Partııa • 12 Aqpan, 2023

Partııalyq tizimniń tegeýrini qandaı?

390 ret
kórsetildi
10 mın
oqý úshin

Osy aptada elimizde saılaý dodasyna qatysty aıtylatyn aqparat ta, atqarylatyn is-árekette te shırap, ádettegiden bólek belsendilik baıqala bastaıdy. О́ıtkeni, 19 naýryzda ótetin saıası naýqanǵa daıyndyqtyń birinshi kezeńi aıaqtaldy deýge bolady. Iаǵnı, Parlament Májilisi men jergilikti máslıhattardyń depýtattyǵyna kandıdattardy usyný aıaqtalyp, endi az kúnnen soń úmitkerlerdiń úgit-nasıhat jumysy bastalady. Osy aralyqtaǵy kezeń bizge Parlament Májilisi men jergilikti máslıhattardyń qatarynan kórinýge nıetti saıası partııalar men jeke tulǵalardyń ara salmaǵyna qatysty az-kem sóz aıtýǵa múmkindik beredi.

Partııalyq tizimniń tegeýrini qandaı?

О́tken aptada Parlament Májilisiniń jáne máslıhattarynyń depýtattyǵyna kandıdattardy usyný aıaqtaldy. Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zań normalaryna sáıkes elimizde tirkelgen saıa­sı partııalar birtutas jalpyulttyq saılaý okrýginiń aýmaǵy boıynsha naý­qanǵa qatysý quǵyna ıe. Osy negizde saıası uıymdar Parlament Májilisiniń depý­tattyǵyna saılaýǵa qatysý úshin partııalyq tizimder men talap etilgen basqa da qujattardy Ortalyq saılaý komıssııasyna ótkizdi.

– 2023 jylǵy 19 naýryzǵa taǵaıyn­dalǵan Parlament Májilisi men máslı­hattary depýtattarynyń kezekten tys saılaýyn ázirleý men ótkizý jónindegi kúntizbelik josparǵa sáıkes ókildi organdar depýtattyǵyna kandıdattardy usyný merzimi 20 qańtarda bastalyp, 8 aqpanda saǵat 18.00-de aıaqtaldy. Jalpy, bul saılaý naýqanynyń ereksheligi – Parlament Májilisiniń, sonymen birge oblystardyń, respýblıkalyq mańy­zy bar qalalardyń jáne astananyń más­lıhattarynyń depýtattyǵyna kandı­dat­tardy usyný aralas: proporsıonal­dy ókildik etý, sondaı-aq birmandat­tyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıyn­sha saılaý júıesi arqyly júzege asyryl­dy. Al aýdandar men qalalardyń máslıhat­taryna depýtattyǵyna kandı­dat­tar­dy usyný rásimi tolyǵymen majorıtar­lyq júıe negizinde, ıaǵnı birmandat­tyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha ótti. Partııalyq tizimder boıynsha saılanatyn Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna kandıdattardy usyný quqyǵyna zańnamada belgilengen tár­tippen tirkelgen saıası partııalar ıe boldy. 21 qańtarda ótken Ortalyq saı­laý komıssııasynyń ekinshi otyry­synda partııalyq tizim boıynsha saı­laý­ǵa qatysýǵa elimizde tirkelgen bar­lyq 7 saıası partııa jiberildi, – dedi doda­nyń alǵashqy kezeńindegi jumys­tardy qorytyndylaǵan Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Nurlan Ábdirov.

OSK naqtylaǵan derek boıynsha saılaý naýqanyna partııalyq tizimmen 281 adam usynylǵan. Onyń ishinde «Qazaq­stan Halyq partııasynyń tiziminde 52 úmit­ker, «Aq jol» demokratııalyq partııasy­nyń tiziminde 52 kandıdat, «Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq» partııasy­nyń tiziminde 19 adam, «Baıtaq» jasyldar partııasynyń tiziminde 18 úmitker, «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq pat­rıottyq partııasynyń tiziminde 25 adam, «Respublica» partııasynyń tiziminde 25 múshe jáne «Amanat» partııasynyń tiziminde 90 kandıdat bar.

