázirleý qajettigin alǵa qoıady. Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi B.S.IZMUHAMBETOV pen tilshimizdiń áńgimesi osy baǵytta órbidi.
– Baqtyqoja Salahatdınuly, respýblıkanyń batys óńirinde munaı-gaz óndirisi ejelden damyǵan deı tursaq ta, bul máselede Oral óńirin aıtalyq, Atyraýmen nemese, Mańǵystaýmen bir ólshemde qaraı almaıtyn shyǵarmyz. Bul kórshiles óńirlerde munaı óndirile bastaǵanyna júz jyldan asty. Osy ýaqyt aralyǵynda onda ınjener-tehnık kadrlardyń tutas bir býyny men birneshe urpaǵy ósip qalyptasqany anyq. Al Oral óńiriniń jastary buryn-sońdy mundaı mamandyqtarmen bettesip kórmegeni de belgili. Alaıda, óńir Elbasy belgilep bergen ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń aldyńǵy legine bet buryp otyrǵan jaǵdaıda soǵan sáıkes kadrlar ázirleý qajettigi týyndaıdy. Siz osy mindet pen paryz júgin qalaı túsinesiz? Qalaı sezinesiz?
– Jańa ózińiz aıtqandaı, buryn-sońdy Aqjaıyq óńiriniń jastary munaı-gaz salasyna qatysty mamandyqtarmen bettesip kórmese – ony bettestirýge yqpal jasaý, qozǵaý salý, qajet bolǵan jaǵdaıda tikeleı kómek kórsetý – bizdiń aınymas paryzymyz. Búgingi basty maqsat Qazaqstannyń munaı-gaz ken oryndarynda istep júrgen sheteldik mamandardy ulttyq kadrlarmen birtindep almastyrý.
Qazirgi kúni birinshi jáne ekinshi sanattaǵy sheteldik kadrlardyń ornyna óz mamandarymyzdy qoıý úlgen mánge ıe. Muny op-ońaı is deýge bolmaıdy. Ol keıde maǵan áli kúnge deıin qozǵalmaı siresip jatqan seń sekildi kórinedi. Osy seńdi shuǵyl buzyp jaryp, qozǵaýymyz qajet.
Qaıtyp, qalaı demeksiz ǵoı. Árıne eshkimdi sebepsizden sebepsiz ornynan julyp tastaı almaısyń. Bul halyqaralyq normalarǵa qaıshy áreket bolyp tabylady. Bári de órkenıet zańdylyqtaryna, tıisti kelisim-sharttarǵa, aldyn ala belgilengen is-sharalarǵa baılanysty atqarylýy kerek. Qysqasy munyń basty joly – joǵary bilikti ulttyq mamandar ázirleý.
Osy turǵyda men sizge, ári gazet oqyrmandaryna bir derek bere ketkim keledi. Mysaly 2010 jylǵy 1 sáýirdegi málimet boıynsha Batys Qazaqstan oblysyndaǵy munaı-gaz óndirisi sıpatyndaǵy toqsan uıymda 16989 qyzmetker jumys istese, sonyń 15495 qazaqstandyqtar eken. Sheteldikterdiń úlesi nebári 1494 adam ǵana.
Osydan neni uǵyp, neni baıqadyńyz? Bylaısha qaraǵanda ábden qanaǵattanýǵa, kóńil toltyrýǵa, tipti bárekeldi deýge ábden bolatyndaı sandar sekildi. Áıtse de óz basym osyǵan qarap bórikti aspanǵa atýǵa erte dep oılaımyn. Nege deısiz ǵoı. Ony da túsindire keteıin. Aıtalyq sheteldik jumysshylardy ózimizdiń ulttyq kadrlarmen almastyrý máselesin sheshtik deıik. Osymen búkil isti bittige sanaýǵa múldem bolmaıdy. Onyń ár jaǵynda búgingi zamanaýı óndiris talaptaryna saı keletin joǵary bilikti qazaqstandyq ınjener kadrlarǵa degen qajettilik týyndaıdy. Sóz joq týyndaıdy.
