DENI SAÝ BALA – MEMLEKETTIŃ BOLAShAǴY, ELDIŃ BAILYǴY
Egemendi el bolyp, kúnnen-kúnge ekonomıkamyz artyp keledi, men soǵan qýanamyn. Biz baı memleketpiz. Jerimizdiń asty da, ústi de – baılyq. Munaıymyz, gazymyz bar, úlken óndiristerimiz bar. Dese de, soǵan qaramastan kóńil tolmaıtyn jaıttar da barshylyq. Qalaı desek te, osyndaı úlken memlekettiń keleshegi – balalarynda. О́zim balalar dárigeri bolǵandyqtan, búgingi ana men balanyń densaýlyǵy, jaǵdaıy qatty tolǵandyrady.
Jýyrda kórshi memlekettiń basshysy “Qarttarǵa da úlken qamqorlyq kerek, olar da bala-shaǵalarynyń qyzyqtaryn kórgisi keledi” degeni bar. Iá, meniń buǵan eshqandaı da qarsylyǵym joq, jaqsy ómir súrsin, urpaqtarynyń qyzyǵyn kóre bersin, biraq ómirdiń zańdylyǵy, bizder qarııalar ózimizge tıesili ómirimizdi súrdik, jaqsy-jamandy kórdik. Álde de buıyrǵan jasyn jasarmyz. Alaıda, eldik, ulttyq múddeden kelgende, elimizdiń bolashaǵy – urpaǵynda, ıaǵnı búgingi ana men balanyń densaýlyǵynda. Sondyqtan basty qamqorlyqty aldymen ana men balaǵa jasaýymyz kerek.
Qazir elimizde analardyń densaýlyǵy burynǵy jyldarǵa qaraǵanda tómendep ketti, ásirese, aýyldy jerdegi analardyń jaǵdaılary syn kótermeıdi. Dálirek aıtsaq, búginde ómirge bala ákeletin jastaǵy analardyń 80 paıyzǵa jýyǵy qan azdyǵy (anemııa) aýrýyna shaldyqqan. Kóp jylǵy tájirıbe kórsetkendeı, deni saý anadan deni saý bala, aýrý anadan aýrý bala týylady. Muny kúndelikti ómirden kórip-bilip te otyrmyz. Sol analardyń densaýlyǵynyń nasharlyǵynan elimizde aýrýshań, álsiz, aǵzalary jan-jaqty jetilmegen sábıler dúnıege kelip jatyr. Tipti, sońǵy kezderi ýaqytynan erterek bosanatyn boldy. Bul tek aýyldy jerlerdegi ana men bala densaýlyǵyna qatysty másele emes. Sońǵy kezderi mundaı jaǵdaılar qalada da boı kórsetýde. Ásirese, náresteler arasynda mıyna qan quıylyp, kóz jumyp jatqandary qanshama. Buryndary mıyna qan quıylý aýrýy tek eresek adamdar arasynda ǵana kezdesetin. Osynaý aýrýdyń Qazaq elinde etek alýy búginde balalar dárigerlerin asa qatty alańdatýda. Reseıde, Ýkraınada, t.b. elderde mundaı aýrýlar sırek kezdesedi. Bul dert – óte qaýipti. Aýrýdyń aýyr-jeńildigine baılanysty operasııa jasaımyz, bolmasa basqadaı tásildermen emdeımiz. Nátıjesi keıde oıdan shyqpaı, kópshiliginde jarymjan, múgedek bolyp qalyp, aqyr sońynda áke-shesheleri ondaı balalardy tastap ketýde. Elimizde jetim balalar sany kóbeıip barady, olar qaıdan shyǵady dep baıbalam salyp jatamyz. Qazirgi kezde jetim balalardyń biraz bóligin osyndaı múgedek, jarymjan balalar qurap otyr.
