Qoshtasý

«Qoshtasý» kartınasy ataqty teńiz peızajy sheberiniń shyǵarmashylyǵyndaǵy jańa daýys. Sýretker Ivan Aıvazovskıı bul týyndysyn 1868 jyly jazǵan. Ony dańq shyńyna kótergen tabandy realızm baǵyty sýretshiden teris aınalǵan sátte ómirge keldi. Biraq ol abstraksııadan barynsha aýlaq bolýǵa tyrysty.

Qarańyzshy, sýretshi teńizdiń sheksiz ekenin aıtady. Árıne bul geografııalyq turǵydan teris kórinýi múmkin. Degenmen, siz móp-mól­dir shek­sizdikke júrek kózimen qarasańyz, kúmán­daryńyzdyń kúl-talqany shyǵady, jan tazarady, kóńil kógeredi. О́mir kókjıegi sonshalyqty keń ári alys. Munda adamdar tolqyndardan qýat alyp, taǵdyr arnasyna taǵy bir tilek jal­ǵaıdy.

Qyl­qalam ushynan aǵyp túsken túrli-tústi tamshynyń bulym-bulym, qatpar-qyrtysyna deıin dymyn qaldyrmaı súzip, moıynyna dińkelep mingen sana dertinen arylýǵa asyq­qan sýretshiniń jan áleminiń jaǵrafııasyn kóresiz. Bul suńǵyla sýret óneriniń qasıeti! Aıvazovskıı bıigi!

Atalǵan shyǵarmanyń mysalynda ımprovızasııa men ekpindiliktiń kórinisimen qatar qorshaǵan álemniń soqyr «elikteýden» she­ginýin baıqaýǵa bolady. Onyń tańdaǵan obrazynyń kompozısııalyq úlgisi de jańa qyrynan kórinedi. Keneptiń basym bóligin sheksiz aspan alyp jatyr. Bergi jaǵynan kúlgin qyzyl tústiń ırıdessentti reńkteri kózge ottaı basylady.

Tústerdiń móldirligi men náziktigi oqyr­manǵa tań aldyndaǵy tumannyń áserin beredi. Birte-birte kóterilgen kúnniń jaryǵy sıreıdi. Sıýjet beıbitshilik pen muńdy dybysqa qa­nyqqan. Ǵajaby sol, elegııa teńiz betindegi tynyshtyqpen úndesedi. Al sol tynyshtyq qoshtasýdyń muńly ánin aıtyp turǵandaı.

Munda qylqalam sheberi lırıkalyq kúıdi jańǵyrtty. Ol qyzyl jypylyqtardy eskere otyryp, kerbez muńdy týdyrady. Aqyryn altyn shtrıhtar qoshtasý sahnasyn suıyltady. Baqsańyz, sizdi súıiktińizben erte kezdesýdiń qýanyshy týraly oılanýǵa májbúr etedi. Teńiz jaǵasyndaǵy otbasynyń qoshtasýy áserli ári tátti beınelengen.

Áıgili sýretshi Pablo Pıkassonyń «Bári sý­retti túsinýge tyrysady. Nege olar qustardyń shıqylyn uǵýǵa tyryspaıdy?!» deıtini bar. Qazaqy qanmen býdandasqan balaýsa boıaýdyń keneptegi minezin berý jalań qolmen munara tur­ǵyz­ǵanmen birdeı dúnıe. Ony túısinýge úlken sana kerek. Adamnyń jany – shytyrman, qat-qabat. Bul oraıda keıipkerimizdiń eńbegi ushan-teńiz.

Aıvazovskııge tán romantıkalyq shıelenis kóńil-kúıdi buzbaıdy. Kompozısııada saǵymǵa oranǵan keme alystan menmundalaıdy. Al jaǵaǵa jaqyn qaıyq saıahatshynyń minýin shydam­dylyqpen kútedi. Aınalanyń bári úıle­simdilik pen tynyshtyqtyń tańǵy nuryna shomylǵan.

Shyǵarma teńizben dıalogke túsýdiń jańa tásili. Sondyqtan kartınada qoldanǵan kór­kemdik trıýkter erekshe. Bylaısha aıtqanda, sýretshi óz ustanymynan bas tartpaı, jańasha oı týdyrdy. Bul ásirese, túste aıqyn kórinedi. Qylqalam sheberi keneptegi boıaýdy neǵurlym ustamdy jáne jan-jaqty jaqqan. Sodan da bolar týyndy oqyrmandy qııalǵa jeteleıdi ári sıýjetke erekshe kúı syılaıdy.

Ony Qudaı teńiz úshin jaratqandaı. Ol úshin teńiz – ǵalamnyń negizgi tiregi sekildi. Jaǵada týdy, jaǵada ósti, tolqynmen talasyp, ýaqytpen sanasyp. Sodan da bolar qyl­qalam sheberiniń osy taqyrypqa kelgende jorǵadaı júıtkıtini. Adam birden baıqamas, ońaılyqpen qolǵa túspes sulýlyqty móldir kúıinde tógip tastaıdy.

Biz kartınaǵa qarap, teńizdiń taǵdyryn keshemiz. Beımálim ómir seziledi, tolqyndardyń sybdyry, kún kúrkireýi, jaryqtardyń ózara shaǵylysy bári-bári kenep betinde keskin­delgen. Qylqalam ushynan aǵyp túsken túrli-tústi tamshynyń bulym-bulym, qatpar-qyr­tysyna deıin dymyn qaldyrmaı súzip, moınyna dińkelep mingen sana dertinen arylýǵa asyqqan sýretshiniń jan áleminiń jaǵrafııasyn kóresiz. Bul suńǵyla sýret óneriniń qasıeti! Teńiz sizdi ózine shaqyrady.

Qalanyń qaýyrt tirshiliginen qajyǵan sátte, teńiz tereze aldynan telmirgen bala qııa­lyńyzdy qaıta esińizge túsiredi. Alaqan­daı aýyldyń aspanyna qonystanǵan bala bulttaı asqaq, armanshyl shaqtarǵa degen saǵy­ny­shyńyzdy basady. Teńiz adamzatqa azyq bere­tin rýhanı energııa oshaǵy. Onda mahabbat ta, iń­kár­lik te, qatygezdik te, tipti uıat ta bar. Ǵajap emes pe!?.