Jaýynger joly

Maqalamyzǵa osy qan maı­dannan aman oralyp, qazaq áske­riniń qatarynda qaltqy­syz qyz­met etken Aýǵan soǵy­sy­nyń ar­da­geri, Ulttyq ulan­nyń zapas­ta­ǵy polkovnıgi Baýyr­jan Dos­ja­nov­ty arqaý etpekpiz. Baýyrjan Dosjanov áskerge deıin týǵan qalasy Qyzylordadaǵy Jón­deý-mehanıkalyq zaýytyna frezerleýshi bolyp jumys iste­gen.1981 jyldyń sáýir aıyn­da áskerden shaqyrý qaǵazy ke­­lip, azamattyq boryshyn óteý­ge attanady. Qyzylorda qala­synan shaqyrylǵan barlyǵy 36 ba­lanyń osy tusta eresek ómir­­ge alǵashqy qadamdary bas­tal­­dy. Olardy birinshi kúnnen bas­tap áskerı ómirge mashyqtap, áskerı forma kıgizip, tártip pen áskerı ómirdiń qatań ereje-qaǵı­­da­la­ry­men tanystyrady. Bir jarym aı kóleminde jaýyn­gerlik ómirdiń qyr-syryn meńgergen jap-jas jigitter Áske­rı ant qa­byl­daǵannan keıin naǵyz sarbaz atanady. Mine, osydan keıin olardy qan men shaıqastyń ortasy Aýǵan soǵysyna attandyrady.

– 1981 jyldyń maýsym aıyn­­­da bizdi ushaqqa otyrǵyzyp, Ka­býl qalasyna alyp keldi. Sar­baz­dardy jan-jaqqa bólip, meni Charıkar qalasyndaǵy 177 ás­ke­rı bóliminiń motoatqyshtar bó­limshesine jiberdi. Soǵysqa alǵash kelgen kúni úreı týdyratyn mynadaı bir oqıǵa bol­ǵan edi. Bizdi túrli áskerı ma­shınaǵa otyrǵyzyp, áskerı bó­lim­ge kolonnamen alyp kele jatqan bolatyn. Jol boıy aldymen Bagram qalasyna keldik, ol jaqta shabýyldaýshy desant batalony bar eken, sol jerge baǵyt boıynsha kele jatqan sarbazdardy qaldyryp, bizdi ári qaraı alyp ketti. Jol­da bizge dushpandar oq jaýdy­ryp, atqylaı bastady. Ser­jant­tar bizge «Jatyńdar!» degen pármen berdi. Oqtar brezentti tesip ótip jatqan kez­degi úreıimizdi aıtyp jetkize almaspyn. Sol jerde sońǵy kolonnadaǵy áskerı tehnıkany granatamen jaryp jiberdi, áskerı kólik ishindegi adamdarymen qosa janyp ketti, – dep eske alady polkovnık Baýyrjan Dosjanov qaharly kúnder týraly.

Aýǵan soǵysynyń ardageri san márte ajal aýzynan aman qalyp, qarsy betten qarsha bo­ra­ǵan oǵynan qutylyp, elge oral­ǵanyna ózi de táýbe etedi. «So­ǵystan din-aman kelgeni ata-ana, baýyrlary men úlken ájem­­­­niń duǵasynyń kúshinen bo­lar», deıdi ózi. Aýǵan soǵysy ardageriniń keýdesi tósbelgige toly. Eń qymbaty men qadirlisi – «Aýǵan soǵysynyń ardageri» es­­­telik-ordeni. Sebebi bul – qan­­dy shaıqastyń kýágeri re­tinde be­ril­gen ardaqty marapat.

– Qyzmet barysynda men qupııa núktelerde de boldym. Dushmandar barlyǵyn baqylap, kolon­nalardyń qaı tustan kele jat­qanyn baǵdarlap otyrady. Olar mına qoıyp, granatametpen, mınometpen atqy­lap otyrady, biz olardan qor­ǵaný úshin sonyń barlyǵyn bar­lap otyratynbyz. Únemi arnaıy operasııalarǵa, reıdterge shyǵamyz. Taǵy bir esimde qalǵan oqıǵa – barlaý bólimshesinen bes áskerı qyz­metshiniń dushman­dar­dyń orna­las­qan jerin izdeý jáne olar týraly málimet­ter­di jınaqtaý úshin jaýyngerlik tapsyrmaǵa jiberdi. Bes adamnyń quramynda men jáne aǵa barlaýshy, baılanysshylar bar bolatyn. Men sheptiń artynda kele jatqanmyn, aǵashtyń sybdyrlaǵanyn estidim. Jalt burylyp qarasam, qolynda sýyq qarýy – pyshaǵy bar dush­man maǵan tap berdi. Men ás­kerge deıin sambo kúresimen aınalysqan bolatynmyn, osy tusta sonyń kóp kómegi tıdi. Ekeýmiz bir-birimizben sol jerde aıqasyp, saıdan tómen qaraı domalap kettik. Dushman jerge qulaǵanda meniń astymda qaldy. Qatty soqqy bolǵan bolýy kerek, men esimnen tanyp qalyppyn. Bizdiń barlaýshylardyń aıtýy boıynsha, men pyshaq us­tap turǵan qolyn qatty us­tap, jibermeı qoıǵanmyn. Qar­sy­lasymnyń basy jarylyp, ja­ra­lanǵan. Sodan beri den­saý­ly­ǵyma zııan kelip, mı shaı­­qal­ǵan degen dárigerler qory­tyndy shyǵarǵan bolatyn. Qa­zir jaǵdaıym jaqsy, – deıdi jadydaǵy soǵys sýretterin jań­ǵyrt­qan polkovnık.

Baýyrjan Alaınauly Aýǵan­­nan aman oralǵannan keıin Le­nıngrad qalasyndaǵy Áskerı ıns­tıtýtta dene shynyq­tyrý da­ıyn­dyǵy boıyn­sha oqyp, bilim alady. Oqý ornyn támamdaǵanda leıtenant áskerı shenin alyp shyqqan. Ishki ásker qatarynda 1988 jyldyń tamyz aıynan bas­tap qyzmet ete bastady. Osy­laısha, keıipkerimizdiń Aýǵan soǵysynan bastalǵan jaýyn­gerlik joly Ulttyq ulan akademııasy deneshynyqtyrý da­ıyn­dyǵy jáne sport kafed­ra­synyń basshysy laýazymyna deıin jalǵasty. Qazir ol polkovnık sheninde zapasqa shyq­qan. Astana qalasyna qonys aýdarǵannan keıin qarap jatpaı, áskerı ómirdegi tájirıbesin beıbit eńbekke ushtastyrdy. Búginde ol M.Nárikbaev atyn­da­ǵy Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnı­versıtetiniń Áskerı ka­­fedra­syn­da aǵa oqytýshy qyz­metin at­qa­ryp júr, ıaǵnı zapas­taǵy leıtenanttar men serjant­tar daıar­laý boıynsha jal­py taktıka pá­ni­nen sabaq beredi.

Quralaı QOŃYRATBAEVA,

áskerı jýrnalıst