Taǵy da aıtatyn bir másele, kemtar jáne mı qabileti tómen bolyp týylatyn náresteler sany kúnnen-kúnge kóbeıe túsýde. Bul jaǵdaıdy jan-jaqty tekserip, sebebin anyqtaý, erterek dıagnoz qoıyp emin qoldaný úshin onymen úlken ǵalymdar aınalysýy qajet. Oǵan tek balalar neırohırýrgi emes, akýsher-gınekolog, balalar nevropatology, ózge de kóptegen mamandar qatysyp, zerttep bir sheshimge kelýleri kerek. Ol máseleni joǵarydaǵy taraptarǵa aıtsaq, ǵylymǵa aqsha jetpeı jatyr degendi alǵa tartady. Al múgedek balalar bolsa, kúnnen-kúnge kóbeıe túsýde. Sonda ne isteýimiz kerek?
Búginde ana men bala densaýlyǵynyń nasharlaýy áleýmettik jaǵdaıdyń tómendeýinen oryn alsa kerek. Qazaqstanda jumyssyz adamdar sany 6,4 paıyzdy quraıdy degendi aıtady. Buǵan eshkim sene qoımas. Mysaly, Ispanııada 18, Amerıkada 10 paıyz jumyssyzdar bar. Biz shyndyqty aıtýymyz kerek. Mysaly, bir otbasynda 4-5 qoıy bolsa, ol adamdy jumysy bar dep esepteıdi. Maqul delik. Sol 4-5 qoıdy sata ma, soıa ma? Al ol bitken soń ne isteıdi? Mine, jalǵan aqparattyń aıaǵy qaıda ákelip tirep otyr. Shalǵaı eldi mekenderdegi halyqtyń jaǵdaıy da máz emes, soǵan baılanysty adamdardyń da densaýlyǵy tómen. О́kinishtisi, olardyń ishinde ómirge urpaq ákeletin bolashaq analar da bar. El bolashaǵyn, ult keleshegin oılasaq, olardyń áleýmettik jaǵdaılarynyń durystalýyna memleket tarapynan kómek kórsetilýi kerek emes pe?
Balalar dárigerlerin búginde alańdatyp otyrǵan taǵy bir másele, ol ekologııaǵa qatysty. О́ıtkeni, ana densaýlyǵyna ekologııanyń úlken áseri bar. Mysaly, Qyzylorda oblysyndaǵy Aral tóńiregi, ǵarysh aılaǵy, sondaı-aq Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy polıgon qazaq halqyna jyldar boıy ajal ýyn seýip keldi, áli de zardabyn tıgizýde. Onyń qashanǵa sozylary belgisiz. Munyń syrtynda elimizde atom óndirisi bar. Mysaly, Stepnogorsk, Shıelide osyndaı óndirister jumys isteıdi. Sonyń bári búginde adamzat balasyn bildirtpeı, birtindep jalmap jatyr. Dúnıe júzinde jańa týǵan balanyń 1 jasqa deıingi ólim kórsetkishi – osy memlekettiń ekonomıkasy men saıasatynyń kórsetkishi bolyp tabylsa kerek. Osy kórsetkish bizdiń elimizde 18,4 promıl. Bul kórsetkish Belorýssııada 6, Reseıde 10-nan, Ýkraınada 9-dan joǵary. О́zbekstan men Qyrǵyzstandaǵy balalardyń ólim kórsetkishimen salystyrǵanda, bizden tómen. Jalpy, TMD elderi boıynsha Qazaqstanda jańa týǵan balalar ólimi joǵary.
Taǵy bir eskeretin másele, áıteýir ár kelgen mınıstr ózinshe reforma jasaýǵa áýes. Onyń jaqsylyǵyn ázirge halyq ta, dárigerler de sezine qoıǵan joq. Soǵan qaramastan 3-4 jyldan beri dárigerler daıarlaıtyn medısınalyq joǵary oqý oryndarynda bilikti balalar dárigerlerin daıarlaıtyn pedıatrııa fakýltetterin jaýyp tastady. Al Reseıde, búkil TMD-daǵy medısınalyq oqý oryndarynda mundaı fakýltetter jabylǵan joq. Tipti, Sankt-Peterbýrgte, Tashkentte pedıatrlardy daıarlaıtyn jeke ınstıtýttar bar. Ýkraınada úsh-tórt jyldan beri atalmysh fakýltetti jaýyp tastaǵanmen, qaıtadan ashqan.