Ony tek bir jaqty, qoldanystaǵy óndiristiń tıimdiligin kóterý, nemese, qosymsha jumys oryndaryn ashý dep qana uǵynsaq ońbaı qatelesemiz. Menińshe munaı-gaz sektorynda ulttyq ınjener kadrlardy ázirleýdiń máni budan da tereńde. Aıtalyq sheteldik ınjenerlerdiń tarapynan qorshaǵan ortaǵa, týǵan jer tabıǵatyna kelgen zııan jóninde jıi estip júrmiz. Tıisti otandyq uıymdar mundaı ekologııalyq shyǵyndardyń ornyn toltyryp alyp ta jatady. Budan óndiristen taralǵan zııandy qaldyq ózinen ózi joǵalyp ketpeıdi ǵoı.
Túpteı kelgende ol qazaqstandyqtardyń densaýlyǵyna zııanyn tıgizýi múmkin. Al óz elimizde týyp-ósken qazaqstandyq joǵary bilikti ınjener birinshi kezekte qorshaǵan ortany qorǵaýǵa, munaı-gaz óndirisinen tabıǵatqa tıetin, aýaǵa taralatyn zııandy barynsha azaıtýǵa umtylatynyna shek keltire almaımyn. О́zimiz aıtyp júrgen qazaqstandyq patrıotızm seziminiń, elge degen janashyrlyqtyń qajet jeri, mine osynda.
Qysqasy eldi jańasha turǵydan ındýstrııalandyrý isinde jańa tehnologııalar men qondyrǵylar qandaı qajet bolsa, oǵan joǵary bilikti adamı resýrstar da sondaı qajet ekenin “Nur Otan” HDP-nyń XII sezinde respýblıka Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qadap, shegelep aıtqany da jadymyzda saırap tur.
– Siz máseleni úlken memlekettik aýqymda, alystan tereńnen qozǵadyńyz. Negizgi mamandyǵyńyz munaıshy, ári osy sala boıynsha ǵylym doktory bolǵanyńyz da máseleniń mán-jáıin jan-jaqty paıymdaýyńyzǵa yqpalyn tıgizgen shyǵar. Endigi jerde oblys deńgeıinde munaı-gaz mamandaryn ázirleý jóninde qolǵa alynǵan isterge toqtala ketseńiz.
– Biz bul problemaǵa keshendi kózqaras turǵysynan kelýdi qajet dep taptyq. Eń aldymen óńirdegi munaı-gaz mamandaryna degen suranysty anyqtaýǵa den qoıdyq. Taldaýlar barysy munaı hımııasyn damytý, gaz-ken oryndaryn paıdalaný, gaz-munaı qubyrlary men qoımalaryn jobalaý, bıotehnologııa, munaı jáne gaz geologııasy, ken oryndaryn burǵylaý, taǵy basqa da mamandyqtar boıynsha ınjener kadrlardyń tapshylyǵyn aıqyn kórsetti. Ári óńirden Qazaqstannyń joǵary tehnıkalyq oqý oryndarynda oqyp júrgen jastar men stýdentterdi qosa eseptegende bul suranys pen tapshylyqty joıa almaıtynyn da eseptep shyǵardyq.
Oblysqa qajetti munaı-gaz ınjenerleri legin nendeı joldarmen tolyqtyra alamyz degen saýal týyndaǵan kezde maǵan Reseıdiń Ýfa memlekettik munaı tehnıkalyq ýnıversıtetimen kelisim jasaý týraly oı keldi. Bul atalmysh sala boıynsha TMD kóleminde joǵary bilikti kadrler ázirleý isinde kósh bastap kele jatqan, Máskeýdegi Gýbkın atyndaǵy munaı ınstıtýtymen terezesi teń turǵan joǵarǵy oqý orny.
