О́tken aptada Parlament Májilisiniń jáne máslıhattarynyń depýtattyǵyna kandıdattardy usyný aıaqtaldy. Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zań normalaryna sáıkes elimizde tirkelgen saıası partııalar birtutas jalpyulttyq saılaý okrýginiń aýmaǵy boıynsha naýqanǵa qatysý quǵyna ıe. Osy negizde saıası uıymdar Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna saılaýǵa qatysý úshin partııalyq tizimder men talap etilgen basqa da qujattardy Ortalyq saılaý komıssııasyna ótkizdi.
– 2023 jylǵy 19 naýryzǵa taǵaıyndalǵan Parlament Májilisi men máslıhattary depýtattarynyń kezekten tys saılaýyn ázirleý men ótkizý jónindegi kúntizbelik josparǵa sáıkes ókildi organdar depýtattyǵyna kandıdattardy usyný merzimi 20 qańtarda bastalyp, 8 aqpanda saǵat 18.00-de aıaqtaldy. Jalpy, bul saılaý naýqanynyń ereksheligi – Parlament Májilisiniń, sonymen birge oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń máslıhattarynyń depýtattyǵyna kandıdattardy usyný aralas: proporsıonaldy ókildik etý, sondaı-aq birmandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha saılaý júıesi arqyly júzege asyryldy. Al aýdandar men qalalardyń máslıhattaryna depýtattyǵyna kandıdattardy usyný rásimi tolyǵymen majorıtarlyq júıe negizinde, ıaǵnı birmandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha ótti. Partııalyq tizimder boıynsha saılanatyn Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna kandıdattardy usyný quqyǵyna zańnamada belgilengen tártippen tirkelgen saıası partııalar ıe boldy. 21 qańtarda ótken Ortalyq saılaý komıssııasynyń ekinshi otyrysynda partııalyq tizim boıynsha saılaýǵa qatysýǵa elimizde tirkelgen barlyq 7 saıası partııa jiberildi, – dedi dodanyń alǵashqy kezeńindegi jumystardy qorytyndylaǵan Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Nurlan Ábdirov.
OSK naqtylaǵan derek boıynsha saılaý naýqanyna partııalyq tizimmen 281 adam usynylǵan. Onyń ishinde «Qazaqstan Halyq partııasynyń tiziminde 52 úmitker, «Aq jol» demokratııalyq partııasynyń tiziminde 52 kandıdat, «Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq» partııasynyń tiziminde 19 adam, «Baıtaq» jasyldar partııasynyń tiziminde 18 úmitker, «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasynyń tiziminde 25 adam, «Respublica» partııasynyń tiziminde 25 múshe jáne «Amanat» partııasynyń tiziminde 90 kandıdat bar.
Jalpy, bul saılaý naýqany qazaq qoǵamyndaǵy azamattyq kózqaras belsendiligi men tańdaý erkiniń deńgeıin de anyqtaıtyn synaq bolǵaly tur. Muny áýeli dodaǵa qatysyp otyrǵan saıası uıym ókilderiniń pikirinen de baıqaýǵa bolady. Máselen, tirkeýden ótken 7 partııanyń arasyndaǵy eń belsendisi «Amanat» partııasy bolsa, saıası arenadaǵy jańa kúsh – «Respublica» partııasynyń da ambısııasy birden kózge túse bastady. Bul qatarda «Aýyl» HDP, «Qazaqstan Halyq partııasy», «Aq jol» parııasy, «Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııa» jáne «Baıtaq» jasyldar partııasy da bar.
Osy jerde «Amanat» partııasynyń belsendiligi degende partııalyq tizim boıynsha eń kóp úmitker – 90 adam jáne bir mandatty okrýg boıynsha da 29 adam usynǵanyn aıtqan oryndy bolar. Jáne buǵan deıin elimizdiń saıası júıesindegi atqarýshy bıliktiń qomaqty úlesin ýysynda ustaǵan uıym qazir partııa jumysynyń tolyqtaı transformasııalanǵanyn jarııa etýde. Sondaı-aq partııa basshylyǵy Májilis pen máslıhat saılaýyna usynǵan úmitkerler qatarynyń 75 paıyzǵa jańarǵanyn da basty artyqshylyq retinde kórsetýge tyrysyp otyr.
Al «Respublica» partııasy saılaýǵa 29 kandıdat usyndy. Onyń tórteýi bir mandattyq okrýg boıynsha dodaǵa túsetin tizimde tur. Partııa kandıdattarynyń arasynda túrli salanyń ókilderi bar eken. Olardyń arasynda kásipkerler, joǵary oqý oryndarynyń jetekshileriniń esimderi atalýda. Partııalyq tizimdegi 25 úmitkerdiń orta jasy 38 bolsa, 17-si er-azamat, 8-i áıel eken.
«Aýyl» partııasy da Májilis saılaýyna 25 kandıdat usyndy. Jalpy, bul partııa buǵan deıin ótken Prezıdent saılaýyna óz úmitkerin usynyp, elektorat aldyndaǵy tanymaldyǵyn arttyrǵan uıym sanatyna kirgen. Osy jolǵy kandıdattardyń arasynda da buryn depýtat bolǵan 7 adam bar. Jalpy tizimdegi 15 adamnyń agrarlyq bilimi bar, orta jas mólsheri – 43, onyń ishinde alty áıel, 3 jas úmitker jáne múmkindigi shekteýli jandardyń da ókili saılaýǵa túsip otyr.