Al biz nege sheteldiń jasaǵanyn jasaýymyz kerek? Ondaı damyǵan memleketterdiń ekonomıkasy, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy, júrgizip otyrǵan saıasaty, mentalıteti, psıhologııasy, ómir súrý deńgeıi bizben salystyrýǵa kelmeıdi. Olarda adamdardyń óz densaýlyǵyna, salamatty ómir saltyn qalyptastyrýǵa degen kózqarasy da, saýaty da basqasha. Onyń ústine búginde dúnıe júziniń órkenıetti elderiniń barlyǵy pedıatrııa salasyna óte joǵary kóńil bólýde. Sebebi, olar memlekettiń bolashaǵynyń ósip-órkendeýi ana men balanyń densaýlyǵyna baılanysty ekenin jaqsy biledi.
Bizde she? Bar nárseni qurtyp, balalardyń bolashaǵyna jaýapsyzdyq, nemquraıdylyq kórsetýdemiz. Asyly, medısına salasyna, ana men bala problemasyna kóńil bólý esh ýaqytta kún tártibinen túspeıtin kúrdeli máseleniń biri dep bilemin. Onsyz da bizdiń halyqtyń sany az, terrıtorııamyz óte úlken, ekonomıkamyz ol eldermen salystyrýǵa kelmeıdi. Onyń ústine halyqtyń 47 paıyzy aýyldyq jerde turady. Eger osy jaǵdaıdy eskerip, kóp keshikpeı balalar dárigerin daıarlaıtyn fakýltetterdi qaıtadan ashpasaq, munyń arty qıynǵa ákelip soǵýy múmkin. О́ıtkeni, balanyń organızmi týǵan kúnnen bastap óte erekshe. Kóp aǵzalary jetilmegen, damymaǵan. Aýyrǵan jerin aıtatyn tili joq. Olarǵa durys dıagnoz qoıýda bilimdi, kásibı mamandar, oǵan qosa qazirgi zamanǵa saı apparatýralar, ondaı tehnologııany júrgizetin, sondaı-aq bala organızminiń ózgerisin jaqsy biletin pedıatrlar qajet.
Sońǵy málimetter boıynsha balalardyń ish qurylysy, ókpe, júrek aýrýlary 1,5-2 ese kóbeıip, kópshiligi sozylmaly túrge aýysqan. Bul jáıt te elimizde balalar densaýlyǵynyń tómendep bara jatqanyn kórsetse kerek. Taǵy bir erekshe toqtalatyn jáıt, dárigerlerdiń áleýmettik jaǵdaıy. Jalpy, dárigerlik mamandyqtyń ereksheligi desek te bolǵandaı, basqa joo-ǵa qaraǵanda oqý merzimi uzaqtaý. Máselen, búginde bolashaq dárigerler aldymen 7 jyl, odan keıin 2-3 jyl rezıdentýrada taǵy oqıdy. Bul aralyqta basqa mamandyq ıeleriniń 2-3 ınstıtýt bitiretin merzimi ótedi. Al alatyn jalaqylary 30-40 myń teńge aralyǵynda. Dúnıe júzindegi tájirıbe boıynsha, eń baı mamandyq ıeleri – dárigerler. Keıbir azamattar dárigerlerdiń bilimsizdigin synap jatady. Ol durys ta. Aýyrǵan adamnyń dıagnozyn durys qoıyp, soǵan sáıkes durys em qabyldaý – ol dárigerlerdiń bilimdiligine jáne apparatýranyń deńgeıine de baılanysty. Munyń barlyǵy orasan kóp qarajatty qajet etedi. Kóptegen damyǵan Batys Eýropa elderi men Amerıkada medısına salasyna memlekettiń ishki jalpy óniminiń 15, Germanııada 8-9, Fransııada 10 paıyzy bólinedi. Bul kórsetkish bizde bar bolǵany 2,5 paıyzdy ǵana quraıdy. Osydan-aq elimizde medısınaǵa degen qamqorlyqtyń qanshalyqty dárejede ekenin baıqaý qıyn emes.