Sóıtip men osyndaı oımen atalǵan oqý ornynyń rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, Reseı ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, Reseıdiń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri Aırat Shammazovqa habarlastym. Sodan keıin kóp keshikpeı Ýfaǵa arnaıy baryp ózine jolyqtym. Oǵan máseleniń mánisin túsindirdim .
Eki jaqty ózara kelisimder oń nátıje berdi. Sóıtip A.Shammazov Ýfa ýnıversıtıtetiniń on grantyn batysqazaqstandyq talapkerlerge berýge kelisti. Osy maqsatta atalǵan oqý ornynyń arnaıy komıssııasy Oralǵa kelip qabyldaý emtıhandaryn ótkizdi. Osylaısha Ýfa ýnıversıtetinde oqýǵa tilek bildirgen alpys segiz talapkerdiń arasynan on mektep bitirýshi iriktelip alyndy. Endigi jerde osy oraldyq bolashaq munaı-gaz ınjenerleri bes jyl boıy Reseı grantymen oqymaq.
– Sózińizdiń yńǵaıyna qaraǵanda siz reseılik oqý ornynyń rektoryn burynnan jaqsy biletin sekildisiz ǵoı.
– Durys ańǵarǵansyz. Biz Aırat Mıngazovıch ekeýimiz Ýfa munaı ınstıtýtynyń túlekterimiz. Bes jyl boıy birge oqyp, jataqhanada birge turyp, qara nandy bólip jegenbiz. Jáı kýrstas qana emes, jaqsy joldas, dos boldyq. Osy qarym-qatynasymyz osy kúnge deıin úzilmeı keledi.
– Eki adamnyń arasyndaǵy dostyqtyń jeke múddege emes, el múddesine, onyń muqtajy men qajetine qyzmet jasaýy óte kuptarlyq jáıt. Sóz joq mundaı dostyqty ónege etýge, áýeze etip aıta júrýge ábden bolady. Osy sátti paıdalana otyryp sizge dostyqtaryńyz uzaǵynan bola bersin demekpiz. Degenmen myna bir saýalǵa da jaýap alǵymyz keledi. Grant bólý jep-jeńil sharýa bolmasa kerek. Onyń ústine ol taıaý sheteldiń granty bolsa. Ony árıne eki adamnyń dos bolýy arqyly sheshe salýǵa bolmaıdy ǵoı. Osynyń mán-jáıin túsindire ketseńiz.
– Oryndy saýal.Batysqazaqstandyq talapkerler úshin bólingen granttar Ýfa memlekettik munaı-tehnıkalyq ýnıversıtetinde qabyldanǵan erejeler men nusqaýlarǵa sáıkes bólingen. Osy erejeniń bir tarmaǵyna sáıkes olar bıýdjettik qarajat esebinen memlekettik organdarǵa, jeke tulǵalarǵa, kórshiles elderge maqsatty túrde tıisti granttar bóle alady eken. Ýnıversıtet rektory osy erejeni basshylyqqa alǵan.
– Reseı grantyna ıe bolǵan qazaqstandyq on talapker qandaı ólshemder boıynsha irikteldi.
– Men jańa, áńgimemizdiń basynda munaı-gaz salasy boıynsha óńirge qajetti mamandyqtardyń tizbesin aıtyp kettim ǵoı. Iаǵnı talapkerler tańdaǵan mamandyqtar soǵan sáıkes kelýi kerek. Qabyldaý emtıhany kezinde joǵary ball jınaǵandar osy talap boıynsha básekege tústi. Aıtalyq baqtaryn synaǵan talapkerlerdiń arasynda ekonomıst, býhgalter mamandyqtaryn tańdaǵandar da az kezdesken joq. Ony ózimizdegi joǵarǵy oqý oryndary da ázirlep jatyr emes pe? Irikteý talaptaryna sáıkes kelmegendikten olardyń bir de biri ótpeı qaldy.