Jalpy, bul saılaý naýqany qazaq qoǵamyndaǵy azamattyq kózqaras bel­sendiligi men tańdaý erkiniń deńgeıin de anyq­taıtyn synaq bolǵaly tur. Muny áýeli dodaǵa qatysyp otyrǵan saıası uıym ókilderiniń pikirinen de baıqaýǵa bolady. Máselen, tirkeýden ótken 7 partııanyń arasyndaǵy eń bel­sendisi «Amanat» partııasy bolsa, saıası arenadaǵy jańa kúsh – «Respublica» partııasynyń da ambısııasy birden kóz­ge túse bastady. Bul qatarda «Aýyl» HDP, «Qazaqstan Halyq partııasy», «Aq jol» parııasy, «Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııa» jáne «Baıtaq» jasyldar partııasy da bar.

Osy jerde «Amanat» partııasynyń belsendiligi degende partııalyq tizim boıynsha eń kóp úmitker – 90 adam jáne bir mandatty okrýg boıynsha da 29 adam usynǵanyn aıtqan oryndy bolar. Jáne buǵan deıin elimizdiń saıası júıesindegi atqarýshy bıliktiń qomaqty úlesin ýysynda ustaǵan uıym qazir partııa jumysynyń tolyqtaı trans­formasııalanǵanyn jarııa etýde. Sondaı-aq partııa basshylyǵy Májilis pen máslıhat saılaýyna usynǵan úmit­kerler qatarynyń 75 paıyzǵa jańar­ǵanyn da basty artyqshylyq retinde kórsetýge tyrysyp otyr.

Al «Respublica» partııasy saılaýǵa 29 kandıdat usyndy. Onyń tórteýi bir mandattyq okrýg boıynsha dodaǵa túsetin tizimde tur. Partııa kandıdattarynyń arasynda túrli salanyń ókilderi bar eken. Olardyń arasynda kásipkerler, joǵa­ry oqý oryndarynyń jetekshileri­niń esimderi atalýda. Partııalyq tizimdegi 25 úmitkerdiń orta jasy 38 bolsa, 17-si er-azamat, 8-i áıel eken.

«Aýyl» partııasy da Májilis saılaýyna 25 kandıdat usyndy. Jalpy, bul partııa buǵan deıin ótken Prezıdent saılaýyna óz úmitkerin usynyp, elektorat aldyndaǵy tanymaldyǵyn arttyr­ǵan uıym sanatyna kirgen. Osy jolǵy kandıdattardyń arasynda da buryn depýtat bolǵan 7 adam bar. Jalpy tizimdegi 15 adamnyń agrarlyq bilimi bar, orta jas mólsheri – 43, onyń ishinde alty áıel, 3 jas úmitker jáne múmkindigi shek­teýli jandardyń da ókili saılaýǵa túsip otyr.

Buǵan deıingi túrli saılaý naýqan­daryna boıkot jarııalap kelgen «Jal­py­ulttyq sosıal-demokratııalyq par­tııa» bul joly Májiliske kandıdat tizimine 19 adam qosqan. Al majo­rı­tar­lyq júıe boıynsha saılaýǵa alty kandıdat usynǵan.

«Baıtaq» jasyldar partııasynyń da úmitkerler tiziminde 18 úmitker bar. Saıası uıym retinde tirkelgenine 2 aı ǵana bolǵan jańa uıym buǵan deıin el ishindegi ekologııalyq máselelerge jıi aralasyp, óz jaqtastaryn tapqan bolatyn. Aıtpaqshy, partııa jetekshisi Azamathan Ámirtaı Májilis depýtattyǵyna kandıdat retinde partııalyq tizimmen emes, Astana qalasyndaǵy bir mandatty okrýg­ten túsetini jarııa etti. Ol bul qa­damǵa uıym qarjysyn tıimdi paıdalaný úshin barǵanyn aıtady.

«Aq jol» partııasyn da osy saılaý­daǵy belsendi uıym dep ataýǵa bolady. Bul joly partııalyq tizim boıynsha 54 kandıdat, bir mandattyq okrýg boıynsha 24 úmitker usyndy. Jalpy, buǵan deıin Májilistegi fraksııasy atynan kóptegen ótkir másele kóterip, tanymal bolǵan adamdar bul joly da úmitkerler qatarynda eken. Kandıdattardyń eń jasy jıyrma beste bolsa, buǵan deıin ustanyp kelgen genderlik teńdik talabyn da jalǵastyra bermek, ıaǵnı saıası belsendi qyz-kelinshek úlesi 40 paıyzdan kem bolmaıdy.