Densaýlyq saqtaý máselesi qashanda ǵylymǵa tikeleı baılanysty. Biraq, elimizde “Ǵylym týraly” Zańy osy ýaqytqa deıin qabyldanbaı jatyr. Sala basshylarynyń aıtýynsha, biz Bolon konvensııasyna birtindep kóshýdemiz. Ras, kóptegen elder Bolon konvensııasyna qol qoıǵan. Máselen, Ýkraına, Reseı qol qoıǵanmen, olar konvensııany qoldaımyz, biraq tolyq qosylmaımyz, óıtkeni, ulttyq múddemiz joǵary deıdi.
Jaqynda “Nur Otan” HDP tóraǵasynyń birinshi orynbasary N.Nyǵmatýlın myrzanyń qabyldaýynda S.Zımanov, K.Saǵadıev, N.Aıtqojına, t.b. ǵalymdar bolyp, osy máseleni kóterdik. Onda talantty jastardyń deni ǵylymǵa kelmeı, bızneske ketip jatqanyn, biz sııaqty jasy kelgen ǵalymdardyń isin jalǵastyratyn, ǵylymdy damytatyn jastardyń joqtyń qasy ekendigin, oqyp júrgenderiniń turatyn jerleri joq, aspıranttar jataqhanasyn alyp qoıǵanyn, jalaqylarynyń tómendigin, sondyqtan jaqsy mamandardy ustaı almaı otyrǵanymyzdy jetkizdik. Sondaı-aq qazir TMD elderiniń barlyǵynda kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵalyp jatqanyn, Reseı, Qazaqstan Keden odaǵyn qurdyq, olarda RhD joq, sondyqtan aralasýymyz qıyndap ketkeli turǵanyn, eń bolmasa bes-alty jyl qaldyra turýdy surap, usynys jasadyq. Oǵan ol kisi túsinistikpen qarady. О́ıtpegen jaǵdaıda jas ǵalymdarymyz Qyrǵyzstanǵa, bolmasa basqa memleketterge baryp qorǵaımyz degendi alǵa tartýda.
Jalpy, medısına, onyń ǵylymy basqalarǵa qaraǵanda, kúndelikti damyp, alǵa jyljyp, ózgerip otyratyn kúrdeli sala. Jańa tehnologııalardyń bárin engizip jatyrmyz dep aıtý qıyn. Áli de apparatýralar jetispeıdi, biz burynǵy keńes dáýirindegi ǵylymmen, sol negizben damyp kele jatyrmyz. Úkimettiń medısınaǵa ǵana emes, basqa da ǵylymdarǵa qarjy bólýi óte tómen. Máselen, qarjynyń joqtyǵynan respýblıkalyq Teri-venerologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty jabyldy. Ony japqannan teri-venerologııa aýrýlary azaıyp ketken joq. Jaraıdy, naýqastar qalalyq, oblystyq teri aýrýlary dıspanserinen kómek alsyn, al osy saladaǵy ǵylymdy qaıtemiz? Joǵarydaǵylar tyǵyryqtan shyǵýdyń joly dep, ony medýnıversıtettiń qaramaǵyna berdi. О́ıtken jaǵdaıda ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń barlyǵyn ýnıversıtetterdiń qaramaǵyna bereıik. Sóıtip, qansha dáriger daıarlanyp, qanshasy ǵylymmen aınalysady, sony erterek aldyn ala sheship alaıyq. Osyndaı birqatar ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryna qarjy bólý jaǵy óte tómen. Mysaly, Balalar men balalar hırýrgııasy ǵylymı ortalyǵynda jańa týylǵan nárestege ota jasaıtyn bólimshe ashqanbyz. Oǵan 4-5 jyldan beri shákirtim B.Tursynqulov jetekshilik jasap, jaqsy tabystarǵa jete bastaǵan. Qalaı degende de, jańa týǵan shaqalaqqa operasııa jasaý óte qıyn. О́zi medısına ǵylymdarynyń kandıdaty edi, 35-40 myń aılyqqa otbasyn asyraı almaıtyn bolǵandyqtan, jumystan ketti. Sóıtip, jaqsy mamannan aıryldyq. Jalpy balalar óliminiń kórsetkishinde jańa týǵan náreste úlesi joǵary. Sonyń saldarynan, balalar óliminiń kórsetkishi ósýde.
