Olar shalǵaıda shatqaıaqtap turǵan shaǵyn eldi mekenderdiń eńsesin qaıta tiktep, birtalaı eldiń aýylǵa turaqtap qalýyna yqpal etti. Bul qatarda Qostanaı oblysynyń qurmetti azamaty Kákimjan Karbozov aqsaqaldyń nar tulǵasy erekshe daralanyp kórinedi. Aldaǵy kóktemde seńgirli seksen bes jastyń belesine kóterileıin dep otyrǵan dala qaıratkeriniń balalyq shaǵy surapyl soǵys jyldaryna tap keldi. Erte eseıdi.
– Balalyǵym óte aýyr ótti. 1945 jyly bir úıden 4 bala ákeden jetim qaldyq. Men ol kezde 7 jasar balamyn, úıdiń úlkeni edim. Sol kezde anam marqum: «Kákimjan 11-ge kelse, ári qaraı jetilip ketetin edik» dep jylaýshy edi. Maǵan qandaı senim artqanyn bilmeımin. Anamnyń sol sózi maǵan úlken áser etti. 11 jasymnan bastap eńbekke talpyna bastadym. Aýyldyń, ujymshardyń malyn baqtyq, saýyn fermasynda jumys istedik. 16 jasymda men kez kelgen jumysty eńsere alatyn tolyq eńbek adamy bolyp shyńdalyp shyqtym, – deıdi balalyq shaǵyn kúrsine eske alǵan qarııa.
Kákimjan Karbozov 16 jasynda sol kezdegi Semıozerdaǵy úsh jyldyq mal dárigerin daıarlaıtyn ýchılıshege qabyldanady. Eńbek joly Amankeldi ujymsharynyń 5-fermasynda kishi maldárigerlikten bastaldy. Keıinirek 7 jyl saýda salasynda qyzmet etti. Eńbektiń qaı túrine bolsyn asa jaýapkershilikpen kirisip, erekshe qaırat tanytatyn ámbebap mamandy aýdandyq partııa komıteti Kólqamysqa ferma meńgerýshisi etip jiberedi. Kákimjan aǵa munda 17 jyl boıy abyroıly eńbek etti.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary zaman aýanyn dál ańǵaryp, ýaqyt tamyryn dóp basqan Kákimjan Karbozov kóp oılanyp jatpastan aýdanda eń birinshi bolyp sharýa qojalyǵyn ashty. 1996 jyl búkil el úshin asa aýyr jyl boldy. Osy bir eleń-alań tusta Kákimjan aǵa da shyndap qysyldy. Tipti kóshken jurtqa ilesip oblys ortalyǵyna jaqyn ornalasqan jaıly mekenniń birine qonys aýdarmaqqa bel sheshti.
– Qostanaıǵa jaqyn Altynsarın aýdanyna kóshetin boldym. Ol kezde úlken anam bar edi. Anam maǵan: «Qaraǵym, mynaý týǵan jerdiń topyraǵynyń ózi adamǵa úlken kúsh beredi. Ata-babań da yqylym zamannan osy jerdi meken etip keldi. Kóshken jurt kóshe bersin, týǵan jerdiń kıesi, týǵan jerdiń topyraǵy qorǵaıdy, sen kóshpe!» dedi. Anamnyń sózin attap kete almadym. Sol tusta jubaıym qatty aýyryp, tósek tartyp qalǵanda, Arqalyqta úsh aı qasynda bolyp, aýyldan jeltoqsanda ketip, 22 naýryzda bir-aq oraldym. Aýylda keremet jaıqalyp turǵan aǵashtar kóp edi, turmystyń qıyndyǵy sondaı, jurt sol aǵashtyń bárin otqa jaǵyp tastaǵan. Halyq jeke kúneltýdiń ne ekenin bilmedi. Osydan keıin anamnyń aqylymen jumystyń bárin qaıta bastaýǵa týra keldi. Qıraǵan aýyl, buzylǵan úıdi qaıtadan ornyna keltirip, eldiń eńsesin kóterýge bekindim, – deıdi eńbek ardageri.
Sonyń nátıjesinde qazir Kólqamys Torǵaı óńirindegi birligi men yntymaǵy jarasqan, turǵyndarynyń qolynan is keletin irgeli aýylǵa aınaldy. Eldi aýylǵa turaqtandyrý maqsatynda eljandy azamat eń áýeli 9 jyldyq aýyl mektebiniń irgesin túzep, shatyryn bútindep, medpýnkt ashty. Muǵalimderdiń ózge óńirge ketip qalmaı, Kólqamysta qalýyna jaǵdaı jasady. Ol kezde aqsha da joq. Kákimjan aǵa muǵalimderdiń árqaısyna mal berip: «Osyny usta nemese satyp, aqsha qyl, áıteýir mektep qańyrap qalmasyn» dep aýyldaǵy jalǵyz bilim oshaǵyn ustap qalady. Aýyldy kógaldandyryp, qaıtadan aǵash ekti. Buryn aýyl mektebiniń janynan ashylǵan shaǵyn ortalyqta 27 bala bar edi, búginde munda tárbıelenip jatqan baldyrǵandardyń sany 83-ke jetti.