Buǵan deıingi túrli saılaý naýqandaryna boıkot jarııalap kelgen «Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııa» bul joly Májiliske kandıdat tizimine 19 adam qosqan. Al majorıtarlyq júıe boıynsha saılaýǵa alty kandıdat usynǵan.
«Baıtaq» jasyldar partııasynyń da úmitkerler tiziminde 18 úmitker bar. Saıası uıym retinde tirkelgenine 2 aı ǵana bolǵan jańa uıym buǵan deıin el ishindegi ekologııalyq máselelerge jıi aralasyp, óz jaqtastaryn tapqan bolatyn. Aıtpaqshy, partııa jetekshisi Azamathan Ámirtaı Májilis depýtattyǵyna kandıdat retinde partııalyq tizimmen emes, Astana qalasyndaǵy bir mandatty okrýgten túsetini jarııa etti. Ol bul qadamǵa uıym qarjysyn tıimdi paıdalaný úshin barǵanyn aıtady.
«Aq jol» partııasyn da osy saılaýdaǵy belsendi uıym dep ataýǵa bolady. Bul joly partııalyq tizim boıynsha 54 kandıdat, bir mandattyq okrýg boıynsha 24 úmitker usyndy. Jalpy, buǵan deıin Májilistegi fraksııasy atynan kóptegen ótkir másele kóterip, tanymal bolǵan adamdar bul joly da úmitkerler qatarynda eken. Kandıdattardyń eń jasy jıyrma beste bolsa, buǵan deıin ustanyp kelgen genderlik teńdik talabyn da jalǵastyra bermek, ıaǵnı saıası belsendi qyz-kelinshek úlesi 40 paıyzdan kem bolmaıdy.
«Qazaqstan Halyq partııasy» da bul saılaýǵa 52 adamnan turatyn partııalyq tizimdi usynyp otyr. Bul tizimdegi úmitkerdiń on jetisi áıel qaýymynyń ókili bolsa, jastar jáne múgedektigi bar adamdar sanatyna qatysty talap ta sáıkesinshe 32,7 paıyzǵa oryndalǵan.
Endi osy partııalyq tizim boıynsha saılaýǵa qatysýǵa múmkindik alǵan 281 adam bolashaqta ıe bolatyn Parlament Májilisi depýtatynyń 69 mandaty úshin dodaǵa túsip, ter tógetin bolady. Iаǵnı jańa Májilistegi partııalardyń pármendiligi atalǵan 69 mandatpen ólshenbekshi. Anyǵy, tirkelgen partııa jeteý, úmitker sany – 281. Al partııalyq tizim boıynsha depýtattar mandatyna qaı saıası uıymnyń meılinshe kóbirek ıe bolatynyn qazir tap basyp aıtý qıyn. Bul jerde saıası partııanyń halyq aldyndaǵy bedeli men saıası salmaǵyna ári úgit-nasıhat kezeńindegi is-árekettiń belsendiligine qatysy ustanymdardy esepke alýymyz kerek. Budan bólek, Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes azamattardyń saılaýǵa jáne saılanýǵa qatysty quqyqtary da eskerilýge tıis. Iаǵnı saılaýǵa kandıdat retinde qatysý úshin beriletin arnaıy kvota bar. Osy jolǵy naýqanǵa úmitkerlerdi tireý barysynda bul talap ta saqtalǵan. Aıtpaqshy, úmitkerlerdiń arasynda jasy jıyrmadan endi asqan bozbala men 72 jastaǵy zeınetker de bar kórinedi.
– Parlament Májilisi saılaýyna usynylǵan saıası partııalardyń tizimderinde «Saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes áıelder, jastar jáne múgedektigi bar adamdar úshin belgilengen 30 paıyzdyq kvota tolyǵymen eskerildi. Jalpy, respýblıka boıynsha ár saılaý okrýgindegi ortasha básekelestik kórsetkishi 21 kandıdatty quraıdy. Eń joǵary básekelestik deńgeıi Astana qalasyndaǵy 2 saılaý okrýginde de baıqalyp otyr. Mundaǵy kandıdat sany – 63. Al eń tómengi kórsetkish Ulytaý oblysynyń saılaý okrýgteri boıynsha anyqtaldy, bul jaqtaǵy usyný deregi 8 úmitkerdi quraǵan. Degenmen partııalyq tizim boıynsha usyný kezeńinde saıası partııalar belsendiliginiń jetkilikti dárejede joǵary boldy. Bul qatarda 6 partııany erekshe aıtýǵa bolady. Ásirese, máslıhat depýtattarynyń úmitkerligine partııalyq tizim boıynsha usyný óte joǵary deńgeıde boldy, – deıdi Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Nurlan Ábdirov.
Atap aıtqanda, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men Astana qalasy boıynsha 334 úmitker, aýdandar boıynsha 2130 men qalalyq máslıhattar boıynsha 617 kandıdat tirkelgen. Jalpy, jergilikti máslıhattarǵa saılanýǵa yntaly úmitkerler sany bir mandattyq júıe boıynsha da kóbeıgen. Máselen, máslıhat depýtaty bolýǵa quqyq beretin 3 081 mandat bolsa, kandıdattardy resmı tirkeý aıaqtalǵanǵa deıin aýmaqtyq saılaý komıssııalaryna qujatyn usynǵan uıymdar men jeke tulǵalar arasyndaǵy básekelestik kórsetkishi bir orynǵa 4,3 adamdy quraǵan. Al elimizdegi 29 bir mandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha jalpy usynylǵan kandıdat sany 609 adamǵa jetti.