Bıylǵy jyly Balalar men balalar hırýrgııasy ǵylymı ortalyǵynda oryn alǵan “Gepatıt S” vırýsyn juqtyrý jónindegi shýly áńgime barshaǵa aıan. Ondaǵy gemotologııa bólimine osy salanyń kásibı mamany, tájirıbeli ǵalym Kúlán Omarova jetekshilik jasaıdy. Mine, osy bólimsheniń dárigerleri “tekserýden ábden sharshadyq, jalaqymyz bolsa da mardymsyz, jumystan ketemiz” degen sózdi jıi aıta bastady. Qazir onsyz da elimizde 5-6 myń dáriger maman jetispeıdi. Osylaısha dárigerler ketýin jalǵastyra berse onyń arty ne bolady? Jalpy, qazir halyq arasynda dárigerlerdiń abyroı-bedeli tómendep ketken. Kópshilik naýqastar kóripkel, emshi-domshylarǵa qaralyp, aqyr sońynda aýrýlary asqynǵanda dárigerlerge kelip jatady.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýynda: “Densaýlyq saqtaý nysandaryn salý jáne jabdyqtaý, kadrlardy daıarlaý, salamatty ómir salty jónindegi memlekettik sharalar, 2020 jylǵa qaraı ana men bala ólimin eki esege tómendetip, jalpy ólimdi 30 paıyzǵa azaıtyp, týberkýlezben aýyrýdy 20 paıyzǵa qysqartýy tıis” dep atap kórsetti. Sondyqtan, erteńgi kúngi bolashaǵymyz úshin jáne halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartý maqsatynda biz bel sheship birigip, búginnen bastap iske kirisýimiz kerek.
Kamal ORMANTAEV, akademık, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.
BALǴYN SÝRETShI ÁLEMI
1 maýsym Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúniniń qurmetine Táýelsizdik saraıynda astanalyq talantty jasóspirim sýretshi, “Mıras” mektebiniń oqýshysy Dana Ábdiǵanıqyzynyń “Meniń shyǵarmashylyq álemim” atty kórmesi ashyldy. Kórmege Dananyń 30-dan astam maıly boıaýmen beınelengen keskindemeleri qoıylǵan. О́mir kimge de bolsa tylsymy mol dúnıe. Jasóspirim sýretshiniń qııalyndaǵy ómirdiń qyzyǵy men ásemdigi, sulýlyǵy men qas-qaǵym sáttegi júrek lúpili ashyq boıaýlarmen sátti somdalǵan. Qylqalam sheberi bolýǵa talaptanyp júrgen Dananyń salǵan sýretterine qarap, osynyń bári nebári 12 jastaǵy jetkinshek qolynan týǵanyna tań qalyp, tańdaı qaqpasqa shara joq. Peızaj, natıýrmort, portret janrlarynda salynǵan sýretter kórmege kelýshilerdiń janyn jadyratqany anyq. Kórmeniń ashylý rásimi bastalmaı turyp, talantymen jurtshylyqtyń nazaryn ózine aýdartyp otyrǵan Dana Ábdiǵanıqyzyn áńgimege tartqanbyz. – Danajan, jas bolsań da qalamyń ushtalyp qalǵanyn myna sýretteriń baıqatyp otyr. Sýret salýǵa neshe jasyńnan bastap áýestene bastadyń? – Men 5 jasymnan bastap qolyma qaryndash pen boıaý ala bastadym. Kelsin, kelmesin, áıteýir qaǵazǵa shımaılap, boıaýlardy jaqqandy unatatynmyn. Sosyn