– Bizde bala týý máselesi de jaqsy. Aýyl halqynyń azaıyp ketpeýi úshin, jasyratyny joq, aýyl dárigerinen «Bıyl neshe kelin júkti, shamamen neshe perzent dúnıege keledi?» dep surap otyramyn. Qazir shúkir, el qalpyna keldi. Halyq ornyqty. Árqaısynyń óziniń turaqty jumysy, ustap otyrǵan maly bar, – deıdi qarııa.
Kákimjan aqsaqal tek Kólqamystyń ǵana qamyn kúıttep otyrǵan adam emes. Ony jalpy Torǵaı óńiriniń taǵdyry jıi alańdatady. Abyz keýdege kópten beri maza bermeı kele jatqan túıtkildi másele – týǵan jerge jastar kóbirek turaqtasa, aýdannyń búgini berekeli, bolashaǵy jarqyn bolar edi degen oı. Aýdannan bir adam kóship ketse de qabyrǵasy qaıysyp, júregi aýyrady. Ákimderge telefon soǵyp: «Ol nege kóshti? Ne sebep? Ony alyp qalýǵa qandaı jaǵdaı bolmady?» dep renishin bildirip otyrady. Tipti kezinde qalaǵa kóship ketken elge tutqa bolarlyq biraz azamatqa «Sizder eldi nege tastap ketesizder? Árkimniń týǵan jeri bar. Endi aqylman sender ketkende, bilek kúshi bar jastar ketkende, mynaý Torǵaı orta túsedi ǵoı» dep renish-nazyn aıtyp, «Egemen Qazaqstan» gazetine de ashyq hat jazdy.
Tabıǵatynan minezge baı, kisi boıyndaǵy qyltyń-syltyń usaqtyqqa jany qas Kákimjan aqsaqaldyń el ishinde bireýge jaqsa, bireýge jaqpaı qalatyny da ras. Bar kinási – qanyna daryǵan týrashyldyǵy men betke aıtar tik minezi. Hanǵa da, qaraǵa da oıyndaǵysyn ashyq aqtara salatyny sodan. Ásirese, másele el múddesine kelip tirelgende, eshkimniń aldynda eńse túsirip, oıyn jasyryp qalǵan emes.
– Osy óńirden ketken jastarymyzdyń kóbi ne Qostanaıda, ne Astanada keremet bir belgili jumys istep jatqan joq. Bireýdiń kúzetshisi, bireýdiń júgin tasyp jatyr. Biz nege ózimizdi ózimiz qorlaımyz? Atakásippen aınalysqan adamǵa osy jerde úı de, kólik te, tamaq ta, abyroı-bedel de bolady. Anda-sanda aýyl aralap keletin depýtattarǵa da: «Qarǵam, elińe, jurtyńa qaraǵandaryń durys. Mynaý otyrǵan halyq sizderge arqa súıep otyr. Mynaý bastaýysh mektepter nege jabylady? Mekteptiń jabylýy halyqty ydyratý ǵoı. Sonda álgi depýtat maǵan: «Bul elde halyq joq» dep jaýap berdi. Halyq joqqa kim kináli? «Jaǵdaıy bolsa, múmkindigi bolsa, bul jerden halyq ketpeıdi» dedim. Mynaý men kórshi otyrǵan aýyldan kóship ketken Áskerbek degen inim qaıtyp kóship kelgende, «Aınalaıyn, elge kóship kelgeniń úshin» dep soǵymyn aparyp berdim, – deıdi Kákimjan qarııa.
Keıde «Dúnıe – jalǵan» dep jatamyz, eger er azamattyń artynda ıgi isi, elge sińirgen eńbegi, ulaǵatty urpaǵy qalsa, bul dúnıe nege jalǵan bolsyn? Kákimjan aqsaqaldyń aıtýynsha, ár azamat tolyq adam bolyp qalyptasý úshin baılyq-dúnıe qýyp, qulqynǵa qul bolyp ketpegeni jón. Eń bastysy aqyl qaıraty men ystyq júregindegi ıman baılyǵyn jutatyp almaýy kerek.
– Keıbireýler maǵan: «Sen baısyń ǵoı» deıdi. Sony janym jek kóredi. Adamnyń basy baı, júregi keń, peıili túzý bolýy kerek. Osy qasıetterge ıe adam barlyǵyn úlgertedi. Al endi basy baı emes, peıili jaman adam halyqtyń ıgiligine jarata almasa, qoraly qoıdan, úıirli jylqydan qaıyr taba ala ma? Osy bizdiń aýylda 30-dyń ústinde tútin bar. Árqaısynyń 100-ge tarta qoıy, 10-15 sıyry, 3-4 jylqysy, túıesi bar. Jaz bıesin baılaıdy, qys sıyrynyń sútin saýyp, maıyn alady. Qymyzy men shubatyn satady. Osyndaı jaǵdaıǵa keltirdik, – deıdi Kákimjan aǵa.