Ekinshi ólshem – talapkerlerdiń otbasy jaǵdaıy. Munda tolyq emes, az qamtylǵan, turmysy tómen otbasyndaǵy qabiletti balalardy irikteýge basymdyqtar berildi.
– Baqtyqoja Salahatdınuly, búgingi áńgimemizge tikeleı qatysy bar taǵy bir jáıt bar. Sony sizdiń nazaryńyzǵa usyna ketkim keledi. Buǵan deıin sizdiń aldyńyzda oblys ákimi qyzmetin atqarǵan Nurǵalı Áshimov mektep bitirýshilerdiń tehnıkalyq olımpıadasyn ótkizýge bastamashy bolyp, onyń jeńimpazdaryn Almatydaǵy Qazaq-brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetinde oqytýǵa yqpal jasaǵan edi. Árıne oǵan qajetti qarjylyq resýrstar oblystyń ishinen izdestirildi. Osy stýdentter búginde QBTÝ-dy aıaqtap dıplomǵa ıe bolyp jatyr. Endigi jerde olar da elge kelip jas býyn kadrlar qataryn tolyqtyratyn shyǵar.
– Eger jaýap berýdi suraǵyńyzdyń sońǵy sóıleminen bastasam oǵan álbette dep jaýap qaıtarýǵa bolady. Tutastaı alǵanda Nurǵalı Sádýaqasulynyń bul bastamasy tek oń nıetten týǵanyn atap aıtqan jón. Keıinnen QBTÝ-ǵa túsip oqyp júrgen oraldyq stýdentterdiń oqý aqysyn tóleýde keıbir problemalar týyndaǵan kezde onyń sheshimi tabylýyna kómek berdik.
О́mir bir orynda turmaıdy. Ol únemi óziniń ózgeristeri men túzetýlerin alǵa tartady. Sóz joq Qazaq-brıtan tehnıkalyq ýnıversıteti óz ataýynan kórinip turǵanyndaı elge ártúrli baǵyttaǵy tehnıkalyq kadrlar ázirlep berip otyrǵan jańasha turpattaǵy irgeli oqý orny. Onyń ishinde ekonomıst jáne býhgalter kadrlary da bar. Bul turǵyda tikeleı óndiriske qajetti munaı-gaz ınjenerlerin ázirleıtin Reseıdegi Ýfa memlekettik munaı tehnıkalyq ýnıversıteti sekildi joǵarǵy oqý ornynyń moıny áldeqaıda ozyq turǵany da talas týǵyzbaıdy. Elge qajetti bolashaq munaı-gaz ınjenerlerin kórshiles memlekette oqytýǵa búıregimiz burǵany da sondyqtan.
– Osyndaı kelisim reseıliktermen taǵy da jasala ma? Álde, bul tek bir jolǵy kelisim be?
– Bir jolǵy kelisim. Oblystan Ýfa ýnıversıtetine túskender bes jyl boıy Reseı grantymen tegin oqyp elge oralady. Osynyń ózi biz úshin az olja emes.
– Baqtyqoja Salahatdınuly, Elbasy tarapynan oblys basshysyna júktelgen mindet ári el-jurt pen oblys turǵyndary sizge tapsyrǵan amanat san alýan dep bilemiz. Soǵan qaramastan el, urpaq bolashaǵyn oılap búginde sheteldikter basqaratyn óndiris oryndary erteń túgeldeı óz ultymyzdyń ókilderine tolyq kóshýi úshin osy bastan qam jasap júrgenińiz úlken júrektiliktiń, parasattylyqtyń isi dep bilemiz. Urpaq qamy úshin jasap jatqan osyndaı isterińizge qashan da sáttilik tileımiz. Áńgimeńizge kóp rahmet.
Áńgimelesken Temir QUSAIYN.
Batys Qazaqstan oblysy.