úıdegi barlyq nárselerdiń, oıynshyqtarymnyń sýretterin salý men úshin erekshe qyzyq edi. – Kórmege qoıylǵan sýretterdiń ishinde qol ónerine jatatyn japsyrma týyndylaryń da bar eken. – Men ózime unaǵan nárselerdi tek qana qaryndash, boıaýmen salmaımyn. Kóz aldyma kelip turǵan kartınany keıde boıaýmen salam, keıde túrli-tústi qaǵazdarmen jabystyram. Keı kezderde úıde jatqan keregi joq mata, shúberekterdi de qoldanyp, sýretterime paıdalanamyn. Boıaýdyń da, japsyrma jumystardyń da bir-birine uqsastyǵy sol, jumysty aıaqtaǵandaǵy qýanyshyń. – Salǵan sýretterińniń ishinde ózińe erekshe unaıtyny bar ma? – Sýretterimniń bárin unatamyn, jaqsy kóremin. Olardy men eshnársege de aıyrbastamaımyn. Eń bastysy, sýret salǵan kezde men bárin umytamyn. Sodan da keıde baıqaýsyzda boıaý tógilip te qalady. Sonda men boıaýdyń meniń salǵan sýretterime tógilip qalmaǵanyna qatty qýanamyn. Al keı kezderde bir sýretti bastap ony sońyna jetkizip shyqqansha ústi-basyma boıaý jaǵylyp qalady. Men sonda da renjimeımin. – Sýretti kóbinde qaı kezde salasyń? – Sabaqtarymdy qarap, úı tapsyrmalaryn oryndap, qosymsha ádebıetter oqyp bitkennen keıin bos ýaqytta sýret salamyn. Meniń biraz sýretterim ertegi keıipkerleri. Ertegi kitaptardy oqyp, ondaǵy sózben beınelengen obrazdardy men qııalymmen qaǵazǵa túsiremin. Sosyn demalys kúnderi de men úshin óte sátti ótedi. Osyndaı kúnderde sýret salatyn ýaqytym da kóp bolady. Ustazym Gúlmıra Qudaıbergenqyzyna alǵysym sheksiz. Danany tuńǵysh ret bolyp jatqan jeke kórmesimen quttyqtaımyz dep dostary, týǵan-týystary da kelgen eken. Olar Danaǵa gúlderin, oıynshyqtaryn tabystap jatty. Shyǵarmashylyq izdeniske toly kórmeniń ashylýy kezinde Táýelsizdik saraıynyń uıymdastyrýshy -jetekshisi Gaýhar Júnisova “Meniń shyǵarmashylyq álemim” atty kórmeniń ashylýymen quttyqtaı kele, “Dananyń bolashaǵynan zor úmit kútemiz. Kóp jetistikterge jetetin, elimizge ǵana emes, kúlli álemge áıgili qylqalam sheberi, Otanymyzdyń maqtanyshy bolady dep senemiz” dep óziniń lebizin bildirdi. Sodan keıin Táýelsizdik saraıynyń bas dırektory, professor T.Qyshqashbaevtyń alǵys hatyn tabystady. Saltanat barysynda Almaty qalasy Ulttyq óner akademııasynyń aǵa ustazy Gúlnár Bekebaeva men Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy Aısulý Aldanaevanyń jeke kolleksııalarynyń kórsetilimi ótkizildi. Sonymen qatar olardyń izbasarlary ári shákirtteri Áıgerim Nurmuhambetova men Álııa Malaısarovanyń sándi kıim kolleksııasy jınalǵan qaýymnyń nazaryna usynyldy. Araı ÚIRENIShBEKQYZY.“BALAPAN” BAǴDARLAMASY ORDABASYDA