1997-1998 jyldary áıgili Albarbóget jyrylyp shabyndyqtarǵa sý jaıylmaı, jol qatynasy múldem qıyndap ketti. Bul másele aýyl janashyry Kákimjan Kárbozovtyń tikeleı aralasýymen Úkimetke deıin jetip, memleketten 74 mln teńge qarjy bólinip, buzylǵan bóget der kezinde kúrdeli jóndeýden ótti. «Kákimjan aǵanyń aralasýymen sol kezde kúrdeli jóndeý kórmegende Albarbóget búginde qunyn joǵaltyp, qazir bógetti ustap turýymyz qıynǵa soǵatyn edi. Qazir jóndeıtin bolsaq, ol 74 mln emes, 700 mln teńge bolyp keter me edi? Dál ýaqytynda bitken is boldy», deıdi aýdan basshylary.
1996-1997 jyldary ıesiz qalǵan shalǵaı qystaqtar men shaǵyn aýyldarda elektr symdary urlana bastady. Máselen, sol kezde Qaraqoǵa bólimshesi baǵytyndaǵy 16 baǵannyń elektr jelileri qoldy bolyp ketedi.
– Bir úı bolsyn, eki úı bolsyn, ár sharýa qojalyǵynyń basynda elektr qýaty kelip turatyn baǵana bar. Osy baǵanalardyń symy urlana bastaǵanda jan-jaqqa kúzet qoıyp, eshkimdi jolatqan joq. Áıtpese, óziniń Kólqamysynyń toǵyn ǵana saqtap qalyp, otyra berýge bolatyn edi. Osy óńirdegi bir baǵana symdarynyń saqtalyp qalýy – osy Kákimjan aǵamyzdyń arqasy. Ol kisi ár jerge adam qoıyp ańdytyp, aýdanǵa, oblysqa, respýblıkaǵa deıin shyǵyp saqtap qaldy. Mine, ýaqyt ótti, qazir sonyń ıgiligin el kórip jatyr, – deıdi Jangeldın aýdanynyń ákimi Shota Ospanov.
Kákimjan Karbozov negizin qalaǵan «Syma» sharýashylyǵy – búginde Qabyrǵa boıyn en jaılaǵan bútin bir eldi mekenniń berekeli tirshiliginiń kepili. Qaıratty qarııa búginde sharýashylyq tizginin uly Manatqa tapsyrǵan. Esti ul áke kásibin dóńgeletip áketti.
– Osy berekeli turmys-tirshiliktiń túp qazyǵy – ákemnen alǵan tálim-tárbıe. Biz ózimiz, bir sózben aıtqanda, eńbekshi otbasynda dúnıege keldik. Ákemiz osy óńirde týyp-ósip, er jetkennen keıin eńbekke aralasty. Bir adamdaı eńbek etip, qurmetti demalysqa shyǵyp, endi qazir áýlettiń abyz aqsaqaly bolyp otyr. Bizdiń eńbekke erte aralasýymyzǵa, osyndaı sharýashylyqty qurýymyzǵa, bárine basshy bolyp, jetkizgen ákemizdiń eńbegi. Eshqaısymyzdy qatardan qaldyrǵan joq. Bárimizdi oqytty, toqytty. Otbasymyzda – biz tórt aǵaıyndymyz. Meniń aldymda eki aǵam, bir qaryndasym bar. Bári de ómirde óz joldaryn taýyp, otbasyly bolyp, urpaq tárbıelep jatyr, – deıdi Manat Karbozov.
Búginde Manat Kákimjanuly basqaryp otyrǵan «Syma K» sharýa qojalyǵynda tórt túlik maldyń barlyq túri bar. Jańashyl, isker azamat kásibin dóńgeletip, aýyl turǵyndaryn derlik jumyspen qamtyp otyr. Sonyń nátıjesinde shalǵaıdaǵy aýyl kórkeıip, ýaqyt ótken saıyn ósip-órkendep keledi. Aýylda aýyzsý máselesi de tolyq sheshilgen. Kásipker óz qarajatyna mundaǵy barlyq úıge sý qubyryn kirgizip bergen.
Keshegi Qypshaq Seıitquldyń synyǵy, Aısanyń jalǵasy, tóskeıden maly, tórinen qonaǵy arylmaǵan Torǵaıdyń abyz aqsaqaly búginde eldiń berekesin tilep, týǵan ólkeniń gúldenýin qalaıdy. Batagóı qarııa darqan dalanyń aýyly qutty, bolashaǵy kemel bolatynyna nyq senedi.
Qostanaı oblysy