«Qazaqstan Halyq partııasy» da bul saılaýǵa 52 adamnan turatyn partııalyq tizimdi usynyp otyr. Bul tizimdegi úmitkerdiń on jetisi áıel qaýymynyń ókili bolsa, jastar jáne múgedektigi bar adamdar sanatyna qatysty talap ta sáıkesinshe 32,7 paıyzǵa oryndalǵan.

Endi osy partııalyq tizim boıynsha saılaýǵa qatysýǵa múmkindik alǵan 281 adam bolashaqta ıe bolatyn Parla­ment Májilisi depýtatynyń 69 manda­ty úshin dodaǵa túsip, ter tógetin bola­dy. Iаǵnı jańa Májilistegi partııalar­dyń pármendiligi atalǵan 69 mandatpen ­ól­shenbekshi. Anyǵy, tirkelgen partııa jeteý, úmitker sany – 281. Al partııalyq tizim boıynsha depýtattar mandatyna qaı saıası uıymnyń meılinshe kóbirek ıe bolatynyn qazir tap basyp aıtý qıyn. Bul jerde saıası partııanyń halyq aldyndaǵy bedeli men saıası salmaǵyna ári úgit-nasıhat kezeńindegi is-árekettiń belsendiligine qatysy ustanymdar­dy esepke alýymyz kerek. Budan bólek, Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zań­ǵa sáıkes azamattardyń saılaýǵa já­ne saılanýǵa qatysty quqyqtary da es­­kerilýge tıis. Iаǵnı saılaýǵa kan­dıdat retinde qatysý úshin beriletin arnaıy kvota bar. Osy jolǵy naýqanǵa úmitkerlerdi tireý barysynda bul talap ta saqtalǵan. Aıtpaqshy, úmitkerlerdiń arasynda jasy jıyrmadan endi asqan bozbala men 72 jastaǵy zeınetker de bar kórinedi.

– Parlament Májilisi saılaýyna usynylǵan saıası partııalardyń tizimderinde «Saılaý týraly» Konstı­týsııalyq zańǵa sáıkes áıelder, jastar jáne múgedektigi bar adamdar úshin belgilengen 30 paıyzdyq kvota to­lyǵymen eskerildi. Jalpy, respýblıka boıynsha ár saılaý okrýgindegi ortasha básekelestik kórsetkishi 21 kandıdatty quraıdy. Eń joǵary básekelestik deńgeıi Astana qalasyndaǵy 2 saılaý okrýginde de baıqalyp otyr. Munda­ǵy kandıdat sany – 63. Al eń tómengi kórsetkish Ulytaý oblysynyń saılaý okrýgteri boıynsha anyqtaldy, bul jaqtaǵy usyný deregi 8 úmitkerdi quraǵan. Degenmen partııalyq tizim boıyn­sha usyný kezeńinde saıası par­tııalar belsendiliginiń jetkilikti dáre­jede joǵary boldy. Bul qatarda 6 partııany erekshe aıtýǵa bolady. Ásirese, máslıhat depýtattarynyń úmitkerligine partııalyq tizim boıynsha usyný óte joǵary deńgeıde boldy, – deıdi Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Nurlan Ábdirov.

Atap aıtqanda, respýblıkalyq ma­ńyzy bar qalalar men Astana qalasy boıynsha 334 úmitker, aýdandar boıynsha 2130 men qalalyq máslıhattar bo­ıynsha 617 kandıdat tirkelgen. Jalpy, jergilikti máslıhattarǵa saılanýǵa yn­­ta­ly úmitkerler sany bir mandattyq júıe boıynsha da kóbeıgen. Máselen, máslıhat depýtaty bolýǵa quqyq beretin 3 081 mandat bolsa, kandıdattardy resmı tirkeý aıaqtalǵanǵa deıin aýmaqtyq saılaý komıssııalaryna qujatyn usynǵan uıymdar men jeke tulǵalar arasyndaǵy básekelestik kórsetkishi bir orynǵa 4,3 adamdy quraǵan. Al elimizdegi 29 bir mandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha jalpy usynylǵan kandıdat sany 609 adamǵa jetti.

Sońǵy jańalyqtar