Elbasymyzdyń bıylǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýynda erekshe atalǵan “Balapan” baǵdarlamasy halyq arasynda úlken qoldaý tapqany anyq. 2020 jylǵa qaraı aýdandaǵy barlyq balany mektep jasyna deıingi tárbıe berý jáne oqýmen qamtý maqsatynda aýdanda birqatar sharalar júzege asyrylýda. Álemdik tájirıbe kórsetkenindeı, mektepke deıingi tárbıe men bilim berýdiń mańyzy óte joǵary. Osy oraıda “Balapan” baǵdarlamasy aıasynda qyzmeti toqtaǵan 90 oryndyq burynǵy “Búldirshin” bala- baqshasyn jóndeý jumystaryna bıýdjetten 24,0 mln. teńge qarjy bólinip, 1 qyrkúıek kúni qaıta paıdalanýǵa beriledi dep josparlanýda. Sondaı-aq, Temirlan aýylynda “Araılym-2” jekemenshik balabaqshasynyń fılıaly ashylatyn bolady. Igi istiń uıytqysy bolǵan kásipker Musaev Muhtar da aýdan búldirshinderi men ata-analaryn erekshe qýantpaq. Burynǵy zeınetaqy tólem ortalyǵynyń keńsesi bolǵan balabaqsha ǵımaraty qazirgi tańǵa tolyq jóndeýden ótip, zamanaýı turǵydan jabdyqtaldy. 6 topqa laıyqtalǵan balabaqshada 100 búldirshin tárbıelenip, 15 adam jumyspen qamtylatyn boldy. Aýdandaǵy 10 mekteptiń bazasynan mamyr aıynda shaǵyn ortalyqtar ashylyp, 270-ke jýyq bala mektepke deıingi tárbıemen qamtyldy. Respýblıkalyq bıýdjetten bólingen 19 mln. 288 myń teńge qarjy ortalyqtaǵy 72 tárbıeshiniń jalaqysy men ortalyqtyń sharýashylyq shyǵyndaryna, aǵymdaǵy jóndeý jumystaryna arnaldy. Sh.KENJEEV, Ordabasy aýdanynyń ákimi.“TAŃShOLPAN” KONKÝRSY
talantty jetkinshekterdiń qanatyn ushtaıdy
“Biz – seniń balalaryńbyz, Qazaqstan! Biz jańa álemde ómir súremiz!” atty búkilqazaqstandyq is-shara aıasynda jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan jetkinshekterge arnalǵan bilim berý uıymdarynyń tárbıelenýshileri arasynda V respýblıkalyq “Tańsholpan” balalar vokaldyq konkýrsy búgin, ıaǵnı halyqaralyq balalardy qorǵaý kúni – 1 maýsymda Qaraǵandy qalasynda ashyldy. Balalar shyǵarmashylyǵyna arnalǵan bul konkýrs alǵash ret 2006 jyly ótkizilgen bolatyn. Konkýrstyń maqsaty – qabiletti, shyǵarmashylyq jaǵynan damyǵan jáne kásibı turǵyda bolashaǵynan mol úmit kúttiretin balalardy anyqtaý, óskeleń urpaqtyń jan-jaqty damýǵa degen talpynysyn tárbıeleý. Konkýrsqa negizinen óz óńirlerinde júldeger bolǵan úzdik jeke oryndaýshylar men vokaldyq toptar qatysady desek, bıyl olardyń jalpy sany 250 balany qurap otyr. Bir aıta ketetin jáıt, konkýrsqa qatysýshylar qazylar alqasynyń nazaryna memlekettik tilde aıtylatyn eki týyndydan usynbaq. Jeńimpazdar plazmalyq teledıdar, kompıýter jáne t.b. baǵaly syılyqtarǵa ıe bolatynyn da aıta ketsek deımiz. “Egemen-aqparat”.
